नानाकर्तृतया नानाशक्तिता पुरुषे यथा । तथैवात्मनि सर्वज्ञे सर्वदा सर्वशक्तिता
जसं माणसात वेगवेगळ्या कृती करणं आणि अनेक प्रकारच्या शक्ती असतात, तसंच सर्वज्ञ आत्म्यात नेहमीच सर्व शक्ती असतात.
विचित्रवर्णता यद्वद् दृश्यते कठिनातपे । विचित्रशक्तिता तद्वद् देवेशे सदसन्मयी
जसा कडक उन्हात रंगांची विविधता दिसते, तसंच देवांच्या अधिपतीत अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या अनेक शक्ती प्रकट होतात.
विचित्ररूपोदेतीयम् अविचित्रात् स्थितिश् शिवात् । एकवर्णात् पयोवाहाच् छक्रचापलता यथा
ही विविध रूपं स्थिर असलेल्या शिवापासून निर्माण होतात; जसं एकाच रंगाच्या पावसाच्या ढगातून विजेचा खेळ दिसतो.
अजडाज् जडतोदेति जाड्यभावनहेतुका । ऊर्णनाभाद् यथा तन्तुर् यथा पुंसस् सुषुप्तता
जड नसलेल्या पासून जडपणा उत्पन्न होतो, आणि तो जडपणाच्या कल्पनेमुळे येतो; जसं कोळी आपल्या देहातून धागा काढतो, किंवा माणसाला गाढ झोप येते.
अचित्तश् चैतसीं शक्तिं स्वबन्धायेच्छया शिवः । तनोति तान्तवं कोशं कोशकारक्रिमिर् यथा
शिव, ज्याचं मन नाही, तो स्वतःच्या इच्छेने आपल्या बंधनासाठी चेतनेची शक्ती विस्तारतो, जसं रेशीम किडा स्वतःभोवती कोश विणतो.
स्वेच्छयात्मात्मनो ब्रह्मन् भावयित्वा स्वकं वपुः । संसारान् मोक्षम् आयाति स्वालानाद् इव वारणः
हे ब्रह्मन्, आत्मा स्वतःच्या इच्छेने स्वतःचं रूप मनात आणतो आणि मग संसारातून मुक्ती मिळवतो, जसं हत्ती स्वतःच्या साखळ्या तोडून मोकळा होतो.
यद् एव भावयत्य् आत्मा सततं भावितस् स्वयम् । तयैवापूर्यते शक्त्या शीघ्रम् एव महान् अपि
आत्मा जे काही सतत मनाशी धरतो, तेच तो स्वतः मनाशी धरल्यावर, अगदी मोठा असला तरी, त्याच शक्तीने लवकर भरून जातो.
भाविता शक्तिर् आत्मानम् आत्मतां नयति क्षणात् । अनन्तम् अपि खं प्रावृण्मिहिका महती यथा
ज्याची शक्ती मनात घट्ट रुजली आहे, ती क्षणात आत्म्याला त्याच्या खऱ्या स्वरूपाकडे घेऊन जाते, जशी मोठी धुकेसुद्धा अनंत आकाश झाकून टाकते.
या शक्तिर् उदिता शीघ्रं याति तन्मयताम् अजः । याम् एव तु स्थितिं यातस् तन्मयो भवति द्रुमः
ज्या शक्तीचा उदय होतो, त्या शक्तीशी अजन्मा लगेच एकरूप होतो; आणि ज्या अवस्थेत तो पोहोचतो, त्या अवस्थेशी झाडही पूर्णपणे एकरूप होते.
न मोक्षो मोक्ष ईशस्य न बन्धो बन्ध आत्मनः । बन्धमोक्षदृशौ लोके न जाने प्रोत्थिते कुतः
ईश्वरासाठी मुक्ती म्हणून काही नाही, आत्म्यासाठी बंधन म्हणून काही नाही; या जगात बंधन आणि मुक्ती या कल्पना कुठून आल्या, मला कळत नाही.
नास्य बन्धो न मोक्सो ऽस्ति तन्मयश् चैव लक्ष्यते । ग्रस्तं नित्यम् असत्येन मायामयम् अहो जगत्
त्याच्यासाठी ना बंधन आहे, ना मुक्ती; तरीही तो त्यात एकरूप दिसतो. अहो, हे जग नेहमीच असत्याने, मायेने व्यापलेले आहे.
यदैव चित्तं कलितम् अकलेन किलात्मना । कोशकीटवद् आत्मायम् अनेनावलितस् तदा
जेव्हा मन निर्नियमित आत्म्याने घडवले जाते, तेव्हा हेच मन जणू रेशीमकोषातल्या किड्यासारखे आत्म्याला वेढून टाकते.
अनन्यरूपास् त्व् अन्यत्वविकल्पितशरीरकाः । मनश्शक्तय एतस्माद् इमा निर्यान्ति कोटिशः
मनाच्या या शक्ती, ज्या वेगवेगळ्या रूपे आणि देह धारण करतात, इतरतेच्या कल्पनेमुळे, त्या या मनातून लाखो प्रमाणात बाहेर पडतात.
तत्स्थास् तज्जाः पृथग्रूपास् समुद्राद् इव वीचयः । तत्स्थास् तज्जाः पृथक्स्थाश् च चन्द्राद् इव मरीचयः
ज्या त्या ठिकाणी राहतात, त्याच्यापासून जन्मतात आणि वेगवेगळ्या रूपात असतात, त्या समुद्रातून उठणाऱ्या लाटांसारख्या आहेत; आणि ज्या त्या ठिकाणी राहतात, त्याच्यापासून जन्मतात पण वेगळ्या राहतात, त्या चंद्राच्या किरणांसारख्या आहेत.
अस्मिन् स्पन्दमये स्फारे परमात्ममहाम्बुधौ । चिज्जले वितताभोगे चिन्मात्ररसशालिनि
या विशाल, स्पंदनशील आणि चेतनेच्या लाटांनी भरलेल्या परमात्म्याच्या महासागरात, जिथे शुद्ध चेतनेचा रस सर्वत्र पसरलेला आहे,
काश्चित् स्थिता हरिब्रह्मरुद्रचिद्वलनाधिकाः । लहर्यः प्रस्फुरन्त्य् एतास् स्वभावोद्भावितात्मिकाः
काही लाटा, हरि, ब्रह्मा आणि रुद्र यांच्या तेजाने उजळलेल्या, आपल्याच स्वभावातून निर्माण होऊन चमकत राहतात.
काश्चिद् यममहेन्द्रार्कवह्निवैश्रवणादिकाः । घ्नन्ति कुर्वन्ति तिष्ठन्ति लहर्यश् चपलैषणाः
काही लाटा, यम, महेंद्र, सूर्य, अग्नी आणि कुबेर यांच्याशी जोडलेल्या, चंचल इच्छांमुळे निर्माण होतात, नष्ट करतात, निर्माण करतात आणि स्थिर राहतात.
काश्चित् किन्नरगन्धर्वविद्याधरसुरादिकाः । उत्पतन्ति पतन्त्य् उग्रा लहर्यः परिवल्गिताः
काही लाटा, किन्नर, गंधर्व, विद्याधर आणि देव यांच्याशी संबंधित, प्रचंड आणि वेगाने फिरणाऱ्या असतात, त्या वर जातात आणि खाली पडतात.
काश्चित् किञ्चित्स्थिताकारा यथा कमलजादिकाः । काश्चिद् उत्पन्नविध्वस्ता यथा सुरनरादिकाः
काही लाटा थोड्याशा स्थिर स्वरूपाच्या असतात, जशा कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मा आणि इतर; काही लाटा निर्माण होतात आणि लगेच नष्ट होतात, जशा देव, माणूस आणि इतर.
क्रिमिकीटपतङ्गादिगोनासाजगरादिकाः । काश्चित् तस्मिन् महाम्भोधौ स्फुरन्त्य् एतेषु बिन्दुवत्
काही जण, जसे की किडे, कीटक, पतंग, गायी, कोल्हे आणि असे इतर, त्या मोठ्या समुद्रात लाटा जशा उसळतात तशा, थेंबासारखे चमकत दिसतात.
काश्चिच् चलाननमृगगृध्रवञ्जुलकादयः । स्फुरन्ति गिरिकुञ्जेषु वेलावनतटेष्व् इव
काही जण, जसे की चंचल चेहऱ्याचे हरण, गिधाडे, वानर आणि इतर, डोंगराच्या दाट झाडीत, जणू लाटांनी वाकलेल्या किनाऱ्यावर असल्यासारखे, प्रकट होतात.
सुदीर्घजीविताः काश्चित् काश्चिद् अत्यल्पजीविताः । स्वतुच्छभावनात् तुच्छात् काश्चित् तुच्छशरीरिकाः
काहींचे आयुष्य फारच लांब असते, काहींचे फारच थोडे असते; स्वतःच्या रिकाम्या कल्पनांमुळे काहींची शरीरं अगदी क्षुल्लक असतात.
संसारस्वप्नसंरम्भे काश्चित् स्थैर्येण भाविताः । स्वविकल्पहताः काश्चिच् छङ्कन्ते सुस्थिरं जगत्
संसाराच्या स्वप्नसदृश गोंधळात काहीजण स्थिर राहतात; तर काहीजण स्वतःच्या कल्पनांनी ग्रासलेले, हे जग खरंच स्थिर आहे का याबद्दल शंका घेतात.
अल्पाल्पभावनाः काश्चिद् दैन्यदोषवशीकृताः । कृशो ऽतिदुःखी मूढो ऽहम् इति दुःखैर् दृढीकृताः
काही लोकांची विचारसरणी अगदी क्षुल्लक आणि मर्यादित असते. ते दुःखाच्या दोषांनी जणू बांधलेले असतात. 'मी खूपच कृश आहे, फारच दुःखी आहे, आणि अज्ञानी आहे' असे समजून, ते आपल्या दुःखात अधिकच घट्टपणे अडकून पडतात.
काश्चित् स्थावरतां याताः काश्चिद् देवत्वम् आगताः । काश्चित् पुरुषतां प्राप्ताः काश्चिद् दानवतां गताः
काहींना स्थावर अवस्थाही मिळते, काहींना देवपद मिळते, काहींना मनुष्यत्व प्राप्त होते, तर काही दानवपदाला पोहोचतात.
काश्चित् स्थिता जगति कल्पशतान्य् अनल्पाः काश्चिद् व्रजन्ति परमं पुरुषं सुशुद्धाः । ब्रह्मार्णवात् समुदिता लहरीविलोलाश् चित्संविदो हि मननापरनामवत्यः
काहीजण या जगात असंख्य कल्पेपर्यंत राहतात, तर काही शुद्ध लोक परम पुरुषाकडे जातात. ब्रह्माच्या महासागरातून निर्माण झालेल्या, जणू तरंगांसारख्या चैतन्यस्वरूप असतात, आणि त्यांना मननात मग्न राहणारे असे ओळखले जाते.
मिथ्याभावनया ब्रह्मन् स्वविकल्पकलङ्किताः । न ब्रह्म वयम् इत्य् अन्तर्निश्चयेन ह्य् अधोगताः
हे ब्रह्मन्, चुकीच्या कल्पनांनी आणि स्वतःच्या मनाच्या रंगांनी माखलेले, 'आपण ब्रह्म नाही' असा ठाम विचार करून, हे लोक अधःपात होतात.
ब्रह्मणो व्यतिरिक्तत्वं ब्रह्मार्णवगता अपि । भावयन्त्यो विमुह्यन्ति भीमासु भवभूमिषु
ब्रह्मापासून वेगळं काही आहे असं जे लोक मनाशी धरतात, जरी ते ब्रह्माच्या सागरात बुडालेले असले तरी, या भयानक संसाराच्या क्षेत्रात ते गोंधळतात.
या एतास् संविदो ब्राह्म्यो मुने नैककलङ्किताः । एतत् तत् कर्मणां बीजम् अथ कर्मैव विद्धि वा
मुनिवर, या अनेक प्रकारे निर्मळ आणि शुद्ध ब्रह्मचेतना म्हणजेच सर्व कर्मांचं मूळ बीज आहे; किंवा हेच कर्म आहे असं समज.
सङ्कल्परूपयैवान्तर् मुने कलनयैतया । कर्मजालकरञ्जानां बीजमुष्ट्या करालया
मुनिवर, या अंतर्गत कल्पनाशक्तीमुळेच कर्माच्या जाळ्याचं बीज घट्ट होतं आणि ते कर्माचं दाट जाळं तयार करतं.