भ्रश्यंश् चैव परिभ्रष्टरूपो ऽस्मीति तलातलम् । भावयन् भूतलं याति तादृग्भावनया तया
जेव्हा ती तुटते आणि आपलं मूळ रूप हरवते, तेव्हा 'मी तुटले आहे' असं समजते आणि अशा विचाराने ती जशी कल्पना करते तशीच पृथ्वीवर येते.
उत्थितं च बलाद् ऊर्ध्वम् उत्थितो ऽस्मीति भावितः । तैस् तैर् विकल्पैस् तद्भावं विकल्पयति साभिधम्
जेव्हा ती जोरात वर उभी राहते, तेव्हा 'मी वर उभी आहे' असं समजते आणि वेगवेगळ्या कल्पनांनी ती तशीच स्वतःला समजते.
ससूर्यप्रतिबिम्बस् तु प्रकाशो ऽस्मीति भावितः । सरजःपुञ्जपातस् तु मलिनो ऽस्मीति भावितः
सूर्याचं प्रतिबिंब पडल्यावर ती 'मी प्रकाशमान आहे' असं समजते आणि धुळीचा ढग अंगावर पडल्यावर 'मी मळले आहे' असं समजते.
सरत्नरश्मिजालस् तु शोभते दीप्तया श्रिया । तुषारभरविद्धस् तु शीतलो ऽस्मीति विन्दति
रत्नांच्या किरणांनी सजलेला तो तेजाने झळाळतो; पण जेव्हा त्याला दवाचा गारवा टोचतो, तेव्हा तो 'मी गारठलो आहे' असे अनुभवतो.
सतटाचलदावाग्निप्रतिबिम्बोज्ज्वलद्वपुः । बिभेति वत दग्धो ऽस्मीत्य् आत्तमीनश् च कम्पते
नदीच्या काठी डोंगरावर लागलेल्या वनातील आगीचे प्रतिबिंब त्याच्या अंगावर पडले की, त्याचा देह जणू जळू लागतो; तेव्हा तो 'अरे, मी जळून गेलो' अशी भीती बाळगतो आणि पकडलेल्या माशासारखा थरथरतो.
प्रतिबिम्बितवेलाद्रितटपक्षिवनद्रुमः । महान् आरम्भसंरम्भसंयुतो ऽस्मीति राजते
जेव्हा तो किनाऱ्यावर डोंगर, पक्षी आणि झाडांच्या संगतीत प्रतिबिंबित होतो, तेव्हा 'मी मोठा आहे, माझ्यात मोठी तयारी आणि उत्साह आहे' असे समजून तो तेजाने चमकतो.
विमलोल्लसनोत्पन्नध्वस्तलोलशरीरकः । खण्डशः परियातो ऽस्मीत्य् आत्ताक्रन्द इवारवी
त्याचे शरीर निर्मळ, उजळ, निर्माण झालेले, नष्ट झालेले आणि अस्थिर असते, तेव्हा तो 'मी तुकड्यांत विखुरलो आहे' असे समजतो आणि जखमी स्त्रीसारखा आक्रोश करतो.
न चोर्मयस् ते जलधेर् व्यतिरिक्ताः पयोरसात् । न चैकं रूपम् एतेषां किञ्चित् सन्न् अप्य् असन्मयम्
लाटा समुद्रापासून वेगळ्या नाहीत; त्या पाण्याच्याच स्वरूपाच्या आहेत, आणि त्यांच्यात एकही रूप असं नाही जे खऱ्या अर्थानं समुद्रापासून वेगळं अस्तित्वात आहे.
न च ते न्यूनदैर्घ्याद्या गुणास् तेषु च तेषु ते । नोर्मयस् संस्थिता अब्धौ न च तत्र न संस्थिताः
लाटांमध्ये लहानपण, मोठेपण किंवा इतर गुण खरेच त्यांचे नाहीत; त्या समुद्रात स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नाहीत, पण त्या पूर्णपणे नसल्यासारख्याही नाहीत.
केवलं स्वस्वभावस्थसङ्कल्पविकलीकृताः । नष्टानष्टाः पुनर् जाता जाताजाताः पुनः क्षताः
लाटा त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावानुसार आणि मनाच्या कल्पनांमुळे निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात; त्या कधी नष्ट होतात, कधी टिकतात, पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, कधी जन्मतात, कधी जन्मतच नाहीत, आणि पुन्हा पुन्हा तुटतात.
परस्परपरामर्शान् नानाताम् उपयान्त्य् अलम् । एकरूपाम्बुसामान्यमया एव निरामयाः
एकमेकांशी संबंध आल्यामुळे त्या वेगवेगळ्या दिसतात, पण प्रत्यक्षात त्या एकाच स्वरूपाच्या, एकाच पाण्यापासून बनलेल्या आणि कुठलाही दोष किंवा आजार नसलेल्या आहेत.
तथैवास्मिन् प्रवितते सिते शुद्धे निरामये । ब्रह्ममात्रैकवपुषि ब्रह्मणि स्फाररूपिणि
याच प्रकारे या विशाल, निर्मळ, कलंकरहित आणि शुद्ध अशा अवकाशात — जिथे केवळ ब्रह्माचेच एक रूप आहे, जे शुद्ध चैतन्य आणि अगाध आहे —
सर्वशक्ताव् अनाद्यन्ते पृथग्वद् अपृथक्कृताः । संस्थिताश् शक्तयश् चित्रा विचित्राचारचञ्चलाः
सर्व शक्ती, जरी वेगळ्या वाटत असल्या तरी, त्या खऱ्या अर्थाने वेगळ्या नसतात; त्या अनादी आणि अनंत अशा सर्वशक्तिमान सत्यामध्येच स्थिर असतात आणि विविध व अद्भुत प्रकारे वावरतात.
नानाशक्ति हि नानात्वम् एति स्ववपुषि स्थितम् । बृंहितं ब्रह्मणि ब्रह्म पयसीवोर्मिमण्डलम्
विविध शक्ती म्हणजे त्याच अस्तित्वातील वेगळेपणाचा भास आहे; जसे पाण्यात लाटांचा वर्तुळ असतो, तसेच ब्रह्मामध्ये विस्तारलेले ब्रह्म आहे.
नानारूपकरूपत्वाद् वैरूप्यशतकारिणी । नियतिर् नियताकारा पदार्थम् अधितिष्ठति
अनेक रूपे दिसतात म्हणून असंख्य वेगळेपण निर्माण होतात; पण ठराविक स्वरूप असलेली नियती प्रत्येक वस्तूवर आपले अधिपत्य ठेवते.
जडा जाड्यम् उपादत्ते चित्त्वम् आयाति चिन्मयी । वासनारूपिणी शक्तिस् स्वस्वरूपस्थितात्मनः
जडपणा जडपणालाच घेतो; चेतना शुद्ध स्वरूपात प्रकट होते; आणि वासना रूपातली शक्ती आपल्या मूळ स्वरूपातच राहते.
ब्रह्मैवानघ तेनेदं स्फाराकारं विजृम्भते । नानारूपैः परिस्पन्दैः परिपूर्ण इवार्णवः
हे निष्पापा, या सगळ्या विश्वाचा विस्तार एकाच ब्रह्मामुळे घडतो, जसा समुद्र लाटांनी भरलेला दिसतो तसा हा ब्रह्म वेगवेगळ्या रूपांनी आणि हालचालींनी पूर्ण भरलेला भासतो.
नानातां स्वयम् आदत्ते नानाकारविहारतः । आत्मैवात्मन्य् आत्मनैव समुद्राम्भ इवाम्भसि
ते स्वतःहून विविधता घेत नाही, ना वेगवेगळ्या रूपांत रमते; आत्मा फक्त स्वतःमध्ये, स्वतःच असतो, जसं समुद्रातलं पाणी पाण्यातच असतं.
व्यतिरिक्ता न पयसो विचित्रा वीचयो यथा । व्यतिरिक्ता न सर्वेशात् समग्राः कलनास् तथा
जशा लाटांमध्ये वेगळेपण नसतं, त्या पाण्यापासून वेगळ्या नसतात, तसंच या सर्व निर्मितीही सर्वांच्या अधिपतीपासून वेगळ्या नाहीत.
स्तम्भपुष्पलतापत्त्रफलकोरकयुक्तयः । यथैकस्मिं स्थिता बीजे तथा ब्रह्मणि शक्तयः
जसा एखाद्या बीजात काडी, फुल, वेल, पान, फळ आणि कळी सगळं दडलेलं असतं, तसंच सगळ्या शक्ती ब्रह्मातच असतात.
नानाकर्तृतया नानाशक्तिता पुरुषे यथा । तथैवात्मनि सर्वज्ञे सर्वदा सर्वशक्तिता
जसं माणसात वेगवेगळ्या कृती करणं आणि अनेक प्रकारच्या शक्ती असतात, तसंच सर्वज्ञ आत्म्यात नेहमीच सर्व शक्ती असतात.
विचित्रवर्णता यद्वद् दृश्यते कठिनातपे । विचित्रशक्तिता तद्वद् देवेशे सदसन्मयी
जसा कडक उन्हात रंगांची विविधता दिसते, तसंच देवांच्या अधिपतीत अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या अनेक शक्ती प्रकट होतात.
विचित्ररूपोदेतीयम् अविचित्रात् स्थितिश् शिवात् । एकवर्णात् पयोवाहाच् छक्रचापलता यथा
ही विविध रूपं स्थिर असलेल्या शिवापासून निर्माण होतात; जसं एकाच रंगाच्या पावसाच्या ढगातून विजेचा खेळ दिसतो.
अजडाज् जडतोदेति जाड्यभावनहेतुका । ऊर्णनाभाद् यथा तन्तुर् यथा पुंसस् सुषुप्तता
जड नसलेल्या पासून जडपणा उत्पन्न होतो, आणि तो जडपणाच्या कल्पनेमुळे येतो; जसं कोळी आपल्या देहातून धागा काढतो, किंवा माणसाला गाढ झोप येते.
अचित्तश् चैतसीं शक्तिं स्वबन्धायेच्छया शिवः । तनोति तान्तवं कोशं कोशकारक्रिमिर् यथा
शिव, ज्याचं मन नाही, तो स्वतःच्या इच्छेने आपल्या बंधनासाठी चेतनेची शक्ती विस्तारतो, जसं रेशीम किडा स्वतःभोवती कोश विणतो.
स्वेच्छयात्मात्मनो ब्रह्मन् भावयित्वा स्वकं वपुः । संसारान् मोक्षम् आयाति स्वालानाद् इव वारणः
हे ब्रह्मन्, आत्मा स्वतःच्या इच्छेने स्वतःचं रूप मनात आणतो आणि मग संसारातून मुक्ती मिळवतो, जसं हत्ती स्वतःच्या साखळ्या तोडून मोकळा होतो.
यद् एव भावयत्य् आत्मा सततं भावितस् स्वयम् । तयैवापूर्यते शक्त्या शीघ्रम् एव महान् अपि
आत्मा जे काही सतत मनाशी धरतो, तेच तो स्वतः मनाशी धरल्यावर, अगदी मोठा असला तरी, त्याच शक्तीने लवकर भरून जातो.
भाविता शक्तिर् आत्मानम् आत्मतां नयति क्षणात् । अनन्तम् अपि खं प्रावृण्मिहिका महती यथा
ज्याची शक्ती मनात घट्ट रुजली आहे, ती क्षणात आत्म्याला त्याच्या खऱ्या स्वरूपाकडे घेऊन जाते, जशी मोठी धुकेसुद्धा अनंत आकाश झाकून टाकते.
या शक्तिर् उदिता शीघ्रं याति तन्मयताम् अजः । याम् एव तु स्थितिं यातस् तन्मयो भवति द्रुमः
ज्या शक्तीचा उदय होतो, त्या शक्तीशी अजन्मा लगेच एकरूप होतो; आणि ज्या अवस्थेत तो पोहोचतो, त्या अवस्थेशी झाडही पूर्णपणे एकरूप होते.
न मोक्षो मोक्ष ईशस्य न बन्धो बन्ध आत्मनः । बन्धमोक्षदृशौ लोके न जाने प्रोत्थिते कुतः
ईश्वरासाठी मुक्ती म्हणून काही नाही, आत्म्यासाठी बंधन म्हणून काही नाही; या जगात बंधन आणि मुक्ती या कल्पना कुठून आल्या, मला कळत नाही.