तथा च सम्भ्रमे स्वप्नमिथ्याज्ञानादिभास्वराः । गन्धर्वनगराकारा दृष्टा मनसि शक्तयः
अशाच प्रकारे गोंधळ, स्वप्न किंवा खोट्या समजुतींमध्ये मनात विविध तेजस्वी शक्ती दिसतात, ज्या गंधर्वांच्या काल्पनिक नगरीसारख्या भासतात.
स्थूलदृष्टिदृशं त्व् एताम् अवलम्ब्य महामुने । पुंसो मनश् शरीरं च कायौ द्वाव् इति कथ्यते
हे महर्षे, जडपणाने पाहिल्यावर असं म्हटलं जातं की माणसाला दोन देह असतात — एक म्हणजे मन आणि दुसरा म्हणजे शरीर.
मनोमनननिर्माणमात्रम् एतज् जगत्त्रयम् । न सन् नासद् इव स्फारम् उदितं नेतरन् मुने
हे जग तीन प्रकारचं आहे, पण ते फक्त मनाच्या कल्पनेतूनच निर्माण झालेलं आहे. हे विशाल असं दिसतं, पण खरं तर ते ना अस्तित्वात आहे, ना नाही आहे, हे ऋषी.
चित्तदेहाङ्गलतया भेदवासनयेद्धया । द्विचन्द्रत्वम् इवाज्ञानान् नानातेयं समुत्थिता
मन आणि शरीर वेगळं आहेत अशी सवय आणि तीच वृत्ती असल्यामुळे, अज्ञानामुळे विविधता निर्माण होते, जशी दोन चंद्र दिसतात तशी भ्रांती होते.
भेदवासनया बह्व्या पदार्थनिचयं मनः । भिन्नं पश्यति सर्वत्र घटावटपटादिकम्
भेदभाव करण्याची सवय खूपच पक्की असल्यामुळे, मन सर्वत्र घडे, कापड, झाडं असं वेगवेगळं म्हणून अनेक वस्तू वेगळ्या वेगळ्या पाहतं.
कृशो ऽतिदुःखी मूढो ऽहम् एताश् चान्याश् च भावनाः । भावयत् स्वविकल्पोत्था याति संसारतां मनः
"मी दुर्बळ आहे, फारच दुःखी आहे, मी अज्ञानी आहे" अशा आणि इतर अनेक कल्पना मनात येतात. मन या स्वतःच्या कल्पनांवर विचार करू लागले, की ते संसारात अडकते.
मननं कृत्रिमं रूपं ममैतन् न पताम्य् अहम् । इति तत्त्यागतश् शान्तं चेतो ब्रह्म सनातनम्
पण जेव्हा आपल्याला उमगतं की, "ही कल्पना बनावट आहे, ती खरी माझी नाही, मी तिच्यामुळे पडत नाही," तेव्हा मन त्या कल्पनांपासून मोकळं होतं, शांत होतं आणि शाश्वत ब्रह्म मिळवतं.
यथा प्रवितते ऽम्बोधौ तते ऽनेकतरङ्गिणि । सोम्यस्पन्दमयानेककल्लोलावलिशालिनि
जसं अथांग समुद्राच्या किनाऱ्यावर, असंख्य लाटा असताना, एकामागून एक सुंदर, शांत लाटांची रांग उमटत राहते,
वार्यात्मनि समे स्वच्छे शुद्धे स्वादुनि शीतले । अविनाशिनि विस्तीर्णे महामहिमनि स्फुटे
तसंच, पाणी जे शांत, स्वच्छ, निर्मळ, गोड, थंड, नाशरहित, विशाल आणि अत्यंत तेजस्वी आहे,
त्र्यश्रस् तरङ्गस् स्वं रूपं भावयन् स स्वभावतः । त्र्यश्रो ऽस्मीति विकल्पेन करोति स्वेन कल्पनाम्
तीन कड्यांची लाट स्वतःच्या रूपाचा विचार करून, आपल्या स्वभावाने 'मी तीन कड्यांची आहे' असं समजते आणि तशी कल्पना स्वतःच घडवते.
भ्रश्यंश् चैव परिभ्रष्टरूपो ऽस्मीति तलातलम् । भावयन् भूतलं याति तादृग्भावनया तया
जेव्हा ती तुटते आणि आपलं मूळ रूप हरवते, तेव्हा 'मी तुटले आहे' असं समजते आणि अशा विचाराने ती जशी कल्पना करते तशीच पृथ्वीवर येते.
उत्थितं च बलाद् ऊर्ध्वम् उत्थितो ऽस्मीति भावितः । तैस् तैर् विकल्पैस् तद्भावं विकल्पयति साभिधम्
जेव्हा ती जोरात वर उभी राहते, तेव्हा 'मी वर उभी आहे' असं समजते आणि वेगवेगळ्या कल्पनांनी ती तशीच स्वतःला समजते.
ससूर्यप्रतिबिम्बस् तु प्रकाशो ऽस्मीति भावितः । सरजःपुञ्जपातस् तु मलिनो ऽस्मीति भावितः
सूर्याचं प्रतिबिंब पडल्यावर ती 'मी प्रकाशमान आहे' असं समजते आणि धुळीचा ढग अंगावर पडल्यावर 'मी मळले आहे' असं समजते.
सरत्नरश्मिजालस् तु शोभते दीप्तया श्रिया । तुषारभरविद्धस् तु शीतलो ऽस्मीति विन्दति
रत्नांच्या किरणांनी सजलेला तो तेजाने झळाळतो; पण जेव्हा त्याला दवाचा गारवा टोचतो, तेव्हा तो 'मी गारठलो आहे' असे अनुभवतो.
सतटाचलदावाग्निप्रतिबिम्बोज्ज्वलद्वपुः । बिभेति वत दग्धो ऽस्मीत्य् आत्तमीनश् च कम्पते
नदीच्या काठी डोंगरावर लागलेल्या वनातील आगीचे प्रतिबिंब त्याच्या अंगावर पडले की, त्याचा देह जणू जळू लागतो; तेव्हा तो 'अरे, मी जळून गेलो' अशी भीती बाळगतो आणि पकडलेल्या माशासारखा थरथरतो.
प्रतिबिम्बितवेलाद्रितटपक्षिवनद्रुमः । महान् आरम्भसंरम्भसंयुतो ऽस्मीति राजते
जेव्हा तो किनाऱ्यावर डोंगर, पक्षी आणि झाडांच्या संगतीत प्रतिबिंबित होतो, तेव्हा 'मी मोठा आहे, माझ्यात मोठी तयारी आणि उत्साह आहे' असे समजून तो तेजाने चमकतो.
विमलोल्लसनोत्पन्नध्वस्तलोलशरीरकः । खण्डशः परियातो ऽस्मीत्य् आत्ताक्रन्द इवारवी
त्याचे शरीर निर्मळ, उजळ, निर्माण झालेले, नष्ट झालेले आणि अस्थिर असते, तेव्हा तो 'मी तुकड्यांत विखुरलो आहे' असे समजतो आणि जखमी स्त्रीसारखा आक्रोश करतो.
न चोर्मयस् ते जलधेर् व्यतिरिक्ताः पयोरसात् । न चैकं रूपम् एतेषां किञ्चित् सन्न् अप्य् असन्मयम्
लाटा समुद्रापासून वेगळ्या नाहीत; त्या पाण्याच्याच स्वरूपाच्या आहेत, आणि त्यांच्यात एकही रूप असं नाही जे खऱ्या अर्थानं समुद्रापासून वेगळं अस्तित्वात आहे.
न च ते न्यूनदैर्घ्याद्या गुणास् तेषु च तेषु ते । नोर्मयस् संस्थिता अब्धौ न च तत्र न संस्थिताः
लाटांमध्ये लहानपण, मोठेपण किंवा इतर गुण खरेच त्यांचे नाहीत; त्या समुद्रात स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नाहीत, पण त्या पूर्णपणे नसल्यासारख्याही नाहीत.
केवलं स्वस्वभावस्थसङ्कल्पविकलीकृताः । नष्टानष्टाः पुनर् जाता जाताजाताः पुनः क्षताः
लाटा त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावानुसार आणि मनाच्या कल्पनांमुळे निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात; त्या कधी नष्ट होतात, कधी टिकतात, पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, कधी जन्मतात, कधी जन्मतच नाहीत, आणि पुन्हा पुन्हा तुटतात.
परस्परपरामर्शान् नानाताम् उपयान्त्य् अलम् । एकरूपाम्बुसामान्यमया एव निरामयाः
एकमेकांशी संबंध आल्यामुळे त्या वेगवेगळ्या दिसतात, पण प्रत्यक्षात त्या एकाच स्वरूपाच्या, एकाच पाण्यापासून बनलेल्या आणि कुठलाही दोष किंवा आजार नसलेल्या आहेत.
तथैवास्मिन् प्रवितते सिते शुद्धे निरामये । ब्रह्ममात्रैकवपुषि ब्रह्मणि स्फाररूपिणि
याच प्रकारे या विशाल, निर्मळ, कलंकरहित आणि शुद्ध अशा अवकाशात — जिथे केवळ ब्रह्माचेच एक रूप आहे, जे शुद्ध चैतन्य आणि अगाध आहे —
सर्वशक्ताव् अनाद्यन्ते पृथग्वद् अपृथक्कृताः । संस्थिताश् शक्तयश् चित्रा विचित्राचारचञ्चलाः
सर्व शक्ती, जरी वेगळ्या वाटत असल्या तरी, त्या खऱ्या अर्थाने वेगळ्या नसतात; त्या अनादी आणि अनंत अशा सर्वशक्तिमान सत्यामध्येच स्थिर असतात आणि विविध व अद्भुत प्रकारे वावरतात.
नानाशक्ति हि नानात्वम् एति स्ववपुषि स्थितम् । बृंहितं ब्रह्मणि ब्रह्म पयसीवोर्मिमण्डलम्
विविध शक्ती म्हणजे त्याच अस्तित्वातील वेगळेपणाचा भास आहे; जसे पाण्यात लाटांचा वर्तुळ असतो, तसेच ब्रह्मामध्ये विस्तारलेले ब्रह्म आहे.
नानारूपकरूपत्वाद् वैरूप्यशतकारिणी । नियतिर् नियताकारा पदार्थम् अधितिष्ठति
अनेक रूपे दिसतात म्हणून असंख्य वेगळेपण निर्माण होतात; पण ठराविक स्वरूप असलेली नियती प्रत्येक वस्तूवर आपले अधिपत्य ठेवते.
जडा जाड्यम् उपादत्ते चित्त्वम् आयाति चिन्मयी । वासनारूपिणी शक्तिस् स्वस्वरूपस्थितात्मनः
जडपणा जडपणालाच घेतो; चेतना शुद्ध स्वरूपात प्रकट होते; आणि वासना रूपातली शक्ती आपल्या मूळ स्वरूपातच राहते.
ब्रह्मैवानघ तेनेदं स्फाराकारं विजृम्भते । नानारूपैः परिस्पन्दैः परिपूर्ण इवार्णवः
हे निष्पापा, या सगळ्या विश्वाचा विस्तार एकाच ब्रह्मामुळे घडतो, जसा समुद्र लाटांनी भरलेला दिसतो तसा हा ब्रह्म वेगवेगळ्या रूपांनी आणि हालचालींनी पूर्ण भरलेला भासतो.
नानातां स्वयम् आदत्ते नानाकारविहारतः । आत्मैवात्मन्य् आत्मनैव समुद्राम्भ इवाम्भसि
ते स्वतःहून विविधता घेत नाही, ना वेगवेगळ्या रूपांत रमते; आत्मा फक्त स्वतःमध्ये, स्वतःच असतो, जसं समुद्रातलं पाणी पाण्यातच असतं.
व्यतिरिक्ता न पयसो विचित्रा वीचयो यथा । व्यतिरिक्ता न सर्वेशात् समग्राः कलनास् तथा
जशा लाटांमध्ये वेगळेपण नसतं, त्या पाण्यापासून वेगळ्या नसतात, तसंच या सर्व निर्मितीही सर्वांच्या अधिपतीपासून वेगळ्या नाहीत.
स्तम्भपुष्पलतापत्त्रफलकोरकयुक्तयः । यथैकस्मिं स्थिता बीजे तथा ब्रह्मणि शक्तयः
जसा एखाद्या बीजात काडी, फुल, वेल, पान, फळ आणि कळी सगळं दडलेलं असतं, तसंच सगळ्या शक्ती ब्रह्मातच असतात.