अक्षीणजीवितं पुत्रं कालो मे नीतवान् इति । नियतेर् वशतो देव त्वच्छापेच्छा ममोदिता
माझ्या मुलाचं आयुष्य अजून संपलेलं नव्हतं, पण काळाने त्याला नेलं असं मला वाटलं; पण देवा, नियतीच्या जोरावर तुझ्या शापामुळेच माझ्यावर हे ओघ आले.
न तु विज्ञातसंसारगतयो वयम् आपदम् । सम्पदं वापि गच्छामो हर्षामर्षवशं किल
पण जगाचा मार्ग समजून घेतल्यावर, आपल्यावर दु:ख येवो किंवा सुख, आपण आनंद किंवा राग यांच्या अधीन राहत नाही.
अयुक्तकारिणि क्रोधः प्रसादो युक्तकारिणि । कर्तव्य इति रूढेयं सांसारी भगवन् स्थितिः
कोणी चुकीचं वागलं तर राग येतो, आणि योग्य वागलं तर प्रसन्नता वाटते—हेच संसारात नेहमीचं आहे, भगवंत.
इदं कार्यम् इदं नेति यावज्जीवं जगत्क्रमः । यावद् अग्निस् स्थिता तावद् औष्ण्यदाहादिदृष्टयः
हे करावं, ते करू नये — असं जगातलं चालणं जन्मभर चालू राहतं; जसं अग्नी असेपर्यंत त्याचं उष्णपणा, जाळणं असं सगळं दिसतं.
इदं कार्यम् इदं नेति हेया यस्य जगत्स्थितिः । तस्यैतत्सम्परित्यागो हेय एव जगद्गुरो
ज्याचं जगण्याचं सार हेच असतं की, 'हे घ्यावं, ते टाकावं,' त्याच्यासाठी हे जगणंच सोडून द्यावं लागतं, हे जगाचे गुरु.
केवलं तानयीं चिन्ताम् अनालोक्य यदा वयम् । भगवन् भवते क्षुब्धा यातास् स्मस् तेन वाच्यताम्
भगवंत, आम्ही आमच्या मुलीचं दर्शन न होता तिच्याबद्दल चिंता करत असताना अस्वस्थ झालो आणि तुमच्याकडे आलो; हेच सांगायचं आहे.
त्वयेदानीम् अहं देव स्मारितस् तनयेहितम् । समङ्गायास् तटे तेन दृष्टो ऽयं तनयो मया
देवा, आता तुमच्या आठवणीमुळे मला समंगा नदीच्या काठी माझा मुलगा दिसला; त्यामुळे मी त्याला पाहिलं आहे.
मन्ये जगति भूतानां द्वे शरीरे न सर्वग । मन एव शरीरं हि येनेदं भाव्यते जगत्
माझ्या मते या जगात सर्व जीवांना दोन शरीरं नसतात; कारण मनच आपलं खरं शरीर आहे, ज्यामुळे हे सगळं जग आपल्याला भासतं.
सम्यग् उक्तं त्वया ब्रह्मञ् शरीरं मन एव नः । करोति देहं सङ्कल्प्य कुम्भकारो घटं यथा
ब्रह्मन्, तू अगदी योग्य बोललास — आपलं खरं शरीर म्हणजे मनच आहे; जसं कुंभार आपल्या कल्पनेतून मडके घडवतो, तसं मन देखील शरीर घडवतं.
करोत्य् अकृतम् आकारं कृतं नाशयति क्षणात् । सङ्कल्पेन मनो मोहाद् बालो वेतालकं यथा
मन आपल्या कल्पनेतून जे काही तयार झालेलं नाही ते निर्माण करतं, आणि जे तयार झालंय ते क्षणात नष्टही करतं; जसं एखादं मूल मातीच्या बाहुल्याशी खेळतं तसं मन मोहाने वागू लागतं.
तथा च सम्भ्रमे स्वप्नमिथ्याज्ञानादिभास्वराः । गन्धर्वनगराकारा दृष्टा मनसि शक्तयः
अशाच प्रकारे गोंधळ, स्वप्न किंवा खोट्या समजुतींमध्ये मनात विविध तेजस्वी शक्ती दिसतात, ज्या गंधर्वांच्या काल्पनिक नगरीसारख्या भासतात.
स्थूलदृष्टिदृशं त्व् एताम् अवलम्ब्य महामुने । पुंसो मनश् शरीरं च कायौ द्वाव् इति कथ्यते
हे महर्षे, जडपणाने पाहिल्यावर असं म्हटलं जातं की माणसाला दोन देह असतात — एक म्हणजे मन आणि दुसरा म्हणजे शरीर.
मनोमनननिर्माणमात्रम् एतज् जगत्त्रयम् । न सन् नासद् इव स्फारम् उदितं नेतरन् मुने
हे जग तीन प्रकारचं आहे, पण ते फक्त मनाच्या कल्पनेतूनच निर्माण झालेलं आहे. हे विशाल असं दिसतं, पण खरं तर ते ना अस्तित्वात आहे, ना नाही आहे, हे ऋषी.
चित्तदेहाङ्गलतया भेदवासनयेद्धया । द्विचन्द्रत्वम् इवाज्ञानान् नानातेयं समुत्थिता
मन आणि शरीर वेगळं आहेत अशी सवय आणि तीच वृत्ती असल्यामुळे, अज्ञानामुळे विविधता निर्माण होते, जशी दोन चंद्र दिसतात तशी भ्रांती होते.
भेदवासनया बह्व्या पदार्थनिचयं मनः । भिन्नं पश्यति सर्वत्र घटावटपटादिकम्
भेदभाव करण्याची सवय खूपच पक्की असल्यामुळे, मन सर्वत्र घडे, कापड, झाडं असं वेगवेगळं म्हणून अनेक वस्तू वेगळ्या वेगळ्या पाहतं.
कृशो ऽतिदुःखी मूढो ऽहम् एताश् चान्याश् च भावनाः । भावयत् स्वविकल्पोत्था याति संसारतां मनः
"मी दुर्बळ आहे, फारच दुःखी आहे, मी अज्ञानी आहे" अशा आणि इतर अनेक कल्पना मनात येतात. मन या स्वतःच्या कल्पनांवर विचार करू लागले, की ते संसारात अडकते.
मननं कृत्रिमं रूपं ममैतन् न पताम्य् अहम् । इति तत्त्यागतश् शान्तं चेतो ब्रह्म सनातनम्
पण जेव्हा आपल्याला उमगतं की, "ही कल्पना बनावट आहे, ती खरी माझी नाही, मी तिच्यामुळे पडत नाही," तेव्हा मन त्या कल्पनांपासून मोकळं होतं, शांत होतं आणि शाश्वत ब्रह्म मिळवतं.
यथा प्रवितते ऽम्बोधौ तते ऽनेकतरङ्गिणि । सोम्यस्पन्दमयानेककल्लोलावलिशालिनि
जसं अथांग समुद्राच्या किनाऱ्यावर, असंख्य लाटा असताना, एकामागून एक सुंदर, शांत लाटांची रांग उमटत राहते,
वार्यात्मनि समे स्वच्छे शुद्धे स्वादुनि शीतले । अविनाशिनि विस्तीर्णे महामहिमनि स्फुटे
तसंच, पाणी जे शांत, स्वच्छ, निर्मळ, गोड, थंड, नाशरहित, विशाल आणि अत्यंत तेजस्वी आहे,
त्र्यश्रस् तरङ्गस् स्वं रूपं भावयन् स स्वभावतः । त्र्यश्रो ऽस्मीति विकल्पेन करोति स्वेन कल्पनाम्
तीन कड्यांची लाट स्वतःच्या रूपाचा विचार करून, आपल्या स्वभावाने 'मी तीन कड्यांची आहे' असं समजते आणि तशी कल्पना स्वतःच घडवते.
भ्रश्यंश् चैव परिभ्रष्टरूपो ऽस्मीति तलातलम् । भावयन् भूतलं याति तादृग्भावनया तया
जेव्हा ती तुटते आणि आपलं मूळ रूप हरवते, तेव्हा 'मी तुटले आहे' असं समजते आणि अशा विचाराने ती जशी कल्पना करते तशीच पृथ्वीवर येते.
उत्थितं च बलाद् ऊर्ध्वम् उत्थितो ऽस्मीति भावितः । तैस् तैर् विकल्पैस् तद्भावं विकल्पयति साभिधम्
जेव्हा ती जोरात वर उभी राहते, तेव्हा 'मी वर उभी आहे' असं समजते आणि वेगवेगळ्या कल्पनांनी ती तशीच स्वतःला समजते.
ससूर्यप्रतिबिम्बस् तु प्रकाशो ऽस्मीति भावितः । सरजःपुञ्जपातस् तु मलिनो ऽस्मीति भावितः
सूर्याचं प्रतिबिंब पडल्यावर ती 'मी प्रकाशमान आहे' असं समजते आणि धुळीचा ढग अंगावर पडल्यावर 'मी मळले आहे' असं समजते.
सरत्नरश्मिजालस् तु शोभते दीप्तया श्रिया । तुषारभरविद्धस् तु शीतलो ऽस्मीति विन्दति
रत्नांच्या किरणांनी सजलेला तो तेजाने झळाळतो; पण जेव्हा त्याला दवाचा गारवा टोचतो, तेव्हा तो 'मी गारठलो आहे' असे अनुभवतो.
सतटाचलदावाग्निप्रतिबिम्बोज्ज्वलद्वपुः । बिभेति वत दग्धो ऽस्मीत्य् आत्तमीनश् च कम्पते
नदीच्या काठी डोंगरावर लागलेल्या वनातील आगीचे प्रतिबिंब त्याच्या अंगावर पडले की, त्याचा देह जणू जळू लागतो; तेव्हा तो 'अरे, मी जळून गेलो' अशी भीती बाळगतो आणि पकडलेल्या माशासारखा थरथरतो.
प्रतिबिम्बितवेलाद्रितटपक्षिवनद्रुमः । महान् आरम्भसंरम्भसंयुतो ऽस्मीति राजते
जेव्हा तो किनाऱ्यावर डोंगर, पक्षी आणि झाडांच्या संगतीत प्रतिबिंबित होतो, तेव्हा 'मी मोठा आहे, माझ्यात मोठी तयारी आणि उत्साह आहे' असे समजून तो तेजाने चमकतो.
विमलोल्लसनोत्पन्नध्वस्तलोलशरीरकः । खण्डशः परियातो ऽस्मीत्य् आत्ताक्रन्द इवारवी
त्याचे शरीर निर्मळ, उजळ, निर्माण झालेले, नष्ट झालेले आणि अस्थिर असते, तेव्हा तो 'मी तुकड्यांत विखुरलो आहे' असे समजतो आणि जखमी स्त्रीसारखा आक्रोश करतो.
न चोर्मयस् ते जलधेर् व्यतिरिक्ताः पयोरसात् । न चैकं रूपम् एतेषां किञ्चित् सन्न् अप्य् असन्मयम्
लाटा समुद्रापासून वेगळ्या नाहीत; त्या पाण्याच्याच स्वरूपाच्या आहेत, आणि त्यांच्यात एकही रूप असं नाही जे खऱ्या अर्थानं समुद्रापासून वेगळं अस्तित्वात आहे.
न च ते न्यूनदैर्घ्याद्या गुणास् तेषु च तेषु ते । नोर्मयस् संस्थिता अब्धौ न च तत्र न संस्थिताः
लाटांमध्ये लहानपण, मोठेपण किंवा इतर गुण खरेच त्यांचे नाहीत; त्या समुद्रात स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नाहीत, पण त्या पूर्णपणे नसल्यासारख्याही नाहीत.
केवलं स्वस्वभावस्थसङ्कल्पविकलीकृताः । नष्टानष्टाः पुनर् जाता जाताजाताः पुनः क्षताः
लाटा त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावानुसार आणि मनाच्या कल्पनांमुळे निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात; त्या कधी नष्ट होतात, कधी टिकतात, पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, कधी जन्मतात, कधी जन्मतच नाहीत, आणि पुन्हा पुन्हा तुटतात.