सञ्चारयन् क्रियाङ्गुल्या कोणकेष्व् अर्कदीपिकाम् । जगत्सद्मनि कारुण्यात् क्व किम् अस्तीति वीक्षते
कर्माच्या बोटाने तो सूर्यरूपी दिवा घराच्या कोपऱ्यांत फिरवतो आणि जगाच्या या घरात काय कुठे आहे हे तो करुणेने पाहतो.
प्रेक्ष्याहानि निमेषेण सूर्याक्ष्णा पाकवन्त्य् अलम् । लोकपालफलान्य् अत्ति जगज्जीर्णवनाद् अयम्
सूर्याच्या डोळ्याने तो क्षणात दिवस कसे पिकतात हे पाहतो आणि जणू प्राचीन वनातील फळं खाणाऱ्यासारखा, तो लोकपालांच्या फळांचा आस्वाद घेतो.
जगज्जीर्णकुटीकीर्णान् अर्पयत्य् उग्रकोटरे । क्रमेण गुणवल्लोकमणीन् मृत्युसमुद्गके
मृत्यू, जसा एखादा भयंकर पेटारा, या जगाच्या जीर्ण झोपड्यांसारख्या जगांना हळूहळू आपल्या भयंकर कपाटात ठेवतो.
गुणैर् आपूर्यते यैव लोकरत्नावली भृशम् । भूषार्थम् इव ताम् अङ्गे कृत्वा भूयो निकृन्तति
गुणांनी भरलेली ही जगांची रत्नमाळा तो स्वतःच्या अंगावर शोभेसाठी घालतो, आणि पुन्हा ती तोडून टाकतो.
दिनहंसानुसृतया निशेन्दीवरमालया । ताराकेसरयाजस्रं चपलो वलयत्य् अलम्
दिवसाच्या हंसामागे रात्रीच्या नीलकमळांची माळ लागते, आणि चंचल मृत्यू ताऱ्यांच्या किरणांनी आकाशाला नेहमीच वेढून टाकतो.
शैलोर्णद्युधराशृङ्गजगदूर्णायुसौनिकः । प्रत्यहं पिबति प्रोक्ष्य तारारक्तकणान् अपि
जो पर्वत, नदी, मेघ आणि जग हलवतो, तो आयुष्याचा मद्यविक्रेता दररोज ताऱ्यांच्या लाल थेंबांनाही शिंपडून पितो.
तारुण्यनलिनीसोम आयुर्मातङ्गकेसरी । न तद् अस्ति न यस्यायं तुच्छातुच्छस्य तस्करः
हा चोर, मोठ्या किंवा लहान कुठल्याही गोष्टीला सोडत नाही—तरुणपण, कमळ, चंद्र, किंवा आयुष्याचं सिंहाचं अयाळ असो, काहीच त्याच्या हातून सुटत नाही.
कल्पकेलिविलासेन पिष्टपातितजन्तुना । न्यग्भावोद्भवहासेन रमते स्वात्मनात्मनि
सृष्टीच्या खेळात, तो जीवांना चिरडून टाकतो आणि उचलतो; निर्माण आणि नाशाच्या हास्यात, तो स्वतःच्या स्वरूपातच रमतो.
कर्ता भोक्ताथ संहर्ता स्मर्ता सर्वपदं गतः । सर्वम् एव करोतीदं न करोति च किञ्चन
तो कधी कर्ता, कधी भोक्ता, कधी संहारक, कधी आठवण करणारा—सर्व अवस्थांमध्ये पोहोचलेला आहे; तो सर्व काही करतो, पण काहीच करत नाही असंही वाटतं.
सकलम् अप्य् अकलाकलितान्तरं सुभगदुर्भगरूपधरं वपुः । प्रकटयन् सहसैव च गोपयन् विलसतीह हि कालबलं नृषु
काळाची शक्ती माणसांत चमकत असते—ती एकाच वेळी सर्व रूपं उघड करते आणि लपवते, शुभ किंवा अशुभ, वेळेच्या सर्व विभागांनी चिन्हांकित.
अस्योड्डामरलीलस्य दूरास्तसकलापदः । संसारे राजपुत्रस्य कालस्याकलितौजसः
या भव्य नाटकाच्या सर्व हालचाली या जगातल्या राजपुत्रापासून दूरच राहतात, कारण त्याची शक्ती अजून काळाने मोजलेलीच नाही.
अस्मिन्न् आचरतो दीनैर् मुग्धैर् भूतमृगव्रजैः । आखेटकं जर्जरिते जगज्जङ्गलजालके
या जगाच्या अस्तित्वाच्या दाट जंगलात, तो जेव्हा गोंधळलेल्या, दुःखी जीवांच्या कळपात वावरतो, तेव्हा हे जग थकून गेलेले शिकार करण्याचे मैदानच बनते.
एकदेशोल्लसच्चारुवडवानलपङ्कजा । क्रीडापुष्करिणी रम्या कल्पकालमहार्णवः
कुठेतरी समुद्राच्या तळाशी सुंदर अग्नीचे कमळ उमलते; हेच त्या खेळाच्या रम्य सरोवरासारखे आहे, जणू कल्पकालाचा विशाल सागर.
कटुतिक्ताम्ब्लभूताढ्यैस् सदधिक्षीरसागरैः । तैर् एव तैः पर्युषितैर् जगद्भिः कालवर्तनम्
हे जग काळाच्या प्रवाहात अशा जीवांनी भरलेले आहे, जे आंबट, कडू आणि खारट अशा अस्तित्वाच्या समुद्रात दीर्घकाळ राहून जुने झाले आहेत.
चण्डी चतुरसञ्चारा सर्वमातृगणान्विता । संसारवनविन्यस्तनरैणाकर्षणी वृकी
ती भयंकर, सर्व दिशांना फिरणारी, सर्व मातृगणांसह असलेली, संसाराच्या जंगलात माणसांच्या हरणांना ओढणारी एक लांडगा आहे.
पृथ्वी करतले पृथ्वी पानपात्री रसान्विता । कमलोत्पलकल्हारलोलजालकमालिता
तिच्या हातावर पृथ्वी आहे, पृथ्वीच तिचे प्याले आहे, ते चवीने भरलेले आहे, आणि कमळ, पाण्यातील कमळ, फुलांच्या माळांनी सजलेले आहे.
विरावी विकटास्फालो नृसिंहो भुजपञ्जरे । सटाविकटपीनांसः कान्तः क्रीडाशकुन्तकः
गर्जना करणारा, प्रचंड झडप घालणारा, भुजांच्या पिंजऱ्यातला नरसिंह, जाडजूड अयाळ असलेला, तो प्रिय खेळकर पक्षी आहे.
अलाबुवीणामधुरश् शरद्व्योमामलच्छविः । देवः किल महाकालो लीलाकोकिलबालकः
कुम्हड्याच्या वीणेच्या गोड आवाजासारखा, शरद ऋतूच्या आकाशासारखा निर्मळ तेज असलेला, तो देव म्हणजेच महाकाळ, खेळकर कोकिळाचा बालक आहे.
अजस्रस्फूर्जिताकारो वान्तदुःखशराशनिः । अभावनामकोदण्डः परिस्फुरति सर्वतः
सतत गर्जना करणारी, दुःखाच्या बाणांना फेकून देणारी, 'अभावना' नावाचा धनुष्य हातात असलेली ही शक्ती सर्वत्र स्पंदन करत असते.
अनुत्तमस्फुरितविलासवर्धितो भ्रमन् हरन् परिविलसन् विदारयन् । जरज्जगज्जरढविलोलमर्कटः परिस्फुरद्वपुर् इह काल ईहते
सर्वोच्च स्पंदनाच्या खेळाने वाढलेला, भटकणारा, पकडणारा, घोळणारा, फाडणारा, हा वृद्ध, जगाने थकलेला, अस्वस्थ माकड — म्हणजेच काळ — इथे आपल्या देहाला सतत हलवत असतो.
अत्रैव दुर्विलासानां चूडामणिर् इवापरः । करोत्य् अस्तीति लोकेन दैवं कालश् च कथ्यते
इथे या कठीण सुखांमध्ये आणखी एक रत्न उगवतं; लोक त्याला 'दैव' आणि 'काळ' असं म्हणतात, आणि तेच सर्व काही करतं असं मानतात.
क्रियामात्राद् ऋते यस्य स्वपरिस्पन्दरूपिणः । नान्यद् आलक्ष्यते रूपं कर्मणो न समीहितम्
फक्त कृतीशिवाय, ज्याचं स्वरूप स्वतःच्या स्पंदनातच आहे अशा कर्माचं दुसरं कोणतंही रूप दिसत नाही; त्यात कोणताही ठरवलेला हेतू सापडत नाही.
तेनेयम् अखिला भूतसन्ततिर् नित्यपेलवा । तापेन हिममालेव नीता विधुरतां भृशम्
यामुळे सर्व सृष्टीतील जीवसृष्टी नेहमीच अशक्त राहते, जणू काही उन्हात बर्फ वितळून जातो तशी ती दुःखात लोटली जाते.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगदाभोगिमण्डलम् । तत् तस्य नर्तनागारम् इहासाव् अभिनृत्यति
हे जग, जे काही आपण पाहतो, जे सुखभोगाचं क्षेत्र आहे, ते त्याचं नृत्यगृह आहे; इथेच तो आनंदाने नाचतो.
तृतीयं च कृतान्तेति नाम बिभ्रत् सुदारुणम् । कापालिकवपुर् मत्तं दैवं जगति नृत्यति
तिसरं, 'मृत्यू' हे भयंकर नाव धारण करून, कवटी धारण केलेल्या देहात, नशेत बुडालेलं ते दैव जगात नाचत असतं.
नृत्यतो हि कृतान्तस्य नितान्तम् अविरामिणः । नित्यं नियतिकान्ताया मुने परमकामिनः
म्हणून, हे मुनी, मृत्यू अखंडपणे, आपल्या प्रिय नियतीसह, जगात सतत नाचत असतो; तोच खरा सर्वोच्च प्रियकर आहे.
शेषश् शशिकलाशुभ्रो गङ्गावाहश् च तौ त्रिधा । उपवीते अवीताभे उभे संसारवक्षसि
शेवटचा भाग, जो चंद्रकोरीसारखा निर्मळ आहे, आणि गंगा वाहणारा, हे दोघेही तीन रूपांनी, संसाराच्या छातीवर जणू पवित्र जणऊसारखे, दोन्ही जणऊ आणि जणऊ नसल्याच्या तेजाने तिथे उजळतात.
चन्द्रार्कमण्डले हेमकटके करमूलयोः । लीलासरसिजं हस्ते ब्राह्मं ब्रह्माण्डकर्णिकम्
चंद्र आणि सूर्याचे गोल, हाताच्या मुळाशी सोन्याचे कडे, हातात खेळणारे कमळ, आणि विश्वाच्या गर्भातील दिव्य कमळाचे हृदय—हे सर्व त्या रूपाला शोभा आणतात.
ताराबिन्दुचितं लोलपुष्करावर्तपल्लवम् । एकार्णवपयोधौतम् एकम् अम्बरम् अम्बरम्
ताऱ्यांनी आणि थेंबांनी सजलेले, हलणाऱ्या कमळाच्या पाकळ्यांनी सुशोभित, एकाच महासागराच्या पाण्याने धुतलेले—हे एकच आकाश, फक्त आकाश आहे.
एवंरूपस्य तस्याग्रे नियतिर् नित्यकामिनी । अनस्तमितसंरम्भम् आरम्भैः परिनृत्यति
अशा रूपासमोर, नेहमीच काहीतरी हवे असलेली नियती, कधीही न संपणाऱ्या उत्साहाने, नवनवीन सुरुवातींसह, नित्य नृत्य करत राहते.