अयं स पुत्रो भवतो भूत्वा मन्त्रविदां वरः । प्रजजाप पुरा विद्यां विद्याधरपदप्रदाम्
हा तुमचा मुलगा मंत्रविद्येत श्रेष्ठ होऊन, पूर्वी अशी विद्या म्हणाला जी विद्या विद्याधरपद देणारी आहे.
तेनासौ भगवन् ब्रह्मन् व्योम्नि विद्याधरो महान् । हारकुण्डलकेयूरी लीलानिचयलासकः
त्या विद्वतेमुळे, हे भगवन् ब्रह्मन्, तो आकाशात मोठा विद्याधर झाला, मोत्यांच्या हारांनी आणि कड्यांनी सजलेला, आणि खेळाच्या मेळ्यात रमणारा.
नायिकानलिनीभानुः पुष्पचाप इवापरः । विद्याधरीणां दयितो गन्धर्वपुरभूषणम्
तो कमळासारख्या मुखाच्या नायिकांसाठी सूर्यासारखा होता, फुलांच्या धनुष्याचा दुसरा कामदेवच जणू, विद्याधरींचा प्रिय, आणि गंधर्वनगराचा भूषण होता.
स कल्पावधिम् आसाद्य द्वादशादित्यधामनि । जगाम भस्मशेषत्वं शलभः पावके यथा
बारा सूर्यांच्या प्रदेशात कल्पाचा शेवट येताच, तो अग्नीतील पतंगासारखा फक्त राख उरला.
जगन्निर्माणरहिते स्फारे नभसि सा ततः । वासना तस्य बभ्राम निर्नीडा विहगी यथा
मग, विश्वनिर्मिती नसलेल्या त्या विशाल आकाशात, त्याची वासना घर नसलेल्या पक्ष्यासारखी भटकत राहिली.
अथ कालेन सञ्जाते विचित्रारम्भकारिणि । संसाराडम्बरारम्भे ब्राह्मी रात्रिविपर्यये
नंतर, काळाने नवे आणि अद्भुत आरंभ घडवला, ब्रह्मरात्री उलटली आणि संसाराचा गोंधळ पुन्हा सुरू झाला.
सा मनोवासना तस्य वातव्यावलिता सती । कृते ब्राह्मणताम् एत्य जाताद्य वसुधातले
त्याची ती मनातील वासना वाऱ्यावर वाहत जाऊन, नव्या सृष्टीच्या आरंभी पृथ्वीवर ब्राह्मण म्हणून जन्माला आली.
वासुदेवाभिधानो ऽसौ मुने विप्रकुमारकः । जातो मतिमतां मध्ये समधीताखिलश्रुतिः
मुनिवर, वासुदेव नावाचा तो मुलगा ज्ञानी लोकांत जन्मला आणि त्याने सर्व वेदशास्त्रांचा अभ्यास केला.
कल्पं विद्याधरो भूत्वा नद्या अद्य महामुने । तपश् चरति ते पुत्रस् समङ्गायास् तटे स्थितः
महामुने, तुमचा मुलगा एक युग विद्याधर म्हणून राहिला आणि आज तो समंगा नदीच्या काठावर तपश्चर्या करत आहे.
विविधविषमवासनानुवृत्त्या खदिरकरञ्जकरालकोटरासु । जगति जरढयोनिषु प्रयातो गहनतरासु च काननस्थलीषु
विविध कठीण वासनांच्या ओढीने तो खैर आणि करंजाच्या झाडांच्या ढोलींत, जगातील वृद्ध योनींत आणि दाट जंगलातील खोल जागांत भटकत राहिला.
जटावान् अक्षवलयी जितसर्वेन्द्रियभ्रमः । तत्र वर्षशतान्य् अष्टौ संस्थितस् तपसि स्थिरे
त्याच्या डोक्यावर जटा होत्या, हातात माळ होती आणि सर्व इंद्रियांचा गोंधळ त्याने जिंकला होता. तिथेच तो आठशे वर्षे अचल तपश्चर्येत स्थिर राहिला.
यदीच्छसि मुने द्रष्टुं तं स्वपुत्रमनोभ्रमम् । तत् समुन्मील्य विज्ञाननेत्रम् आशु विलोकय
मुनिवर, तुला तुझ्या मन भटकणाऱ्या मुलाला पाहायचं असेल, तर ज्ञानाचं डोळं उघड आणि लगेच त्याला पाहा.
इत्य् उक्ते जगदीशेन कालेन समदृष्टिना । मुनिस् सञ्चिन्तयाम् आस ज्ञानाक्ष्णा तनयेहितम्
जगाचा स्वामी असं म्हणताच, त्या ऋषीनं समत्वाने ज्ञानाच्या डोळ्यांनी आपल्या मुलाच्या कल्याणाचा विचार केला.
ददर्श च मुहूर्तेन प्रतिभासवशाद् असौ । पुत्रोदन्तम् अशेषेण बुद्धिदर्पणबिम्बितम्
आणि क्षणातच, अंतःप्रेरणेच्या जोरावर, त्यानं आपल्या बुद्धीच्या आरशात मुलाची सगळी कहाणी स्पष्टपणे पाहिली.
पुनर् मन्दरसानुस्थां काले कालाग्रसंस्थिताम् । समङ्गायास् तटाद् एत्य विवेश स्वतनुं भृगुः
नंतर भृगु, समंगा नदीच्या काठीवरून, योग्य वेळी मंदार पर्वताच्या उतारावर उभा राहून, पुन्हा आपल्या शरीरात आला.
विस्मयस्मेरया दृष्ट्या कालम् आलोक्य कान्तया । वीतरागम् उवाचेदं वीतरागो मुनिर् वचः
विस्मयाने हसणाऱ्या नजरेने, त्या प्रियेला आणि काळाकडे पाहून, सर्व आसक्ती सोडलेल्या त्या ऋषीने असे सांगितले:
भगवन् भूतभव्येश बाला वयम् अनाबिला । त्वादृशाम् एव धीर् देव त्रिकालामलदर्शिनी
भगवंत, भूतकाळ आणि भविष्यातील सर्वांचा स्वामी, आम्ही तर अजून लहान आणि निष्पाप आहोत; तुझ्यासारख्या ज्ञानी लोकांच्याच मनाला त्रिकाळ स्पष्टपणे समजतो.
नानाकारं विकाराढ्या सत्येवासत्यरूपिणी । विभ्रमं जनयत्य् एषा धीरस्यापि जगद्गतिः
ही जगाची चाल, जरी अनेक रूपे आणि बदलांनी भरलेली असली, आणि खरी वाटली तरीही खोटी असते, ती स्थिर मनाच्या माणसालाही गोंधळात टाकते.
त्वम् एव देव जानासि त्वदभ्यन्तरवर्ति यत् । रूपम् अस्या मनोवृत्तेर् इन्द्रजालविधायकम्
देवा, तुझ्या आत काय आहे, या मनाच्या प्रवृत्तीचे खरे स्वरूप, जी जणू जादूगाराच्या मायेसारखी भासवते, ते फक्त तुलाच माहीत आहे.
मत्पुत्रस्यास्य भगवन् मृत्युः किल न विद्यते । तेनेमं मृतम् आलोक्य जातस् सम्भ्रमवान् अहम्
भगवंता, माझ्या या मुलाला मृत्यू नाही असं म्हटलं जातं; म्हणूनच त्याला मरण पावलेला पाहून मी गोंधळून गेलो.
अक्षीणजीवितं पुत्रं कालो मे नीतवान् इति । नियतेर् वशतो देव त्वच्छापेच्छा ममोदिता
माझ्या मुलाचं आयुष्य अजून संपलेलं नव्हतं, पण काळाने त्याला नेलं असं मला वाटलं; पण देवा, नियतीच्या जोरावर तुझ्या शापामुळेच माझ्यावर हे ओघ आले.
न तु विज्ञातसंसारगतयो वयम् आपदम् । सम्पदं वापि गच्छामो हर्षामर्षवशं किल
पण जगाचा मार्ग समजून घेतल्यावर, आपल्यावर दु:ख येवो किंवा सुख, आपण आनंद किंवा राग यांच्या अधीन राहत नाही.
अयुक्तकारिणि क्रोधः प्रसादो युक्तकारिणि । कर्तव्य इति रूढेयं सांसारी भगवन् स्थितिः
कोणी चुकीचं वागलं तर राग येतो, आणि योग्य वागलं तर प्रसन्नता वाटते—हेच संसारात नेहमीचं आहे, भगवंत.
इदं कार्यम् इदं नेति यावज्जीवं जगत्क्रमः । यावद् अग्निस् स्थिता तावद् औष्ण्यदाहादिदृष्टयः
हे करावं, ते करू नये — असं जगातलं चालणं जन्मभर चालू राहतं; जसं अग्नी असेपर्यंत त्याचं उष्णपणा, जाळणं असं सगळं दिसतं.
इदं कार्यम् इदं नेति हेया यस्य जगत्स्थितिः । तस्यैतत्सम्परित्यागो हेय एव जगद्गुरो
ज्याचं जगण्याचं सार हेच असतं की, 'हे घ्यावं, ते टाकावं,' त्याच्यासाठी हे जगणंच सोडून द्यावं लागतं, हे जगाचे गुरु.
केवलं तानयीं चिन्ताम् अनालोक्य यदा वयम् । भगवन् भवते क्षुब्धा यातास् स्मस् तेन वाच्यताम्
भगवंत, आम्ही आमच्या मुलीचं दर्शन न होता तिच्याबद्दल चिंता करत असताना अस्वस्थ झालो आणि तुमच्याकडे आलो; हेच सांगायचं आहे.
त्वयेदानीम् अहं देव स्मारितस् तनयेहितम् । समङ्गायास् तटे तेन दृष्टो ऽयं तनयो मया
देवा, आता तुमच्या आठवणीमुळे मला समंगा नदीच्या काठी माझा मुलगा दिसला; त्यामुळे मी त्याला पाहिलं आहे.
मन्ये जगति भूतानां द्वे शरीरे न सर्वग । मन एव शरीरं हि येनेदं भाव्यते जगत्
माझ्या मते या जगात सर्व जीवांना दोन शरीरं नसतात; कारण मनच आपलं खरं शरीर आहे, ज्यामुळे हे सगळं जग आपल्याला भासतं.
सम्यग् उक्तं त्वया ब्रह्मञ् शरीरं मन एव नः । करोति देहं सङ्कल्प्य कुम्भकारो घटं यथा
ब्रह्मन्, तू अगदी योग्य बोललास — आपलं खरं शरीर म्हणजे मनच आहे; जसं कुंभार आपल्या कल्पनेतून मडके घडवतो, तसं मन देखील शरीर घडवतं.
करोत्य् अकृतम् आकारं कृतं नाशयति क्षणात् । सङ्कल्पेन मनो मोहाद् बालो वेतालकं यथा
मन आपल्या कल्पनेतून जे काही तयार झालेलं नाही ते निर्माण करतं, आणि जे तयार झालंय ते क्षणात नष्टही करतं; जसं एखादं मूल मातीच्या बाहुल्याशी खेळतं तसं मन मोहाने वागू लागतं.