चतुरेण यथा साधो रथस् सारथिनोह्यते । कुर्वता किञ्चन स्वेहां देहो ऽयं मनसा तथा
जसं रथवान चार घोड्यांनी रथ चालवतो, तसं हे शरीर मनाच्या इच्छेने आपापली कामं करत पुढे जातं.
असत् सङ्कल्प्य क्रियते सच् छरीरं विनाश्यते । क्षणेन मनसा पङ्कपुरुषश् शिशुना यथा
असत्य गोष्टी मनात ठरवून त्या प्रत्यक्षात आणल्या जातात; पण खरं शरीर क्षणात नष्ट होतं. जसं एखादं मूल मातीचा माणूस बनवतं, तसं मन क्षणात कल्पना करून काहीही घडवू शकतं.
चित्तम् एवेह पुरुषस् तत्कृतं कृतम् उच्यते । तद् बद्धं कलनाहेतोः कलनास्तं विमुच्यते
इथे मनच खरा पुरुष आहे; मनाने जे केलं, तेच केल्यासारखं मानलं जातं. कल्पनांनी ते बांधलं जातं, आणि कल्पना थांबल्या की ते मुक्त होतं.
अयं देह इदं नेत्रम् इदम् अङ्गम् इदं शिरः । इदं स्फारविकारं तन् मन एवाभिधीयते
हा देह आहे, हे डोळे आहेत, हे हातपाय आहेत, हे डोके आहे; आणि ही जी फुगलेली स्थिती आहे, तिलाच मन म्हणतात.
मनो हि जीवज् जीवाख्यं निश्चायकतया तु धीः । अहङ्कारो ऽभिमानित्वान् नानात्वं त्व् इदम् एति हि
मन म्हणजेच जीव, त्याला 'जीव' असं नाव आहे; ठामपणे ओळखणं म्हणजे बुद्धी, आणि स्वतःला शरीराशी जोडून घेणं म्हणजे अहंकार, त्यामुळेच विविधता निर्माण होते.
देहवासनया चेतस् त्व् अन्यानि स्वानि चेद्धया । पार्थिवानि शरीराणि सन्तीव परिपश्यति
शरीराची आसक्ती मनात असली, की मन आपल्या सामर्थ्याने इतर शरीरं आणि स्वतःचं शरीरही जणू काही खरोखरच मातीचं आहे असं पाहतं.
आलोकयति चेत् सत्यं तद् असत्यमयीं मनः । शरीरभावनां त्यक्त्वा परमां याति निर्वृतिम्
जर मन खरंच पाहू लागलं, तर ते शरीराची खोटी कल्पना सोडून देतं आणि सर्वोच्च शांतता प्राप्त करतं.
तन् मनस् तव पुत्रस्य समाधौ त्वयि संस्थिते । स्वमनोरथमार्गेण दूराद् दूरतरं गतम्
तुझ्या मुलाचं मन, जे तुझ्यात समाधी अवस्थेत स्थिर आहे, ते आपल्या इच्छेच्या मार्गानं खूप दूर, अगदी अधिकच दूर निघून गेलं आहे.
इदम् औशनसं त्यक्त्वा देहं मन्दरकन्दरे । प्रयातं वैबुधं सद्म नीडोड्डीनः खगो यथा
उशनसाचं हे शरीर मंदाराच्या गुहेत सोडून, ते मन जसं पक्षी आपल्या घरट्यातून उडून जातो तसं, देवांच्या लोकात गेलं आहे.
तत्र मन्दारकुञ्जेषु पारिजातगृहेषु च । नन्दनोद्यानषण्डेषु लोकपालपुरेषु च
तेथे मंदार वृक्षांच्या बागांमध्ये, पारिजाताच्या घरांमध्ये, नंदनवनाच्या समूहांमध्ये आणि लोकपालांच्या नगरांमध्ये,
मुने चतुर्युगान्य् अष्टौ विश्वाचीं देवसुन्दरीम् । असेवत महातेजाष् षट्पदः पद्मिनीम् इव
मुनिवर, त्या तेजस्वी पुरुषानं आठ चतुर्युगं विश्वाची या देवसुंदरेला, जसा मधमाशी कमळाभोवती फिरते तशी, सेवा केली.
तीव्रसंवेगसम्पन्नस् स्वसङ्कल्पोपकल्पिते । अथ पुण्यक्षये जाते नीहार इव शार्वरे
तीव्र इच्छाशक्तीने प्रेरित होऊन, स्वतःच्या संकल्पाने घडवलेल्या जगात, जेव्हा त्याचे पुण्य संपले, तेव्हा तो रात्रीच्या धुक्यासारखा नाहीसा झाला.
प्रम्लानकुसुमोत्तंसस् स्विन्नाङ्गावलयालसः । स पपात तया साकं कालपक्वं फलं यथा
म्लान फुलांचा गजरा मस्तकावर, घामाने थकलेले अंग, तो तिच्यासोबत पिकलेल्या फळासारखा खाली पडला.
वैबुधं तत् परित्यज्य नभस्य् एव शरीरकम् । भूताकाशम् अथासाद्य वसुधायाम् अजायत
तो आपले दैवी रूप सोडून आकाशात सूक्ष्म शरीराने गेला, मग भूताकाश गाठून पृथ्वीवर जन्माला आला.
आसीद् द्विजो दशार्णेषु कोसलेषु महीपतिः । धीवरो ऽङ्गमहाटव्यां हंसस् त्रिपथगातटे
तो दशार्ण देशात ब्राह्मण, कोसलात राजा, अंगाच्या मोठ्या जंगलात मच्छीमार, आणि तीन नद्यांच्या काठी हंस झाला.
सूर्यवंशी नृपः पौण्ड्रे सौरस् साल्वेषु दैशिकः । कल्पं विद्याधरश् श्रीमान् धीमान् अथ मुनेस् सुतः
पौंड्र देशात सूर्यवंशातील राजा, साल्व देशात एक भक्त, एका युगभर विद्या जाणणारा विद्यााधर, आणि नंतर एका ऋषींचा बुद्धिमान व समृद्ध मुलगा.
मद्रेष्व् अथ महीपालस् ततस् तापसबालकः । वासुदेव इति ख्यातस् समङ्गायास् तटे स्थितः
मद्र देशात राजा, मग एक तरुण तपस्वी, वासुदेव म्हणून प्रसिद्ध, जो समंगा नदीच्या काठी राहत होता.
अन्यास्व् अपि विचित्रासु वासनावशतस् स्वयम् । विषमास्व् एष पुत्रस् ते चचारानन्तयोनिषु
इतरही अनेक वेगवेगळ्या ठिकाणी, आपल्या वासनांच्या जोरावर, तुझा हा मुलगा असंख्य जन्मांतून भटकत राहिला.
अभूद् विन्ध्यवने गोपः किरतः केकयेषु च । सौवीरेषु च सामन्तस् त्रैगर्तश् चैव दैशिकः
तो कधी विंध्याच्या जंगलात गवळा, कधी केकय देशात शिकारी, कधी सौवीर देशात सरदार, आणि कधी त्रैगर्त प्रदेशात प्रमुख झाला होता.
वंशगुल्मः किरातेषु हरिणश् चीरजङ्गले । सरीसृपस् तालतले तमाले वनकुक्कुटः
किरातांच्या प्रदेशात बांबूची जाडी असते, रानात हरिण असतो, ताडाच्या झाडाखाली सरपटणारे प्राणी असतात, आणि तमाळाच्या झाडात वनकोंबडा असतो.
अयं स पुत्रो भवतो भूत्वा मन्त्रविदां वरः । प्रजजाप पुरा विद्यां विद्याधरपदप्रदाम्
हा तुमचा मुलगा मंत्रविद्येत श्रेष्ठ होऊन, पूर्वी अशी विद्या म्हणाला जी विद्या विद्याधरपद देणारी आहे.
तेनासौ भगवन् ब्रह्मन् व्योम्नि विद्याधरो महान् । हारकुण्डलकेयूरी लीलानिचयलासकः
त्या विद्वतेमुळे, हे भगवन् ब्रह्मन्, तो आकाशात मोठा विद्याधर झाला, मोत्यांच्या हारांनी आणि कड्यांनी सजलेला, आणि खेळाच्या मेळ्यात रमणारा.
नायिकानलिनीभानुः पुष्पचाप इवापरः । विद्याधरीणां दयितो गन्धर्वपुरभूषणम्
तो कमळासारख्या मुखाच्या नायिकांसाठी सूर्यासारखा होता, फुलांच्या धनुष्याचा दुसरा कामदेवच जणू, विद्याधरींचा प्रिय, आणि गंधर्वनगराचा भूषण होता.
स कल्पावधिम् आसाद्य द्वादशादित्यधामनि । जगाम भस्मशेषत्वं शलभः पावके यथा
बारा सूर्यांच्या प्रदेशात कल्पाचा शेवट येताच, तो अग्नीतील पतंगासारखा फक्त राख उरला.
जगन्निर्माणरहिते स्फारे नभसि सा ततः । वासना तस्य बभ्राम निर्नीडा विहगी यथा
मग, विश्वनिर्मिती नसलेल्या त्या विशाल आकाशात, त्याची वासना घर नसलेल्या पक्ष्यासारखी भटकत राहिली.
अथ कालेन सञ्जाते विचित्रारम्भकारिणि । संसाराडम्बरारम्भे ब्राह्मी रात्रिविपर्यये
नंतर, काळाने नवे आणि अद्भुत आरंभ घडवला, ब्रह्मरात्री उलटली आणि संसाराचा गोंधळ पुन्हा सुरू झाला.
सा मनोवासना तस्य वातव्यावलिता सती । कृते ब्राह्मणताम् एत्य जाताद्य वसुधातले
त्याची ती मनातील वासना वाऱ्यावर वाहत जाऊन, नव्या सृष्टीच्या आरंभी पृथ्वीवर ब्राह्मण म्हणून जन्माला आली.
वासुदेवाभिधानो ऽसौ मुने विप्रकुमारकः । जातो मतिमतां मध्ये समधीताखिलश्रुतिः
मुनिवर, वासुदेव नावाचा तो मुलगा ज्ञानी लोकांत जन्मला आणि त्याने सर्व वेदशास्त्रांचा अभ्यास केला.
कल्पं विद्याधरो भूत्वा नद्या अद्य महामुने । तपश् चरति ते पुत्रस् समङ्गायास् तटे स्थितः
महामुने, तुमचा मुलगा एक युग विद्याधर म्हणून राहिला आणि आज तो समंगा नदीच्या काठावर तपश्चर्या करत आहे.
विविधविषमवासनानुवृत्त्या खदिरकरञ्जकरालकोटरासु । जगति जरढयोनिषु प्रयातो गहनतरासु च काननस्थलीषु
विविध कठीण वासनांच्या ओढीने तो खैर आणि करंजाच्या झाडांच्या ढोलींत, जगातील वृद्ध योनींत आणि दाट जंगलातील खोल जागांत भटकत राहिला.