मनो मिथ्याभ्रमाल् लोके कर्तृताकर्तृतामयीम् । करोति कलनां रज्ज्वां भ्रान्तेक्षण इवाहिताम्
मनाच्या खोट्या भ्रमामुळे या जगात कर्तेपणा आणि अकर्तेपणाची कल्पना निर्माण होते, जशी दोरीला साप समजून चुकून घ्यावं तशी.
तेन मा गा मुने कोपम् आपदाम् ईदृशः क्रमः । यद् यथा तत् तथैवास्तु सत्यम् आलोकयाकुलः
म्हणून, हे मुनी, रागावू नकोस; संकटाच्या वेळी घडणाऱ्या गोष्टींचा हा क्रम असाच असतो. जसं काही घडतंय, तसंच होऊ दे, कारण गोंधळातसुद्धा सत्य दिसतं.
न वयं प्रभुतार्थेन नाभिमानवशीकृताः । स्वतो हेवाकवशतः केवलं नियतौ स्थिताः
आपण अधिकारामुळे किंवा अहंकारामुळे वागत नाही; आपल्यावर केवळ नशिबाचा आणि त्याच्या शक्तीचा प्रभाव असतो.
प्रकृतव्यवहारेहां नियतां नियतेर् वशात् । प्राज्ञस् समनुवर्तेत नाभिमानमहातमाः
प्राकृतिक कर्तव्ये नशिबाच्या प्रभावाखाली पार पाडावीत; ज्ञानी लोक असंच करतात, अहंकाराने वागणारे नाही.
कर्तव्यम् एव क्रियते केवलं कार्यकोविदैः । सौषुप्तीं वृत्तिम् आश्रित्य कयाचिद् अपि नाशया
ज्यांना कामाची समज आहे तेच आपलं कर्तव्य करतात, जणू काही झोपेच्या अवस्थेत राहून, आणि कोणत्याही नाशाच्या कारणामुळे नाही.
क्व सा ज्ञानमयी दृष्टिः क्व महत्त्वं क्व धीरता । मार्गे सर्वप्रसिद्धे हि किम् अन्ध इव मुह्यसि
ती ज्ञानमय दृष्टी कुठे गेली? ती महानता, ती स्थैर्य कुठे आहे? सर्वांना माहीत असलेल्या मार्गावर तू आंधळ्यासारखा का गोंधळून जातो आहेस?
त्रिकालामलदर्शित्वं धारयन्न् अपि चेतसि । अविचार्य जगद्यात्रां किं मूर्ख इव मुह्यसि
तुझ्या मनात तीन काळांची निर्मळ दृष्टी असतानाही, या जगाच्या प्रवासाचा विचार न करता तू मूर्खासारखा का गोंधळतो आहेस?
स्वकर्मफलपाकोत्थाम् अविचार्य दशां सुते । किं मूर्ख इव सर्वज्ञ मुधा मां शप्तुम् अर्हसि
तुझ्या मुलाची अवस्था त्याच्या स्वतःच्या कर्मफळामुळे आली आहे, हे न विचारता, सर्वज्ञ असूनही तू मला व्यर्थ का शाप देतो आहेस?
देहिनाम् इह सर्वेषां शरीरं द्विविधं मुने । किं न जानासि वा देहम् एकम् अन्यन् मनोऽभिधम्
मुनिवर, सर्व जीवांना इथे दोन प्रकारची देह असतात हे तुला माहीत नाही का? एक म्हणजे हा स्थूल देह आणि दुसरा म्हणजे मनाचा देह.
तत्र देहो जडो ऽत्यर्थं विनाशैकपरायणः । मनस् तूत्थाननियतं कदर्थात् क्षीयते न वा
यापैकी शरीर हे जड आहे आणि नेहमी नाशाकडेच झुकलेलं असतं; पण मन चंचल असल्यामुळे, त्याला दुःखांनी नेहमीच थकवता येत नाही.
चतुरेण यथा साधो रथस् सारथिनोह्यते । कुर्वता किञ्चन स्वेहां देहो ऽयं मनसा तथा
जसं रथवान चार घोड्यांनी रथ चालवतो, तसं हे शरीर मनाच्या इच्छेने आपापली कामं करत पुढे जातं.
असत् सङ्कल्प्य क्रियते सच् छरीरं विनाश्यते । क्षणेन मनसा पङ्कपुरुषश् शिशुना यथा
असत्य गोष्टी मनात ठरवून त्या प्रत्यक्षात आणल्या जातात; पण खरं शरीर क्षणात नष्ट होतं. जसं एखादं मूल मातीचा माणूस बनवतं, तसं मन क्षणात कल्पना करून काहीही घडवू शकतं.
चित्तम् एवेह पुरुषस् तत्कृतं कृतम् उच्यते । तद् बद्धं कलनाहेतोः कलनास्तं विमुच्यते
इथे मनच खरा पुरुष आहे; मनाने जे केलं, तेच केल्यासारखं मानलं जातं. कल्पनांनी ते बांधलं जातं, आणि कल्पना थांबल्या की ते मुक्त होतं.
अयं देह इदं नेत्रम् इदम् अङ्गम् इदं शिरः । इदं स्फारविकारं तन् मन एवाभिधीयते
हा देह आहे, हे डोळे आहेत, हे हातपाय आहेत, हे डोके आहे; आणि ही जी फुगलेली स्थिती आहे, तिलाच मन म्हणतात.
मनो हि जीवज् जीवाख्यं निश्चायकतया तु धीः । अहङ्कारो ऽभिमानित्वान् नानात्वं त्व् इदम् एति हि
मन म्हणजेच जीव, त्याला 'जीव' असं नाव आहे; ठामपणे ओळखणं म्हणजे बुद्धी, आणि स्वतःला शरीराशी जोडून घेणं म्हणजे अहंकार, त्यामुळेच विविधता निर्माण होते.
देहवासनया चेतस् त्व् अन्यानि स्वानि चेद्धया । पार्थिवानि शरीराणि सन्तीव परिपश्यति
शरीराची आसक्ती मनात असली, की मन आपल्या सामर्थ्याने इतर शरीरं आणि स्वतःचं शरीरही जणू काही खरोखरच मातीचं आहे असं पाहतं.
आलोकयति चेत् सत्यं तद् असत्यमयीं मनः । शरीरभावनां त्यक्त्वा परमां याति निर्वृतिम्
जर मन खरंच पाहू लागलं, तर ते शरीराची खोटी कल्पना सोडून देतं आणि सर्वोच्च शांतता प्राप्त करतं.
तन् मनस् तव पुत्रस्य समाधौ त्वयि संस्थिते । स्वमनोरथमार्गेण दूराद् दूरतरं गतम्
तुझ्या मुलाचं मन, जे तुझ्यात समाधी अवस्थेत स्थिर आहे, ते आपल्या इच्छेच्या मार्गानं खूप दूर, अगदी अधिकच दूर निघून गेलं आहे.
इदम् औशनसं त्यक्त्वा देहं मन्दरकन्दरे । प्रयातं वैबुधं सद्म नीडोड्डीनः खगो यथा
उशनसाचं हे शरीर मंदाराच्या गुहेत सोडून, ते मन जसं पक्षी आपल्या घरट्यातून उडून जातो तसं, देवांच्या लोकात गेलं आहे.
तत्र मन्दारकुञ्जेषु पारिजातगृहेषु च । नन्दनोद्यानषण्डेषु लोकपालपुरेषु च
तेथे मंदार वृक्षांच्या बागांमध्ये, पारिजाताच्या घरांमध्ये, नंदनवनाच्या समूहांमध्ये आणि लोकपालांच्या नगरांमध्ये,
मुने चतुर्युगान्य् अष्टौ विश्वाचीं देवसुन्दरीम् । असेवत महातेजाष् षट्पदः पद्मिनीम् इव
मुनिवर, त्या तेजस्वी पुरुषानं आठ चतुर्युगं विश्वाची या देवसुंदरेला, जसा मधमाशी कमळाभोवती फिरते तशी, सेवा केली.
तीव्रसंवेगसम्पन्नस् स्वसङ्कल्पोपकल्पिते । अथ पुण्यक्षये जाते नीहार इव शार्वरे
तीव्र इच्छाशक्तीने प्रेरित होऊन, स्वतःच्या संकल्पाने घडवलेल्या जगात, जेव्हा त्याचे पुण्य संपले, तेव्हा तो रात्रीच्या धुक्यासारखा नाहीसा झाला.
प्रम्लानकुसुमोत्तंसस् स्विन्नाङ्गावलयालसः । स पपात तया साकं कालपक्वं फलं यथा
म्लान फुलांचा गजरा मस्तकावर, घामाने थकलेले अंग, तो तिच्यासोबत पिकलेल्या फळासारखा खाली पडला.
वैबुधं तत् परित्यज्य नभस्य् एव शरीरकम् । भूताकाशम् अथासाद्य वसुधायाम् अजायत
तो आपले दैवी रूप सोडून आकाशात सूक्ष्म शरीराने गेला, मग भूताकाश गाठून पृथ्वीवर जन्माला आला.
आसीद् द्विजो दशार्णेषु कोसलेषु महीपतिः । धीवरो ऽङ्गमहाटव्यां हंसस् त्रिपथगातटे
तो दशार्ण देशात ब्राह्मण, कोसलात राजा, अंगाच्या मोठ्या जंगलात मच्छीमार, आणि तीन नद्यांच्या काठी हंस झाला.
सूर्यवंशी नृपः पौण्ड्रे सौरस् साल्वेषु दैशिकः । कल्पं विद्याधरश् श्रीमान् धीमान् अथ मुनेस् सुतः
पौंड्र देशात सूर्यवंशातील राजा, साल्व देशात एक भक्त, एका युगभर विद्या जाणणारा विद्यााधर, आणि नंतर एका ऋषींचा बुद्धिमान व समृद्ध मुलगा.
मद्रेष्व् अथ महीपालस् ततस् तापसबालकः । वासुदेव इति ख्यातस् समङ्गायास् तटे स्थितः
मद्र देशात राजा, मग एक तरुण तपस्वी, वासुदेव म्हणून प्रसिद्ध, जो समंगा नदीच्या काठी राहत होता.
अन्यास्व् अपि विचित्रासु वासनावशतस् स्वयम् । विषमास्व् एष पुत्रस् ते चचारानन्तयोनिषु
इतरही अनेक वेगवेगळ्या ठिकाणी, आपल्या वासनांच्या जोरावर, तुझा हा मुलगा असंख्य जन्मांतून भटकत राहिला.
अभूद् विन्ध्यवने गोपः किरतः केकयेषु च । सौवीरेषु च सामन्तस् त्रैगर्तश् चैव दैशिकः
तो कधी विंध्याच्या जंगलात गवळा, कधी केकय देशात शिकारी, कधी सौवीर देशात सरदार, आणि कधी त्रैगर्त प्रदेशात प्रमुख झाला होता.
वंशगुल्मः किरातेषु हरिणश् चीरजङ्गले । सरीसृपस् तालतले तमाले वनकुक्कुटः
किरातांच्या प्रदेशात बांबूची जाडी असते, रानात हरिण असतो, ताडाच्या झाडाखाली सरपटणारे प्राणी असतात, आणि तमाळाच्या झाडात वनकोंबडा असतो.