त्वम् अनन्ततपा विप्रो वयं नियतिपालकाः । तेन सम्पूज्यसे पूज्य साधो नेतरयेच्छया
तुम्ही अनंत तप केलेले ब्राह्मण आहात आणि आम्ही नियतीचे रक्षक आहोत; म्हणूनच, हे साधो, तुम्ही पूजनीय आहात—ही पूजा फक्त आपल्या इच्छेने होत नाही.
मा तपः क्षपय क्षुब्धैः कल्पकालमहानलैः । यो न दग्धो ऽस्मि मे तस्य किं त्वं शापेन धक्ष्यसि
तुम्ही कलियुगाच्या शेवटी येणाऱ्या प्रचंड ज्वाळांसारख्या कठोर तपांनी स्वतःला थकवू नका; त्या ज्वाळांनी मला जाळले नाही, तर मग तुमच्या शापाने मी कसा जळेन?
संसारावलयो ग्रस्ता निगीर्णा रुद्रकोटयः । भुक्तानि विष्णुवृन्दानि केन शप्ता वयं मुने
संसाराच्या फेऱ्यांनी असंख्य रुद्रांना गिळले आहे, आणि विष्णूंच्या झुंडीही त्यात हरवून गेल्या आहेत; मग, हे मुनी, आम्हाला कुणी शाप दिला आहे?
भोक्तारो हि वयं ब्रह्मन् भोजनं युष्मदादयः । स्वयं नियतिर् एषा हि नावयोर् एतद् ईहितम्
हे ब्राह्मण, आम्हीच भोगणारे आहोत आणि तुमच्यासारखे जीव हेच आमचं अन्न आहे. हे सर्व नियतीचं काम आहे — इथे ना तुम्ही, ना आम्ही काहीच करतो.
स्वयम् ऊर्ध्वं प्रयात्य् अग्निस् स्वयं यान्ति पयांस्य् अधः । भोक्तारं भोजनं याति सृष्टिश् चाप्य् अन्तकं स्वयम्
जसा अग्नी आपोआप वर जातो, पाणी आपोआप खाली वाहतं, अन्न भक्षकाकडे जातं आणि सृष्टी आपोआप आपल्या शेवटी पोहोचते — हे सगळं त्यांच्या स्वभावानुसारच घडतं.
इदम् इत्थं मुने रूपम् अस्येह परमात्मनः । स्वात्मनि स्वयम् एवात्मा स्वत एव विजृम्भते
मुनिवर, इथे या परमात्म्याचं असंच स्वरूप आहे — आत्मा स्वतःच स्वतःमध्ये, स्वतःच्याच जोरावर प्रकट होतो.
नेह कर्ता न भोक्तास्ति दृष्ट्या नष्टकलङ्कया । बहवश् चेह कर्तारो दृष्ट्यानष्टकलङ्कया
इथे शुद्ध दृष्टीने पाहिलं तर ना कोणी कर्ता असतो, ना भोगणारा; पण अशुद्ध दृष्टीने पाहिलं तर इथे अनेक कर्ते दिसतात.
कर्तृताकर्तृते ब्रह्मन् केवलं परिकल्पिते । असम्यग्दर्शनेनैव न सम्यग्दर्शनेन वः
हे ब्रह्मन्, कर्तेपणा आणि अकर्तेपणा या दोन्ही केवळ कल्पना आहेत; त्या चुकीच्या दृष्टीमुळेच निर्माण होतात, खरी समजूत असली तर त्या उभ्या राहत नाहीत.
पुष्पाणि तरुषण्डेषु भूतानि भुवनेषु च । स्वयम् आयान्ति यान्तीह कल्प्यते हेतुता विधेः
झाडांवर फुलं आपोआप येतात आणि या जगात सजीव आपोआप जन्म घेतात; इथे कारण किंवा विधी असं जे मानलं जातं, ते सुद्धा केवळ कल्पना आहे.
अब्बिम्बितस्य चन्द्रस्य चलने कर्त्रकर्तृते । न सत्ये नानृते यद्वत् तद्वत् कालस्य सृष्टिषु
पाण्यात उमटलेल्या चंद्राच्या प्रतिबिंबाच्या हालचालीला कर्तेपणा किंवा अकर्तेपणा लागू होत नाही, ती ना खरी असते ना खोटी; तसंच काळाच्या सृष्टींनाही हे लागू पडतं.
मनो मिथ्याभ्रमाल् लोके कर्तृताकर्तृतामयीम् । करोति कलनां रज्ज्वां भ्रान्तेक्षण इवाहिताम्
मनाच्या खोट्या भ्रमामुळे या जगात कर्तेपणा आणि अकर्तेपणाची कल्पना निर्माण होते, जशी दोरीला साप समजून चुकून घ्यावं तशी.
तेन मा गा मुने कोपम् आपदाम् ईदृशः क्रमः । यद् यथा तत् तथैवास्तु सत्यम् आलोकयाकुलः
म्हणून, हे मुनी, रागावू नकोस; संकटाच्या वेळी घडणाऱ्या गोष्टींचा हा क्रम असाच असतो. जसं काही घडतंय, तसंच होऊ दे, कारण गोंधळातसुद्धा सत्य दिसतं.
न वयं प्रभुतार्थेन नाभिमानवशीकृताः । स्वतो हेवाकवशतः केवलं नियतौ स्थिताः
आपण अधिकारामुळे किंवा अहंकारामुळे वागत नाही; आपल्यावर केवळ नशिबाचा आणि त्याच्या शक्तीचा प्रभाव असतो.
प्रकृतव्यवहारेहां नियतां नियतेर् वशात् । प्राज्ञस् समनुवर्तेत नाभिमानमहातमाः
प्राकृतिक कर्तव्ये नशिबाच्या प्रभावाखाली पार पाडावीत; ज्ञानी लोक असंच करतात, अहंकाराने वागणारे नाही.
कर्तव्यम् एव क्रियते केवलं कार्यकोविदैः । सौषुप्तीं वृत्तिम् आश्रित्य कयाचिद् अपि नाशया
ज्यांना कामाची समज आहे तेच आपलं कर्तव्य करतात, जणू काही झोपेच्या अवस्थेत राहून, आणि कोणत्याही नाशाच्या कारणामुळे नाही.
क्व सा ज्ञानमयी दृष्टिः क्व महत्त्वं क्व धीरता । मार्गे सर्वप्रसिद्धे हि किम् अन्ध इव मुह्यसि
ती ज्ञानमय दृष्टी कुठे गेली? ती महानता, ती स्थैर्य कुठे आहे? सर्वांना माहीत असलेल्या मार्गावर तू आंधळ्यासारखा का गोंधळून जातो आहेस?
त्रिकालामलदर्शित्वं धारयन्न् अपि चेतसि । अविचार्य जगद्यात्रां किं मूर्ख इव मुह्यसि
तुझ्या मनात तीन काळांची निर्मळ दृष्टी असतानाही, या जगाच्या प्रवासाचा विचार न करता तू मूर्खासारखा का गोंधळतो आहेस?
स्वकर्मफलपाकोत्थाम् अविचार्य दशां सुते । किं मूर्ख इव सर्वज्ञ मुधा मां शप्तुम् अर्हसि
तुझ्या मुलाची अवस्था त्याच्या स्वतःच्या कर्मफळामुळे आली आहे, हे न विचारता, सर्वज्ञ असूनही तू मला व्यर्थ का शाप देतो आहेस?
देहिनाम् इह सर्वेषां शरीरं द्विविधं मुने । किं न जानासि वा देहम् एकम् अन्यन् मनोऽभिधम्
मुनिवर, सर्व जीवांना इथे दोन प्रकारची देह असतात हे तुला माहीत नाही का? एक म्हणजे हा स्थूल देह आणि दुसरा म्हणजे मनाचा देह.
तत्र देहो जडो ऽत्यर्थं विनाशैकपरायणः । मनस् तूत्थाननियतं कदर्थात् क्षीयते न वा
यापैकी शरीर हे जड आहे आणि नेहमी नाशाकडेच झुकलेलं असतं; पण मन चंचल असल्यामुळे, त्याला दुःखांनी नेहमीच थकवता येत नाही.
चतुरेण यथा साधो रथस् सारथिनोह्यते । कुर्वता किञ्चन स्वेहां देहो ऽयं मनसा तथा
जसं रथवान चार घोड्यांनी रथ चालवतो, तसं हे शरीर मनाच्या इच्छेने आपापली कामं करत पुढे जातं.
असत् सङ्कल्प्य क्रियते सच् छरीरं विनाश्यते । क्षणेन मनसा पङ्कपुरुषश् शिशुना यथा
असत्य गोष्टी मनात ठरवून त्या प्रत्यक्षात आणल्या जातात; पण खरं शरीर क्षणात नष्ट होतं. जसं एखादं मूल मातीचा माणूस बनवतं, तसं मन क्षणात कल्पना करून काहीही घडवू शकतं.
चित्तम् एवेह पुरुषस् तत्कृतं कृतम् उच्यते । तद् बद्धं कलनाहेतोः कलनास्तं विमुच्यते
इथे मनच खरा पुरुष आहे; मनाने जे केलं, तेच केल्यासारखं मानलं जातं. कल्पनांनी ते बांधलं जातं, आणि कल्पना थांबल्या की ते मुक्त होतं.
अयं देह इदं नेत्रम् इदम् अङ्गम् इदं शिरः । इदं स्फारविकारं तन् मन एवाभिधीयते
हा देह आहे, हे डोळे आहेत, हे हातपाय आहेत, हे डोके आहे; आणि ही जी फुगलेली स्थिती आहे, तिलाच मन म्हणतात.
मनो हि जीवज् जीवाख्यं निश्चायकतया तु धीः । अहङ्कारो ऽभिमानित्वान् नानात्वं त्व् इदम् एति हि
मन म्हणजेच जीव, त्याला 'जीव' असं नाव आहे; ठामपणे ओळखणं म्हणजे बुद्धी, आणि स्वतःला शरीराशी जोडून घेणं म्हणजे अहंकार, त्यामुळेच विविधता निर्माण होते.
देहवासनया चेतस् त्व् अन्यानि स्वानि चेद्धया । पार्थिवानि शरीराणि सन्तीव परिपश्यति
शरीराची आसक्ती मनात असली, की मन आपल्या सामर्थ्याने इतर शरीरं आणि स्वतःचं शरीरही जणू काही खरोखरच मातीचं आहे असं पाहतं.
आलोकयति चेत् सत्यं तद् असत्यमयीं मनः । शरीरभावनां त्यक्त्वा परमां याति निर्वृतिम्
जर मन खरंच पाहू लागलं, तर ते शरीराची खोटी कल्पना सोडून देतं आणि सर्वोच्च शांतता प्राप्त करतं.
तन् मनस् तव पुत्रस्य समाधौ त्वयि संस्थिते । स्वमनोरथमार्गेण दूराद् दूरतरं गतम्
तुझ्या मुलाचं मन, जे तुझ्यात समाधी अवस्थेत स्थिर आहे, ते आपल्या इच्छेच्या मार्गानं खूप दूर, अगदी अधिकच दूर निघून गेलं आहे.
इदम् औशनसं त्यक्त्वा देहं मन्दरकन्दरे । प्रयातं वैबुधं सद्म नीडोड्डीनः खगो यथा
उशनसाचं हे शरीर मंदाराच्या गुहेत सोडून, ते मन जसं पक्षी आपल्या घरट्यातून उडून जातो तसं, देवांच्या लोकात गेलं आहे.
तत्र मन्दारकुञ्जेषु पारिजातगृहेषु च । नन्दनोद्यानषण्डेषु लोकपालपुरेषु च
तेथे मंदार वृक्षांच्या बागांमध्ये, पारिजाताच्या घरांमध्ये, नंदनवनाच्या समूहांमध्ये आणि लोकपालांच्या नगरांमध्ये,