नेत्रगर्तकसंसुप्तप्रसूनवनकीटकम् । मक्षिकापञ्जरप्रोतकोशकारक्रिमिव्रजम्
डोळ्याच्या पोकळीत झोपलेले वनातील किडे, आणि माशीच्या जाळ्यात विणलेले रेशीम काढणाऱ्या किड्यांचा थवा.
प्राक्तनीम् उपभोगेहाम् इष्टानिष्टफलप्रदाम् । धाराधौतान्तया तन्वा हसच् छुष्कास्थिमालया
पूर्वी सुखदुःख देणारे उपभोगाचे घर, आता पाण्याच्या ओघाने धुतलेले, आणि त्यात हसणाऱ्या कोरड्या हाडांचा ढीग.
शिरोघटेन शुभ्रेण सम्पन्नेनेन्दुवर्चसा । विडम्बयच् च कर्पूरप्लुतलिङ्गशिरश्श्रियम्
शुभ्र आणि चंद्रासारख्या तेजाने उजळलेली कवटी, जणू कर्पूर लावलेल्या शिवलिंगाच्या शिराची शोभा हसत उडवते.
ऋज्वा संशुष्कसितया स्वास्थिमात्रावशेषया । ग्रीवयात्मानुसृतया दीर्घीकुर्वद् इवाकृतिम्
सरळ, सुकलेल्या आणि राखेसारख्या गळ्याने, जणू काही फक्त हाडांवरच मांस उरले आहे, आत्म्याच्या रेषेप्रमाणे ताणलेली, आपले रूप लांबवते आहे असे वाटणारी.
मृणालिकापाण्डुरया धारावधुतमांसया । नासास्थिलतया वक्त्रं कृतसीमाक्रमं दधत्
मृणाळीसारख्या फिकट गळ्याने, जिचे मांस वाहून गेले आहे, नाकाच्या हाडानेच चेहरा उरला आहे, आणि त्या चेहऱ्यावर पूर्वीच्या रूपाची सीमा उमटली आहे.
दीर्घकन्धरया नूनम् उत्तानीकृतवक्त्रया । प्रेक्षमाणम् इव प्राणान् उत्क्रान्तान् अम्बरोदरे
लांब गळ्याने, वर उचललेला चेहरा घेऊन, जणू काही निघून गेलेल्या श्वासांकडे आकाशाच्या पोकळीत पाहत आहे असे वाटते.
जङ्घोरुजानुदोर्दण्डैर् द्विगुणं दीर्घतां गतैः । प्रमिमाणम् इवाशान्तं दीर्घाध्वश्रमभीतितः
लांब झालेल्या पाय, गुडघे आणि हातांनी, जणू काही अंत न दिसणाऱ्या मोजमाप घेत आहे, आणि दीर्घ प्रवासाच्या थकव्याने व भीतीने थकलेली.
उदरेणातिनिम्नेन चर्मशेषेण शोषिणा । प्रदर्शयद् इवाज्ञस्य हृदयस्यातिशून्यताम्
पोट खोल आत ओढलेले, अंगावर फक्त सुकलेली कातडी उरलेली, जणू अज्ञ लोकांना मन किती रिकामं असू शकतं हे दाखवत आहे.
प्रेक्ष्य तच् छुष्ककङ्कालम् आलानम् इव दन्तिनः । पूर्वापरपरामर्शम् अकुर्वन् भृगुर् उत्थितः
ते कोरडं, हाडांचं सांगाडं पाहून, जणू हत्तीच्या सांगाड्यासारखं, भृगु उठले; त्यांना पूर्वीचं किंवा पुढचं काहीच आठवलं नाही.
आलोकसमकालं हि प्रतिभातं ततो भृगोः । चिरम् उत्क्रान्तजीवः किं मत्पुत्रो ऽयम् इति क्षणात्
पाहताक्षणीच भृगुंच्या मनात आलं—‘हे माझं पोर आहे का, ज्याचा जीव केव्हाच निघून गेला?’ असा विचार त्यांच्या मनात क्षणात उमटला.
अचिन्तयत एवास्य भविष्यत्ताबलं ततः । कालं प्रति बभूवाशु कोपः परमदारुणः
त्यांच्या मनात फक्त आपल्या मुलाचं हरवलेलं तारुण्यच आलं, आणि लगेचच काळाबद्दल एक तीव्र, भयानक राग त्यांच्या मनात पेटला.
अकाल एव मत्पुत्रो नीतः किम् इति कोपितः । कालाय शापम् उत्स्रष्टुं भगवान् उपचक्रमे
माझा मुलगा अकाळी नेला गेला म्हणून प्रभू रागावले आणि काळाला शाप द्यायला लागले.
अथाकलितरूपो ऽसौ कालः कवलितप्रजः । आधिभौतिकम् आस्थाय वपुर् मुनिम् उपाययौ
तेव्हा सर्व जगाला गिळणारा, सूक्ष्म रूप असलेला काळ, भौतिक देह धारण करून त्या ऋषीकडे गेला.
खड्गपाशधरश् श्रीमान् कुण्डली कवचान्वितः । षड्भुजष् षण्मुखो बह्व्या वृतः किङ्करसेनया
तो तेजस्वी होता, हातात तलवार आणि दोरी होती, कानात कुंडले, अंगावर कवच, सहा हात, सहा तोंडे, आणि त्याच्या आजूबाजूला मोठी सेवकांची फौज होती.
यच्छरीरसमुत्थेन ज्वालाजालेन वल्गता । फुल्लकिंशुकवृक्षस्य बभाराद्रेश् श्रियं नभः
त्याच्या शरीरातून उसळणाऱ्या ज्वाळांचा जाळ उडत होता, ज्यामुळे डोंगरावर फुललेल्या किंशुक वृक्षासारखे आकाश सुंदर दिसत होते.
यत्करस्थत्रिशूलाग्रनिष्ठ्यूतैर् अग्निमण्डलैः । विरेजुर् उदितैर् आशाः कानकैर् इव कुण्डलैः
त्याच्या हातातील त्रिशूळाच्या टोकांवरून निघणाऱ्या अग्नीच्या वर्तुळांनी सर्व दिशांना असा प्रकाश दिला, जणू आकाशात उगवणारे सोन्याचे कुंडले चमकत आहेत.
यत्पाशश्वसनायस्तशिखरा मेदिनीभृतः । दोलाम् इव समारूढाश् चेलुः पेतुश् च घूर्णिताः
त्याच्या पाशाच्या श्वासाने धरलेल्या पृथ्वीच्या शिखरांनी झुल्यावर बसल्यासारखे डोलायला आणि फिरायला सुरुवात केली.
यत्खड्गमण्डलोद्द्योतश्यामं बिम्बं विवस्वतः । कल्पदग्धजगद्धूमपर्याकुलम् इवाबभौ
त्याच्या तलवारीच्या तेजामुळे सूर्याचं काळसर गोल जणू कल्पांत जळून गेलेल्या जगाच्या धुराने वेढल्यासारखं दिसत होतं.
स उपेत्य महाबाहुः कुपितं तं महामुनिम् । कल्पक्षुब्धाब्धिगम्भीरं सान्त्वपूर्वम् उवाच ह
तो बलवान वीर त्या प्रचंड संतापलेल्या आणि कल्पांत उसळलेल्या समुद्रासारख्या गंभीर असलेल्या महर्षीकडे गेला आणि त्याला प्रथम शांतपणे बोलू लागला.
विज्ञातलोकस्थितयो मुने दृष्टपरावराः । हेतुनापि न मुह्यन्ति किम् उ हेतुम् विनोत्तमाः
हे मुनी, ज्यांनी जगातील व्यवहार समजून घेतले आहेत आणि जे उंच-नीच सर्व पाहतात, ते कारणांमुळेही गोंधळत नाहीत; मग त्यातले श्रेष्ठ लोक कारण नसताना कसे गोंधळतील?
त्वम् अनन्ततपा विप्रो वयं नियतिपालकाः । तेन सम्पूज्यसे पूज्य साधो नेतरयेच्छया
तुम्ही अनंत तप केलेले ब्राह्मण आहात आणि आम्ही नियतीचे रक्षक आहोत; म्हणूनच, हे साधो, तुम्ही पूजनीय आहात—ही पूजा फक्त आपल्या इच्छेने होत नाही.
मा तपः क्षपय क्षुब्धैः कल्पकालमहानलैः । यो न दग्धो ऽस्मि मे तस्य किं त्वं शापेन धक्ष्यसि
तुम्ही कलियुगाच्या शेवटी येणाऱ्या प्रचंड ज्वाळांसारख्या कठोर तपांनी स्वतःला थकवू नका; त्या ज्वाळांनी मला जाळले नाही, तर मग तुमच्या शापाने मी कसा जळेन?
संसारावलयो ग्रस्ता निगीर्णा रुद्रकोटयः । भुक्तानि विष्णुवृन्दानि केन शप्ता वयं मुने
संसाराच्या फेऱ्यांनी असंख्य रुद्रांना गिळले आहे, आणि विष्णूंच्या झुंडीही त्यात हरवून गेल्या आहेत; मग, हे मुनी, आम्हाला कुणी शाप दिला आहे?
भोक्तारो हि वयं ब्रह्मन् भोजनं युष्मदादयः । स्वयं नियतिर् एषा हि नावयोर् एतद् ईहितम्
हे ब्राह्मण, आम्हीच भोगणारे आहोत आणि तुमच्यासारखे जीव हेच आमचं अन्न आहे. हे सर्व नियतीचं काम आहे — इथे ना तुम्ही, ना आम्ही काहीच करतो.
स्वयम् ऊर्ध्वं प्रयात्य् अग्निस् स्वयं यान्ति पयांस्य् अधः । भोक्तारं भोजनं याति सृष्टिश् चाप्य् अन्तकं स्वयम्
जसा अग्नी आपोआप वर जातो, पाणी आपोआप खाली वाहतं, अन्न भक्षकाकडे जातं आणि सृष्टी आपोआप आपल्या शेवटी पोहोचते — हे सगळं त्यांच्या स्वभावानुसारच घडतं.
इदम् इत्थं मुने रूपम् अस्येह परमात्मनः । स्वात्मनि स्वयम् एवात्मा स्वत एव विजृम्भते
मुनिवर, इथे या परमात्म्याचं असंच स्वरूप आहे — आत्मा स्वतःच स्वतःमध्ये, स्वतःच्याच जोरावर प्रकट होतो.
नेह कर्ता न भोक्तास्ति दृष्ट्या नष्टकलङ्कया । बहवश् चेह कर्तारो दृष्ट्यानष्टकलङ्कया
इथे शुद्ध दृष्टीने पाहिलं तर ना कोणी कर्ता असतो, ना भोगणारा; पण अशुद्ध दृष्टीने पाहिलं तर इथे अनेक कर्ते दिसतात.
कर्तृताकर्तृते ब्रह्मन् केवलं परिकल्पिते । असम्यग्दर्शनेनैव न सम्यग्दर्शनेन वः
हे ब्रह्मन्, कर्तेपणा आणि अकर्तेपणा या दोन्ही केवळ कल्पना आहेत; त्या चुकीच्या दृष्टीमुळेच निर्माण होतात, खरी समजूत असली तर त्या उभ्या राहत नाहीत.
पुष्पाणि तरुषण्डेषु भूतानि भुवनेषु च । स्वयम् आयान्ति यान्तीह कल्प्यते हेतुता विधेः
झाडांवर फुलं आपोआप येतात आणि या जगात सजीव आपोआप जन्म घेतात; इथे कारण किंवा विधी असं जे मानलं जातं, ते सुद्धा केवळ कल्पना आहे.
अब्बिम्बितस्य चन्द्रस्य चलने कर्त्रकर्तृते । न सत्ये नानृते यद्वत् तद्वत् कालस्य सृष्टिषु
पाण्यात उमटलेल्या चंद्राच्या प्रतिबिंबाच्या हालचालीला कर्तेपणा किंवा अकर्तेपणा लागू होत नाही, ती ना खरी असते ना खोटी; तसंच काळाच्या सृष्टींनाही हे लागू पडतं.