दर्शयन्ती स्वकं शून्यं वपुर् अक्ष्णोर् अकृत्रिमम् । मुखारण्यजरत्कूपरूपया गर्तशोभया
ती डोळ्यांच्या नैसर्गिक रिकामेपणाने, स्वतःच्या शून्यतेचे, खरे रूप दाखवते; जणू जंगलातील मोठ्या तोंडाच्या विहिरीसारखी खोल जागा तिला शोभा देते.
तापोपतप्ता संसिक्ता वर्षाजलभरेण सा । पांसुना पवनोत्थेन दुष्कृतेनेव रूषिता
ती उन्हाने भाजली जाते, पावसाच्या पाण्याने भिजते, आणि वाऱ्याने उडणाऱ्या धुळीने झाकली जाते, जणू काही वाईट कर्मांनी डागाळली आहे.
शुष्ककाष्ठवद् आलोला पातेषु कृतझाङ्कृता । धारानिकरपातेन विनुन्ना जलदागमे
कोरड्या लाकडासारखी हलते, पडताना खडखड आवाज करते, आणि ढग आल्यावर पडणाऱ्या पावसाच्या जोरदार सरींनी तिला झोडपले जाते.
प्रावृण्निर्झरपूरेण प्लुता गिरिनदीतटे । तारमारुतशीत्कारा वनोपल इव स्थिता
पावसाळ्यात डोंगराच्या काठी नदीच्या तीरावर ओसंडून वाहणाऱ्या पाण्याने ती पूर्णपणे भिजली आहे, आणि तिखट वाऱ्याच्या गारव्याने ती जणू जंगलातील दगडासारखी उभी आहे.
वक्रा शुष्कान्त्रतन्त्री च पूता झाङ्कारकारिणी । अरण्यलक्ष्मीवीणेव शून्यचर्ममयोदरी
वाकडी, आतून कोरड्या नसांसारख्या दोऱ्यांनी बनलेली, शुद्ध असूनही खडखड आवाज करणारी, ती जणू जंगलातील लक्ष्मीची वीणा आहे, तिचे पोट रिकाम्या कातड्याचे बनले आहे.
रागद्वेषविहीनत्वात् तस्य पुण्याश्रमस्य तु । महातपस्त्वाच् च भृगोर् न भुक्ता मृगपक्षिभिः
त्या पवित्र आश्रमात आसक्ती किंवा द्वेष नव्हता आणि भृगुंच्या मोठ्या तपामुळे तिथे कोणत्याही जनावरांनी किंवा पक्ष्यांनी काहीच खाल्ले नाही.
यमनियमकृशीकृताङ्गयष्टेश् चरति तपस् स्म भृगूद्वहस्य चेतः । तनुर् अथ पवनापनीतरक्ता चिरम् अलुठन् महतीषु सा शिलासु
यम-नियम पाळून ज्याचे शरीर कृश झाले होते अशा भृगुंच्या मनाने नेहमीच तपात रममाण झाले होते; आणि त्यांचे शरीर, वाऱ्याने रक्त निघून गेलेले, मोठ्या दगडांवर खूप काळ पडून राहिले होते.
नापश्यद् अग्रे तनयं तं नयावनताननम् । सीमान्तं गुणसीमायाः पुण्यं मूर्तम् इव स्थितम्
त्यांना समोर आपला नम्रपणे मान झुकवलेला मुलगा दिसला नाही; फक्त गुणांची मर्यादा जणू काही साक्षात गुणांचा मूर्तरूप उभा आहे असेच दिसले.
अपश्यत् केवलं कालं कङ्कालं पुरतो महत् । देहयुक्तम् इवाभाग्यं दारिद्र्यम् इव मूर्तिमत्
त्यांना फक्त काळच दिसला, मोठे सांगाडे जणू समोर उभे आहेत असे; जणू दारिद्र्याला देह मिळाला आणि तेच दुर्दैव समोर उभे आहे असे वाटले.
तापशुष्कवपुः कृत्तिरन्ध्रस्फुरिततित्तिरि । संशुष्कान्त्रोदरगुहाछायाविश्रान्तदर्दुरम्
तापाने सुकलेले शरीर, फाटलेली कातडी, बाहेर आलेली सांधे, आणि कोरड्या पोटाच्या गुहेच्या सावलीत विसावलेला एक कोरडा बेडूक.
नेत्रगर्तकसंसुप्तप्रसूनवनकीटकम् । मक्षिकापञ्जरप्रोतकोशकारक्रिमिव्रजम्
डोळ्याच्या पोकळीत झोपलेले वनातील किडे, आणि माशीच्या जाळ्यात विणलेले रेशीम काढणाऱ्या किड्यांचा थवा.
प्राक्तनीम् उपभोगेहाम् इष्टानिष्टफलप्रदाम् । धाराधौतान्तया तन्वा हसच् छुष्कास्थिमालया
पूर्वी सुखदुःख देणारे उपभोगाचे घर, आता पाण्याच्या ओघाने धुतलेले, आणि त्यात हसणाऱ्या कोरड्या हाडांचा ढीग.
शिरोघटेन शुभ्रेण सम्पन्नेनेन्दुवर्चसा । विडम्बयच् च कर्पूरप्लुतलिङ्गशिरश्श्रियम्
शुभ्र आणि चंद्रासारख्या तेजाने उजळलेली कवटी, जणू कर्पूर लावलेल्या शिवलिंगाच्या शिराची शोभा हसत उडवते.
ऋज्वा संशुष्कसितया स्वास्थिमात्रावशेषया । ग्रीवयात्मानुसृतया दीर्घीकुर्वद् इवाकृतिम्
सरळ, सुकलेल्या आणि राखेसारख्या गळ्याने, जणू काही फक्त हाडांवरच मांस उरले आहे, आत्म्याच्या रेषेप्रमाणे ताणलेली, आपले रूप लांबवते आहे असे वाटणारी.
मृणालिकापाण्डुरया धारावधुतमांसया । नासास्थिलतया वक्त्रं कृतसीमाक्रमं दधत्
मृणाळीसारख्या फिकट गळ्याने, जिचे मांस वाहून गेले आहे, नाकाच्या हाडानेच चेहरा उरला आहे, आणि त्या चेहऱ्यावर पूर्वीच्या रूपाची सीमा उमटली आहे.
दीर्घकन्धरया नूनम् उत्तानीकृतवक्त्रया । प्रेक्षमाणम् इव प्राणान् उत्क्रान्तान् अम्बरोदरे
लांब गळ्याने, वर उचललेला चेहरा घेऊन, जणू काही निघून गेलेल्या श्वासांकडे आकाशाच्या पोकळीत पाहत आहे असे वाटते.
जङ्घोरुजानुदोर्दण्डैर् द्विगुणं दीर्घतां गतैः । प्रमिमाणम् इवाशान्तं दीर्घाध्वश्रमभीतितः
लांब झालेल्या पाय, गुडघे आणि हातांनी, जणू काही अंत न दिसणाऱ्या मोजमाप घेत आहे, आणि दीर्घ प्रवासाच्या थकव्याने व भीतीने थकलेली.
उदरेणातिनिम्नेन चर्मशेषेण शोषिणा । प्रदर्शयद् इवाज्ञस्य हृदयस्यातिशून्यताम्
पोट खोल आत ओढलेले, अंगावर फक्त सुकलेली कातडी उरलेली, जणू अज्ञ लोकांना मन किती रिकामं असू शकतं हे दाखवत आहे.
प्रेक्ष्य तच् छुष्ककङ्कालम् आलानम् इव दन्तिनः । पूर्वापरपरामर्शम् अकुर्वन् भृगुर् उत्थितः
ते कोरडं, हाडांचं सांगाडं पाहून, जणू हत्तीच्या सांगाड्यासारखं, भृगु उठले; त्यांना पूर्वीचं किंवा पुढचं काहीच आठवलं नाही.
आलोकसमकालं हि प्रतिभातं ततो भृगोः । चिरम् उत्क्रान्तजीवः किं मत्पुत्रो ऽयम् इति क्षणात्
पाहताक्षणीच भृगुंच्या मनात आलं—‘हे माझं पोर आहे का, ज्याचा जीव केव्हाच निघून गेला?’ असा विचार त्यांच्या मनात क्षणात उमटला.
अचिन्तयत एवास्य भविष्यत्ताबलं ततः । कालं प्रति बभूवाशु कोपः परमदारुणः
त्यांच्या मनात फक्त आपल्या मुलाचं हरवलेलं तारुण्यच आलं, आणि लगेचच काळाबद्दल एक तीव्र, भयानक राग त्यांच्या मनात पेटला.
अकाल एव मत्पुत्रो नीतः किम् इति कोपितः । कालाय शापम् उत्स्रष्टुं भगवान् उपचक्रमे
माझा मुलगा अकाळी नेला गेला म्हणून प्रभू रागावले आणि काळाला शाप द्यायला लागले.
अथाकलितरूपो ऽसौ कालः कवलितप्रजः । आधिभौतिकम् आस्थाय वपुर् मुनिम् उपाययौ
तेव्हा सर्व जगाला गिळणारा, सूक्ष्म रूप असलेला काळ, भौतिक देह धारण करून त्या ऋषीकडे गेला.
खड्गपाशधरश् श्रीमान् कुण्डली कवचान्वितः । षड्भुजष् षण्मुखो बह्व्या वृतः किङ्करसेनया
तो तेजस्वी होता, हातात तलवार आणि दोरी होती, कानात कुंडले, अंगावर कवच, सहा हात, सहा तोंडे, आणि त्याच्या आजूबाजूला मोठी सेवकांची फौज होती.
यच्छरीरसमुत्थेन ज्वालाजालेन वल्गता । फुल्लकिंशुकवृक्षस्य बभाराद्रेश् श्रियं नभः
त्याच्या शरीरातून उसळणाऱ्या ज्वाळांचा जाळ उडत होता, ज्यामुळे डोंगरावर फुललेल्या किंशुक वृक्षासारखे आकाश सुंदर दिसत होते.
यत्करस्थत्रिशूलाग्रनिष्ठ्यूतैर् अग्निमण्डलैः । विरेजुर् उदितैर् आशाः कानकैर् इव कुण्डलैः
त्याच्या हातातील त्रिशूळाच्या टोकांवरून निघणाऱ्या अग्नीच्या वर्तुळांनी सर्व दिशांना असा प्रकाश दिला, जणू आकाशात उगवणारे सोन्याचे कुंडले चमकत आहेत.
यत्पाशश्वसनायस्तशिखरा मेदिनीभृतः । दोलाम् इव समारूढाश् चेलुः पेतुश् च घूर्णिताः
त्याच्या पाशाच्या श्वासाने धरलेल्या पृथ्वीच्या शिखरांनी झुल्यावर बसल्यासारखे डोलायला आणि फिरायला सुरुवात केली.
यत्खड्गमण्डलोद्द्योतश्यामं बिम्बं विवस्वतः । कल्पदग्धजगद्धूमपर्याकुलम् इवाबभौ
त्याच्या तलवारीच्या तेजामुळे सूर्याचं काळसर गोल जणू कल्पांत जळून गेलेल्या जगाच्या धुराने वेढल्यासारखं दिसत होतं.
स उपेत्य महाबाहुः कुपितं तं महामुनिम् । कल्पक्षुब्धाब्धिगम्भीरं सान्त्वपूर्वम् उवाच ह
तो बलवान वीर त्या प्रचंड संतापलेल्या आणि कल्पांत उसळलेल्या समुद्रासारख्या गंभीर असलेल्या महर्षीकडे गेला आणि त्याला प्रथम शांतपणे बोलू लागला.
विज्ञातलोकस्थितयो मुने दृष्टपरावराः । हेतुनापि न मुह्यन्ति किम् उ हेतुम् विनोत्तमाः
हे मुनी, ज्यांनी जगातील व्यवहार समजून घेतले आहेत आणि जे उंच-नीच सर्व पाहतात, ते कारणांमुळेही गोंधळत नाहीत; मग त्यातले श्रेष्ठ लोक कारण नसताना कसे गोंधळतील?