समङ्गाया महानद्यास् तटम् आसाद्य तापसः । तपस् तेपे महाबुद्धिस् स राम विगतज्वरः
महानदी समङ्गेच्या काठी तो बुद्धिमान व दुःखरहित तपस्वी पोहोचला आणि तेथे कठोर तप केला, हे राम.
विविधजन्मदशाविवशाशयस् समनुसृत्य शरीरपरम्पराम् । सुखम् अतिष्ठद् असौ भृगुनन्दनो वरनदीसुतटे दृढवृक्षवत्
नानाविध जन्मांच्या अवस्थांनी बांधला गेलेला देहांचा अनुक्रम त्याने अनुभवला आणि भृगुपुत्र त्या उत्तम नदीच्या काठी मजबूत झाडासारखा आनंदाने राहिला.
अथ कालेन महता पवनातपजर्जरः । कायस् तस्य पपातोर्व्यां छिन्नमूल इव द्रुमः
मग खूप काळानंतर, वारा आणि उन्हाने थकलेले त्याचे शरीर, मुळापासून तुटलेल्या झाडासारखे, जमिनीवर पडले.
मनस् तु चञ्चलाभोगं तासु तासु दशासु च । बभ्रामातिविचित्रासु वनराजिष्व् इवैणकः
त्याचं मन अस्थिर सुखांमध्ये आणि वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये भटकत होतं, जसं एखादं हरण विविध जंगलांतून इकडून तिकडे फिरतं.
भ्रान्तम् उद्भ्रान्तम् अभितश् चक्रार्पितम् इवाकुलम् । मनस् तस्य विशश्राम समङ्गासरितस् तटे
त्याचं मन पूर्णपणे गोंधळलेलं आणि अस्वस्थ होतं, जणू काही एखादं चाक वेगाने फिरतं तसं, पण शेवटी ते समंगा नदीच्या काठावर शांत झालं.
अनन्तवृत्तान्तघनां पेलवां सुदृढाम् अपि । तां संसृतिदशां शुक्रो विदेहो ऽनुभवन् स्थितः
शुक्रदेव देह नसतानाही, तो जन्ममरणाच्या त्या अवस्थेतच राहिला, जिथे अनंत घडामोडी घडत होत्या, ती अवस्था सूक्ष्म असूनही ठाम होती.
मन्दराचलसानुस्था सा तनुस् तस्य धीमतः । तापप्रसरसंशुष्का चर्मशेषा बभूव ह
मंदार पर्वताच्या उतारावर असलेली त्या ज्ञानी पुरुषाची देह, तपाच्या ज्वाळेमुळे पूर्णपणे कोरडी पडली आणि शेवटी फक्त कातडीच उरली.
शारीररन्ध्रप्रवहद्वातशीत्काररूपया । चेष्टादुःखक्षयानन्दात् काकल्येव स्म गायति
शरीरातील छिद्रांतून वाहणाऱ्या गार वाऱ्याच्या स्पर्शाने, हालचालीच्या दुःखाचा शेवट झाल्याचा आनंद मिळून, ती कावळ्यासारखी गात आहे.
प्राणानुस्मरणोच्छ्वासम् इव बाष्पं स्म मुञ्चति । चण्डानिलविलासेन लुलित्वा वनभूमिषु
ती जणू प्राणाची आठवण काढत श्वास सोडते तसे अश्रू ढाळते, आणि प्रचंड वाऱ्याच्या झोक्याने वनातील जमिनीवर इकडे तिकडे फेकली जाते.
मनोवराकम् अवटे लुठितं भवभूमिषु । हसन्तीवातिशुभ्राभ्रसितया दन्तमालया
तिचे मन, अगदी दीन, या जगाच्या भूमीवर खोल दरीत लोळत पडले आहे, आणि तिच्या अतिशय शुभ्र मेघांपेक्षा उजळ दातांच्या माळेने जणू ती हसते आहे.
दर्शयन्ती स्वकं शून्यं वपुर् अक्ष्णोर् अकृत्रिमम् । मुखारण्यजरत्कूपरूपया गर्तशोभया
ती डोळ्यांच्या नैसर्गिक रिकामेपणाने, स्वतःच्या शून्यतेचे, खरे रूप दाखवते; जणू जंगलातील मोठ्या तोंडाच्या विहिरीसारखी खोल जागा तिला शोभा देते.
तापोपतप्ता संसिक्ता वर्षाजलभरेण सा । पांसुना पवनोत्थेन दुष्कृतेनेव रूषिता
ती उन्हाने भाजली जाते, पावसाच्या पाण्याने भिजते, आणि वाऱ्याने उडणाऱ्या धुळीने झाकली जाते, जणू काही वाईट कर्मांनी डागाळली आहे.
शुष्ककाष्ठवद् आलोला पातेषु कृतझाङ्कृता । धारानिकरपातेन विनुन्ना जलदागमे
कोरड्या लाकडासारखी हलते, पडताना खडखड आवाज करते, आणि ढग आल्यावर पडणाऱ्या पावसाच्या जोरदार सरींनी तिला झोडपले जाते.
प्रावृण्निर्झरपूरेण प्लुता गिरिनदीतटे । तारमारुतशीत्कारा वनोपल इव स्थिता
पावसाळ्यात डोंगराच्या काठी नदीच्या तीरावर ओसंडून वाहणाऱ्या पाण्याने ती पूर्णपणे भिजली आहे, आणि तिखट वाऱ्याच्या गारव्याने ती जणू जंगलातील दगडासारखी उभी आहे.
वक्रा शुष्कान्त्रतन्त्री च पूता झाङ्कारकारिणी । अरण्यलक्ष्मीवीणेव शून्यचर्ममयोदरी
वाकडी, आतून कोरड्या नसांसारख्या दोऱ्यांनी बनलेली, शुद्ध असूनही खडखड आवाज करणारी, ती जणू जंगलातील लक्ष्मीची वीणा आहे, तिचे पोट रिकाम्या कातड्याचे बनले आहे.
रागद्वेषविहीनत्वात् तस्य पुण्याश्रमस्य तु । महातपस्त्वाच् च भृगोर् न भुक्ता मृगपक्षिभिः
त्या पवित्र आश्रमात आसक्ती किंवा द्वेष नव्हता आणि भृगुंच्या मोठ्या तपामुळे तिथे कोणत्याही जनावरांनी किंवा पक्ष्यांनी काहीच खाल्ले नाही.
यमनियमकृशीकृताङ्गयष्टेश् चरति तपस् स्म भृगूद्वहस्य चेतः । तनुर् अथ पवनापनीतरक्ता चिरम् अलुठन् महतीषु सा शिलासु
यम-नियम पाळून ज्याचे शरीर कृश झाले होते अशा भृगुंच्या मनाने नेहमीच तपात रममाण झाले होते; आणि त्यांचे शरीर, वाऱ्याने रक्त निघून गेलेले, मोठ्या दगडांवर खूप काळ पडून राहिले होते.
नापश्यद् अग्रे तनयं तं नयावनताननम् । सीमान्तं गुणसीमायाः पुण्यं मूर्तम् इव स्थितम्
त्यांना समोर आपला नम्रपणे मान झुकवलेला मुलगा दिसला नाही; फक्त गुणांची मर्यादा जणू काही साक्षात गुणांचा मूर्तरूप उभा आहे असेच दिसले.
अपश्यत् केवलं कालं कङ्कालं पुरतो महत् । देहयुक्तम् इवाभाग्यं दारिद्र्यम् इव मूर्तिमत्
त्यांना फक्त काळच दिसला, मोठे सांगाडे जणू समोर उभे आहेत असे; जणू दारिद्र्याला देह मिळाला आणि तेच दुर्दैव समोर उभे आहे असे वाटले.
तापशुष्कवपुः कृत्तिरन्ध्रस्फुरिततित्तिरि । संशुष्कान्त्रोदरगुहाछायाविश्रान्तदर्दुरम्
तापाने सुकलेले शरीर, फाटलेली कातडी, बाहेर आलेली सांधे, आणि कोरड्या पोटाच्या गुहेच्या सावलीत विसावलेला एक कोरडा बेडूक.
नेत्रगर्तकसंसुप्तप्रसूनवनकीटकम् । मक्षिकापञ्जरप्रोतकोशकारक्रिमिव्रजम्
डोळ्याच्या पोकळीत झोपलेले वनातील किडे, आणि माशीच्या जाळ्यात विणलेले रेशीम काढणाऱ्या किड्यांचा थवा.
प्राक्तनीम् उपभोगेहाम् इष्टानिष्टफलप्रदाम् । धाराधौतान्तया तन्वा हसच् छुष्कास्थिमालया
पूर्वी सुखदुःख देणारे उपभोगाचे घर, आता पाण्याच्या ओघाने धुतलेले, आणि त्यात हसणाऱ्या कोरड्या हाडांचा ढीग.
शिरोघटेन शुभ्रेण सम्पन्नेनेन्दुवर्चसा । विडम्बयच् च कर्पूरप्लुतलिङ्गशिरश्श्रियम्
शुभ्र आणि चंद्रासारख्या तेजाने उजळलेली कवटी, जणू कर्पूर लावलेल्या शिवलिंगाच्या शिराची शोभा हसत उडवते.
ऋज्वा संशुष्कसितया स्वास्थिमात्रावशेषया । ग्रीवयात्मानुसृतया दीर्घीकुर्वद् इवाकृतिम्
सरळ, सुकलेल्या आणि राखेसारख्या गळ्याने, जणू काही फक्त हाडांवरच मांस उरले आहे, आत्म्याच्या रेषेप्रमाणे ताणलेली, आपले रूप लांबवते आहे असे वाटणारी.
मृणालिकापाण्डुरया धारावधुतमांसया । नासास्थिलतया वक्त्रं कृतसीमाक्रमं दधत्
मृणाळीसारख्या फिकट गळ्याने, जिचे मांस वाहून गेले आहे, नाकाच्या हाडानेच चेहरा उरला आहे, आणि त्या चेहऱ्यावर पूर्वीच्या रूपाची सीमा उमटली आहे.
दीर्घकन्धरया नूनम् उत्तानीकृतवक्त्रया । प्रेक्षमाणम् इव प्राणान् उत्क्रान्तान् अम्बरोदरे
लांब गळ्याने, वर उचललेला चेहरा घेऊन, जणू काही निघून गेलेल्या श्वासांकडे आकाशाच्या पोकळीत पाहत आहे असे वाटते.
जङ्घोरुजानुदोर्दण्डैर् द्विगुणं दीर्घतां गतैः । प्रमिमाणम् इवाशान्तं दीर्घाध्वश्रमभीतितः
लांब झालेल्या पाय, गुडघे आणि हातांनी, जणू काही अंत न दिसणाऱ्या मोजमाप घेत आहे, आणि दीर्घ प्रवासाच्या थकव्याने व भीतीने थकलेली.
उदरेणातिनिम्नेन चर्मशेषेण शोषिणा । प्रदर्शयद् इवाज्ञस्य हृदयस्यातिशून्यताम्
पोट खोल आत ओढलेले, अंगावर फक्त सुकलेली कातडी उरलेली, जणू अज्ञ लोकांना मन किती रिकामं असू शकतं हे दाखवत आहे.
प्रेक्ष्य तच् छुष्ककङ्कालम् आलानम् इव दन्तिनः । पूर्वापरपरामर्शम् अकुर्वन् भृगुर् उत्थितः
ते कोरडं, हाडांचं सांगाडं पाहून, जणू हत्तीच्या सांगाड्यासारखं, भृगु उठले; त्यांना पूर्वीचं किंवा पुढचं काहीच आठवलं नाही.
आलोकसमकालं हि प्रतिभातं ततो भृगोः । चिरम् उत्क्रान्तजीवः किं मत्पुत्रो ऽयम् इति क्षणात्
पाहताक्षणीच भृगुंच्या मनात आलं—‘हे माझं पोर आहे का, ज्याचा जीव केव्हाच निघून गेला?’ असा विचार त्यांच्या मनात क्षणात उमटला.