शुभभाववशात् सो ऽथ किञ्चिज् ज्ञानम् अवाप्तवान् । जज्ञे नृपतनुं त्यक्त्वा गुरुस् सर्वोपदेशकः
मग चांगल्या वृत्तीमुळे त्याला थोडे ज्ञान मिळाले. राजाचा देह सोडून तो सर्वांना शिकवणारा गुरु म्हणून जन्माला आला.
मन्त्रसाधितसिद्धिर् हि सो ऽथ विद्याधरो ऽभवत् । कल्पम् एकं तु बुभुजे ततो वैद्याधरीं पुरीम्
मंत्रसाधनेमुळे त्याला सिद्धी मिळाली आणि तो विद्याधर झाला. एक कल्पभर त्याने विद्याधरांची नगरी आनंदाने उपभोगली.
कल्पावसानसमयं नीत्वा पवनरूपया । तन्वा सृष्टौ प्रवृत्तायां भूयो जातो मुनेस् सुतः
कल्पाचा शेवट येताच, वाऱ्यासारखी देह घेऊन, पुन्हा सृष्टी सुरू होताच तो पुन्हा एकदा ऋषीचा मुलगा म्हणून जन्माला आला.
ततो मुनीनां सम्पर्कात् तपस्य् उग्रे व्यवस्थितः । अवसन् मेरुगहने मन्वन्तरम् अनिन्दितः
मुनिंच्या संगतीमुळे त्याने कठोर तपास सुरू केले आणि मेरू पर्वताच्या गुहांमध्ये एक मन्वंतर निष्कलंकपणे घालवला.
तत्र तस्य समुत्पन्नो मृग्याः पुत्रो नराकृतिः । तत्स्नेहेन परं मोहं पुनर् अभ्याययौ क्षणात्
तेथे त्याला हरिणीपासून मानवस्वरूपात एक मुलगा झाला. त्या मुलावरच्या प्रेमामुळे तो क्षणातच गाढ मोहात पडला.
पुत्रस्यास्य धनं मे ऽस्तु गुणाश् चायुश् च शाश्वतम् । इत्य् अनारतचिन्ताभिर् जहौ सत्याम् अवस्थितिम्
‘माझ्या मुलाला धन मिळो, गुण मिळोत, आणि त्याचं आयुष्य कायमचं राहो’ अशा सततच्या विचारांनी त्याने सत्यावरची आपली निष्ठा सोडली.
धर्मचिन्तापरिभ्रंशात् पुत्रार्थं भोगचिन्तनात् । क्षीणायुषं तम् अहरन् मृत्युस् सर्प इवानिलम्
धर्माचा विचार सोडून, फक्त मुलासाठी भोगांच्या विचारात गुंतल्यामुळे, त्याचं आयुष्य संपल्यावर मृत्यूने त्याला जसा सर्प वाऱ्याला पकडतो तसा पकडून नेलं.
भोगैकचिन्तया सार्धं स समुत्क्रान्तचेतनः । प्राप्य मद्रेशपुत्रत्वम् आसीन् मद्रमहीपतिः
भोगाच्या एकाच विचारात मन गुंतलेलं असताना, त्याचं चैतन्य निघून गेलं आणि तो मद्र देशाच्या राजाचा मुलगा म्हणून जन्माला आला; पुढे तो मद्र देशाचा राजा झाला.
मद्रदेशे चिरं कृत्वा राज्यम् उच्छिन्नशात्रवः । जराम् अभ्याजगामात्र हिमाशनिर् इवाम्बुजम्
मद्र देशात अनेक वर्षे सर्व शत्रूंना जिंकून राज्य केल्यावर, त्याच्यावर तिथेच वृद्धापकाळ आला, जसा हिमवृष्टीने कमळावर येतो.
मद्रराजतनुं तां तु तपोवासनया सह । तत्याज तेन जातो ऽसौ तपस्वी तापसात्मजः
मद्रराजाचा देह आणि तपस्व्याचे वस्त्र त्याने सोडले; त्यामुळे तो ऋषिपुत्र तपस्वी झाला.
समङ्गाया महानद्यास् तटम् आसाद्य तापसः । तपस् तेपे महाबुद्धिस् स राम विगतज्वरः
महानदी समङ्गेच्या काठी तो बुद्धिमान व दुःखरहित तपस्वी पोहोचला आणि तेथे कठोर तप केला, हे राम.
विविधजन्मदशाविवशाशयस् समनुसृत्य शरीरपरम्पराम् । सुखम् अतिष्ठद् असौ भृगुनन्दनो वरनदीसुतटे दृढवृक्षवत्
नानाविध जन्मांच्या अवस्थांनी बांधला गेलेला देहांचा अनुक्रम त्याने अनुभवला आणि भृगुपुत्र त्या उत्तम नदीच्या काठी मजबूत झाडासारखा आनंदाने राहिला.
अथ कालेन महता पवनातपजर्जरः । कायस् तस्य पपातोर्व्यां छिन्नमूल इव द्रुमः
मग खूप काळानंतर, वारा आणि उन्हाने थकलेले त्याचे शरीर, मुळापासून तुटलेल्या झाडासारखे, जमिनीवर पडले.
मनस् तु चञ्चलाभोगं तासु तासु दशासु च । बभ्रामातिविचित्रासु वनराजिष्व् इवैणकः
त्याचं मन अस्थिर सुखांमध्ये आणि वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये भटकत होतं, जसं एखादं हरण विविध जंगलांतून इकडून तिकडे फिरतं.
भ्रान्तम् उद्भ्रान्तम् अभितश् चक्रार्पितम् इवाकुलम् । मनस् तस्य विशश्राम समङ्गासरितस् तटे
त्याचं मन पूर्णपणे गोंधळलेलं आणि अस्वस्थ होतं, जणू काही एखादं चाक वेगाने फिरतं तसं, पण शेवटी ते समंगा नदीच्या काठावर शांत झालं.
अनन्तवृत्तान्तघनां पेलवां सुदृढाम् अपि । तां संसृतिदशां शुक्रो विदेहो ऽनुभवन् स्थितः
शुक्रदेव देह नसतानाही, तो जन्ममरणाच्या त्या अवस्थेतच राहिला, जिथे अनंत घडामोडी घडत होत्या, ती अवस्था सूक्ष्म असूनही ठाम होती.
मन्दराचलसानुस्था सा तनुस् तस्य धीमतः । तापप्रसरसंशुष्का चर्मशेषा बभूव ह
मंदार पर्वताच्या उतारावर असलेली त्या ज्ञानी पुरुषाची देह, तपाच्या ज्वाळेमुळे पूर्णपणे कोरडी पडली आणि शेवटी फक्त कातडीच उरली.
शारीररन्ध्रप्रवहद्वातशीत्काररूपया । चेष्टादुःखक्षयानन्दात् काकल्येव स्म गायति
शरीरातील छिद्रांतून वाहणाऱ्या गार वाऱ्याच्या स्पर्शाने, हालचालीच्या दुःखाचा शेवट झाल्याचा आनंद मिळून, ती कावळ्यासारखी गात आहे.
प्राणानुस्मरणोच्छ्वासम् इव बाष्पं स्म मुञ्चति । चण्डानिलविलासेन लुलित्वा वनभूमिषु
ती जणू प्राणाची आठवण काढत श्वास सोडते तसे अश्रू ढाळते, आणि प्रचंड वाऱ्याच्या झोक्याने वनातील जमिनीवर इकडे तिकडे फेकली जाते.
मनोवराकम् अवटे लुठितं भवभूमिषु । हसन्तीवातिशुभ्राभ्रसितया दन्तमालया
तिचे मन, अगदी दीन, या जगाच्या भूमीवर खोल दरीत लोळत पडले आहे, आणि तिच्या अतिशय शुभ्र मेघांपेक्षा उजळ दातांच्या माळेने जणू ती हसते आहे.
दर्शयन्ती स्वकं शून्यं वपुर् अक्ष्णोर् अकृत्रिमम् । मुखारण्यजरत्कूपरूपया गर्तशोभया
ती डोळ्यांच्या नैसर्गिक रिकामेपणाने, स्वतःच्या शून्यतेचे, खरे रूप दाखवते; जणू जंगलातील मोठ्या तोंडाच्या विहिरीसारखी खोल जागा तिला शोभा देते.
तापोपतप्ता संसिक्ता वर्षाजलभरेण सा । पांसुना पवनोत्थेन दुष्कृतेनेव रूषिता
ती उन्हाने भाजली जाते, पावसाच्या पाण्याने भिजते, आणि वाऱ्याने उडणाऱ्या धुळीने झाकली जाते, जणू काही वाईट कर्मांनी डागाळली आहे.
शुष्ककाष्ठवद् आलोला पातेषु कृतझाङ्कृता । धारानिकरपातेन विनुन्ना जलदागमे
कोरड्या लाकडासारखी हलते, पडताना खडखड आवाज करते, आणि ढग आल्यावर पडणाऱ्या पावसाच्या जोरदार सरींनी तिला झोडपले जाते.
प्रावृण्निर्झरपूरेण प्लुता गिरिनदीतटे । तारमारुतशीत्कारा वनोपल इव स्थिता
पावसाळ्यात डोंगराच्या काठी नदीच्या तीरावर ओसंडून वाहणाऱ्या पाण्याने ती पूर्णपणे भिजली आहे, आणि तिखट वाऱ्याच्या गारव्याने ती जणू जंगलातील दगडासारखी उभी आहे.
वक्रा शुष्कान्त्रतन्त्री च पूता झाङ्कारकारिणी । अरण्यलक्ष्मीवीणेव शून्यचर्ममयोदरी
वाकडी, आतून कोरड्या नसांसारख्या दोऱ्यांनी बनलेली, शुद्ध असूनही खडखड आवाज करणारी, ती जणू जंगलातील लक्ष्मीची वीणा आहे, तिचे पोट रिकाम्या कातड्याचे बनले आहे.
रागद्वेषविहीनत्वात् तस्य पुण्याश्रमस्य तु । महातपस्त्वाच् च भृगोर् न भुक्ता मृगपक्षिभिः
त्या पवित्र आश्रमात आसक्ती किंवा द्वेष नव्हता आणि भृगुंच्या मोठ्या तपामुळे तिथे कोणत्याही जनावरांनी किंवा पक्ष्यांनी काहीच खाल्ले नाही.
यमनियमकृशीकृताङ्गयष्टेश् चरति तपस् स्म भृगूद्वहस्य चेतः । तनुर् अथ पवनापनीतरक्ता चिरम् अलुठन् महतीषु सा शिलासु
यम-नियम पाळून ज्याचे शरीर कृश झाले होते अशा भृगुंच्या मनाने नेहमीच तपात रममाण झाले होते; आणि त्यांचे शरीर, वाऱ्याने रक्त निघून गेलेले, मोठ्या दगडांवर खूप काळ पडून राहिले होते.
नापश्यद् अग्रे तनयं तं नयावनताननम् । सीमान्तं गुणसीमायाः पुण्यं मूर्तम् इव स्थितम्
त्यांना समोर आपला नम्रपणे मान झुकवलेला मुलगा दिसला नाही; फक्त गुणांची मर्यादा जणू काही साक्षात गुणांचा मूर्तरूप उभा आहे असेच दिसले.
अपश्यत् केवलं कालं कङ्कालं पुरतो महत् । देहयुक्तम् इवाभाग्यं दारिद्र्यम् इव मूर्तिमत्
त्यांना फक्त काळच दिसला, मोठे सांगाडे जणू समोर उभे आहेत असे; जणू दारिद्र्याला देह मिळाला आणि तेच दुर्दैव समोर उभे आहे असे वाटले.
तापशुष्कवपुः कृत्तिरन्ध्रस्फुरिततित्तिरि । संशुष्कान्त्रोदरगुहाछायाविश्रान्तदर्दुरम्
तापाने सुकलेले शरीर, फाटलेली कातडी, बाहेर आलेली सांधे, आणि कोरड्या पोटाच्या गुहेच्या सावलीत विसावलेला एक कोरडा बेडूक.