महाकल्पाभिधानेभ्यो वृक्षेभ्यः परिशातयन् । देवासुरगणान् पक्वान् फलभारान् अवस्थितः
महाकल्पांच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या झाडांमध्ये उभा राहून, तो पिकलेली फळं — म्हणजेच देव आणि दैत्य — झाडावरून खाली पडू देतो.
आलोलभूतमषकघुङ्घुमानां प्रपातिनाम् । ब्रह्माण्डोडुम्बरौघानां बृहत्पादपतां गतः
अशांत माश्यांसारख्या गुंजन करणाऱ्या आणि पडणाऱ्या असंख्य ब्रह्मांडांच्या झुंडींत तो आपल्या मोठ्या पावलांनी वावरतो.
सत्तामात्रकुमुद्वत्या चिज्ज्योत्स्नापरिफुल्लया । वपुर् विनोदयत्य् एकः क्रियाप्रियतमान्वितः
शुद्ध अस्तित्वाच्या कमळात, चैतन्याच्या उजेडात फुललेल्या, तो आपल्या रूपात आणि आवडत्या कृतींमध्ये आनंद मानतो.
अनन्तापायपर्यन्तं बद्धपीठं निजं वपुः । महाशैलवद् उत्तुङ्गम् अवलम्ब्य व्यवस्थितः
अनंत आरंभ आणि शेवट असलेल्या, आपल्या रूपाला मोठ्या डोंगरासारखे उंच ठेवून, तो स्थिरपणे टिकून राहतो.
क्वचिच् छ्यामातमश्श्यामं क्वचित् कान्तियुतं ततम् । द्वयेनापि क्रमाद् रिक्तं स्वभावं भावयन् स्थितः
कधी तो सावलीसारखा काळा दिसतो, कधी तेजाने झळाळतो; पण या दोन्ही अवस्थांपासून तो कधीच मोकळा राहतो, आपल्याच स्वभावात स्थिर असतो.
संलीनासङ्ख्यसंसारसारया स्वात्मसत्तया । गुर्वीव भारघनया निबद्धपदतां गतः
अनेक जगांचा गाभा आपल्या अस्तित्वात विलीन करून, तो जड ओझ्यासारखा स्थिरपणे उभा राहतो.
न खिद्यते न म्रियते नायाति न च गच्छति । नास्तम् एति न चोदेति महाकल्पशतैर् अपि
तो न दुखतो, न मरतो; तो न येतो, न जातो; तो न मावळतो, न उगवतो—even शेकडो महाकल्पांमध्येही.
केवलं जगदारम्भलीलया घनहेलया । यापयत्य् आत्मनात्मानम् अनहङ्कारम् आगतम्
फक्त जगाच्या आरंभाच्या खेळासाठी, सहजतेने, तो स्वतःमध्येच, अहंकाररहित अवस्थेत, आपला वेळ घालवतो.
यामिनीपङ्ककलिलां दिनकोकनदावलीम् । क्रियाभ्रमरिकां स्वात्मसरस्स्व् आरोपयन् स्थितः
तो आपल्या मनाच्या सरोवरावर रात्रीच्या काळ्या चिखलासारख्या अंधाराला आणि दिवसा उमलणाऱ्या कमळांच्या रांगेसारख्या प्रकाशाला, तसेच कर्मरूपी मधमाशीला, आपल्याच अंतःकरणात उमठवतो आणि तिथेच स्थिर राहतो.
गृहीत्वा भीषणः कृष्णां रजनीं जीर्णमार्जनीम् । आलोककनकक्षोदम् आहरत्य् अभितो ऽवनिम्
तो भीषण काळी रात्र, जी जणू काही जुनी झाडणारी आहे, तिला पकडतो आणि पृथ्वीवर सर्वत्र प्रकाशाच्या सोन्यासारख्या कणांची उधळण करतो.
सञ्चारयन् क्रियाङ्गुल्या कोणकेष्व् अर्कदीपिकाम् । जगत्सद्मनि कारुण्यात् क्व किम् अस्तीति वीक्षते
कर्माच्या बोटाने तो सूर्यरूपी दिवा घराच्या कोपऱ्यांत फिरवतो आणि जगाच्या या घरात काय कुठे आहे हे तो करुणेने पाहतो.
प्रेक्ष्याहानि निमेषेण सूर्याक्ष्णा पाकवन्त्य् अलम् । लोकपालफलान्य् अत्ति जगज्जीर्णवनाद् अयम्
सूर्याच्या डोळ्याने तो क्षणात दिवस कसे पिकतात हे पाहतो आणि जणू प्राचीन वनातील फळं खाणाऱ्यासारखा, तो लोकपालांच्या फळांचा आस्वाद घेतो.
जगज्जीर्णकुटीकीर्णान् अर्पयत्य् उग्रकोटरे । क्रमेण गुणवल्लोकमणीन् मृत्युसमुद्गके
मृत्यू, जसा एखादा भयंकर पेटारा, या जगाच्या जीर्ण झोपड्यांसारख्या जगांना हळूहळू आपल्या भयंकर कपाटात ठेवतो.
गुणैर् आपूर्यते यैव लोकरत्नावली भृशम् । भूषार्थम् इव ताम् अङ्गे कृत्वा भूयो निकृन्तति
गुणांनी भरलेली ही जगांची रत्नमाळा तो स्वतःच्या अंगावर शोभेसाठी घालतो, आणि पुन्हा ती तोडून टाकतो.
दिनहंसानुसृतया निशेन्दीवरमालया । ताराकेसरयाजस्रं चपलो वलयत्य् अलम्
दिवसाच्या हंसामागे रात्रीच्या नीलकमळांची माळ लागते, आणि चंचल मृत्यू ताऱ्यांच्या किरणांनी आकाशाला नेहमीच वेढून टाकतो.
शैलोर्णद्युधराशृङ्गजगदूर्णायुसौनिकः । प्रत्यहं पिबति प्रोक्ष्य तारारक्तकणान् अपि
जो पर्वत, नदी, मेघ आणि जग हलवतो, तो आयुष्याचा मद्यविक्रेता दररोज ताऱ्यांच्या लाल थेंबांनाही शिंपडून पितो.
तारुण्यनलिनीसोम आयुर्मातङ्गकेसरी । न तद् अस्ति न यस्यायं तुच्छातुच्छस्य तस्करः
हा चोर, मोठ्या किंवा लहान कुठल्याही गोष्टीला सोडत नाही—तरुणपण, कमळ, चंद्र, किंवा आयुष्याचं सिंहाचं अयाळ असो, काहीच त्याच्या हातून सुटत नाही.
कल्पकेलिविलासेन पिष्टपातितजन्तुना । न्यग्भावोद्भवहासेन रमते स्वात्मनात्मनि
सृष्टीच्या खेळात, तो जीवांना चिरडून टाकतो आणि उचलतो; निर्माण आणि नाशाच्या हास्यात, तो स्वतःच्या स्वरूपातच रमतो.
कर्ता भोक्ताथ संहर्ता स्मर्ता सर्वपदं गतः । सर्वम् एव करोतीदं न करोति च किञ्चन
तो कधी कर्ता, कधी भोक्ता, कधी संहारक, कधी आठवण करणारा—सर्व अवस्थांमध्ये पोहोचलेला आहे; तो सर्व काही करतो, पण काहीच करत नाही असंही वाटतं.
सकलम् अप्य् अकलाकलितान्तरं सुभगदुर्भगरूपधरं वपुः । प्रकटयन् सहसैव च गोपयन् विलसतीह हि कालबलं नृषु
काळाची शक्ती माणसांत चमकत असते—ती एकाच वेळी सर्व रूपं उघड करते आणि लपवते, शुभ किंवा अशुभ, वेळेच्या सर्व विभागांनी चिन्हांकित.
अस्योड्डामरलीलस्य दूरास्तसकलापदः । संसारे राजपुत्रस्य कालस्याकलितौजसः
या भव्य नाटकाच्या सर्व हालचाली या जगातल्या राजपुत्रापासून दूरच राहतात, कारण त्याची शक्ती अजून काळाने मोजलेलीच नाही.
अस्मिन्न् आचरतो दीनैर् मुग्धैर् भूतमृगव्रजैः । आखेटकं जर्जरिते जगज्जङ्गलजालके
या जगाच्या अस्तित्वाच्या दाट जंगलात, तो जेव्हा गोंधळलेल्या, दुःखी जीवांच्या कळपात वावरतो, तेव्हा हे जग थकून गेलेले शिकार करण्याचे मैदानच बनते.
एकदेशोल्लसच्चारुवडवानलपङ्कजा । क्रीडापुष्करिणी रम्या कल्पकालमहार्णवः
कुठेतरी समुद्राच्या तळाशी सुंदर अग्नीचे कमळ उमलते; हेच त्या खेळाच्या रम्य सरोवरासारखे आहे, जणू कल्पकालाचा विशाल सागर.
कटुतिक्ताम्ब्लभूताढ्यैस् सदधिक्षीरसागरैः । तैर् एव तैः पर्युषितैर् जगद्भिः कालवर्तनम्
हे जग काळाच्या प्रवाहात अशा जीवांनी भरलेले आहे, जे आंबट, कडू आणि खारट अशा अस्तित्वाच्या समुद्रात दीर्घकाळ राहून जुने झाले आहेत.
चण्डी चतुरसञ्चारा सर्वमातृगणान्विता । संसारवनविन्यस्तनरैणाकर्षणी वृकी
ती भयंकर, सर्व दिशांना फिरणारी, सर्व मातृगणांसह असलेली, संसाराच्या जंगलात माणसांच्या हरणांना ओढणारी एक लांडगा आहे.
पृथ्वी करतले पृथ्वी पानपात्री रसान्विता । कमलोत्पलकल्हारलोलजालकमालिता
तिच्या हातावर पृथ्वी आहे, पृथ्वीच तिचे प्याले आहे, ते चवीने भरलेले आहे, आणि कमळ, पाण्यातील कमळ, फुलांच्या माळांनी सजलेले आहे.
विरावी विकटास्फालो नृसिंहो भुजपञ्जरे । सटाविकटपीनांसः कान्तः क्रीडाशकुन्तकः
गर्जना करणारा, प्रचंड झडप घालणारा, भुजांच्या पिंजऱ्यातला नरसिंह, जाडजूड अयाळ असलेला, तो प्रिय खेळकर पक्षी आहे.
अलाबुवीणामधुरश् शरद्व्योमामलच्छविः । देवः किल महाकालो लीलाकोकिलबालकः
कुम्हड्याच्या वीणेच्या गोड आवाजासारखा, शरद ऋतूच्या आकाशासारखा निर्मळ तेज असलेला, तो देव म्हणजेच महाकाळ, खेळकर कोकिळाचा बालक आहे.
अजस्रस्फूर्जिताकारो वान्तदुःखशराशनिः । अभावनामकोदण्डः परिस्फुरति सर्वतः
सतत गर्जना करणारी, दुःखाच्या बाणांना फेकून देणारी, 'अभावना' नावाचा धनुष्य हातात असलेली ही शक्ती सर्वत्र स्पंदन करत असते.
अनुत्तमस्फुरितविलासवर्धितो भ्रमन् हरन् परिविलसन् विदारयन् । जरज्जगज्जरढविलोलमर्कटः परिस्फुरद्वपुर् इह काल ईहते
सर्वोच्च स्पंदनाच्या खेळाने वाढलेला, भटकणारा, पकडणारा, घोळणारा, फाडणारा, हा वृद्ध, जगाने थकलेला, अस्वस्थ माकड — म्हणजेच काळ — इथे आपल्या देहाला सतत हलवत असतो.