भिद्यते नावभग्नो ऽपि दग्धो ऽपि हि न दह्यते । दृश्यते नातिदृश्यो ऽपि धूर्तचूडामणिर् मुने
ते झाड फोडलं तरी तुटत नाही, जाळलं तरी जळत नाही; दिसतं पण पूर्णपणे कधीच दिसत नाही, हे ऋषी, ते खूपच चलाख असं रत्न आहे.
एकेनैव निमेषेण किञ्चिद् उत्थापयत्य् अलम् । किञ्चिद् विनाशयत्य् उच्चैर् मनोराज्यवद् आततः
फक्त एका डोळ्याच्या पापणी लवण्याइतक्या वेळेत, ते काहीतरी सहज उभं करतं आणि दुसरं काहीतरी नष्ट करतं, अगदी कल्पनेच्या राज्यासारखं सर्वत्र पसरतं.
दुर्विलासविलासिन्या चेष्टया कष्टपुष्टया । दर्व्येव सूपकृत् सूपं जनम् आवर्तयन् स्थितः
कठीण आणि जड सुखांमध्ये रमणाऱ्या या वृत्तीच्या खेळामुळे, जणू एखादा स्वयंपाकी चमच्याने सूप ढवळतो तशी, ही लोकांना सतत हलवत राहते.
तृणं पांसुं महेन्द्रं च सुमेरुं पर्णम् अर्णवम् । आत्मस्फारतया सर्वम् आत्मसात्कर्तुम् उद्यतः
गवत, माती, मोठा इंद्र, सुमेरू पर्वत, पान किंवा समुद्र — हे सर्व स्वतःच्या विस्तारामुळे आपल्यात सामावून घेण्यासाठी नेहमीच तयार असते.
क्रौर्यम् अत्रैव पर्याप्तं लुब्धतात्रैव संस्थिता । सर्वं दौर्भाग्यम् अत्रैव सर्वम् अत्रैव चापलम्
इथेच पुरेशी क्रूरता आहे, इथेच लोभ स्थिर आहे, सर्व दुर्दैव इथेच आहे आणि सगळी चंचलता देखील इथेच आहे.
प्रेरयंल् लीलयार्केन्दू क्रीडतीह नभस्तले । निक्षिप्तवीटायुगलो निजे बाल इवाङ्गने
सूर्य आणि चंद्राला आकाशात सहजपणे फिरवत, ही इथे अगदी आपल्या अंगणात खेळणाऱ्या लहान मुलासारखी खेळते, आणि खेळण्यांसारख्या वस्तू टाकते.
सर्वभूतास्थिमालाभिर् आपादवलिताकृतिः । विलसत्य् एष कल्पान्ते कालः कल्पितकल्पनः
कल्पाच्या शेवटी, सर्व सजीवांच्या हाडांच्या माळांनी वेढलेला, आणि सर्व कल्पनांचा निर्माता म्हणून ओळखला जाणारा काळ तेजाने चमकत असतो.
अस्योड्डामरनृत्तस्य कल्पान्ते ऽङ्गविनिर्गतैः । प्रस्फुरत्य् अम्बरे मेरुर् भूर्जत्वग् इव वायुभिः
या प्रचंड नृत्यात, कल्पाच्या शेवटी, त्याच्या अंगांपासून सुटलेल्या तुकड्यांनी मेरू पर्वत आकाशात थरथरतो, जणू वाऱ्याने हलणाऱ्या भुर्जाच्या सालीसारखा.
रुद्रो भूत्वा भवत्य् एष महेन्द्रो ऽथ पितामहः । शुक्रो वैश्रवणश् चापि पुनर् एव न किञ्चन
हा काळ कधी रुद्र बनतो, कधी महेन्द्र, कधी पितामह; कधी शुक्र, कधी वैश्रवण, आणि पुन्हा कधी काहीच राहत नाही.
धत्ते ऽजस्रोत्थितध्वस्तान् सर्गान् अमितभासुरान् । अन्यान् अन्यान् अप्य् अनन्यान् वीचीन् अब्धिर् इवात्मनि
हा काळ आपल्या अंतरात अनंत तेजस्वी आणि नष्ट होणाऱ्या सृष्टी धारण करतो, त्या प्रत्येक स्वतंत्र असूनही समुद्रातील लाटांसारख्या एकमेकांत मिसळलेल्या असतात.
महाकल्पाभिधानेभ्यो वृक्षेभ्यः परिशातयन् । देवासुरगणान् पक्वान् फलभारान् अवस्थितः
महाकल्पांच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या झाडांमध्ये उभा राहून, तो पिकलेली फळं — म्हणजेच देव आणि दैत्य — झाडावरून खाली पडू देतो.
आलोलभूतमषकघुङ्घुमानां प्रपातिनाम् । ब्रह्माण्डोडुम्बरौघानां बृहत्पादपतां गतः
अशांत माश्यांसारख्या गुंजन करणाऱ्या आणि पडणाऱ्या असंख्य ब्रह्मांडांच्या झुंडींत तो आपल्या मोठ्या पावलांनी वावरतो.
सत्तामात्रकुमुद्वत्या चिज्ज्योत्स्नापरिफुल्लया । वपुर् विनोदयत्य् एकः क्रियाप्रियतमान्वितः
शुद्ध अस्तित्वाच्या कमळात, चैतन्याच्या उजेडात फुललेल्या, तो आपल्या रूपात आणि आवडत्या कृतींमध्ये आनंद मानतो.
अनन्तापायपर्यन्तं बद्धपीठं निजं वपुः । महाशैलवद् उत्तुङ्गम् अवलम्ब्य व्यवस्थितः
अनंत आरंभ आणि शेवट असलेल्या, आपल्या रूपाला मोठ्या डोंगरासारखे उंच ठेवून, तो स्थिरपणे टिकून राहतो.
क्वचिच् छ्यामातमश्श्यामं क्वचित् कान्तियुतं ततम् । द्वयेनापि क्रमाद् रिक्तं स्वभावं भावयन् स्थितः
कधी तो सावलीसारखा काळा दिसतो, कधी तेजाने झळाळतो; पण या दोन्ही अवस्थांपासून तो कधीच मोकळा राहतो, आपल्याच स्वभावात स्थिर असतो.
संलीनासङ्ख्यसंसारसारया स्वात्मसत्तया । गुर्वीव भारघनया निबद्धपदतां गतः
अनेक जगांचा गाभा आपल्या अस्तित्वात विलीन करून, तो जड ओझ्यासारखा स्थिरपणे उभा राहतो.
न खिद्यते न म्रियते नायाति न च गच्छति । नास्तम् एति न चोदेति महाकल्पशतैर् अपि
तो न दुखतो, न मरतो; तो न येतो, न जातो; तो न मावळतो, न उगवतो—even शेकडो महाकल्पांमध्येही.
केवलं जगदारम्भलीलया घनहेलया । यापयत्य् आत्मनात्मानम् अनहङ्कारम् आगतम्
फक्त जगाच्या आरंभाच्या खेळासाठी, सहजतेने, तो स्वतःमध्येच, अहंकाररहित अवस्थेत, आपला वेळ घालवतो.
यामिनीपङ्ककलिलां दिनकोकनदावलीम् । क्रियाभ्रमरिकां स्वात्मसरस्स्व् आरोपयन् स्थितः
तो आपल्या मनाच्या सरोवरावर रात्रीच्या काळ्या चिखलासारख्या अंधाराला आणि दिवसा उमलणाऱ्या कमळांच्या रांगेसारख्या प्रकाशाला, तसेच कर्मरूपी मधमाशीला, आपल्याच अंतःकरणात उमठवतो आणि तिथेच स्थिर राहतो.
गृहीत्वा भीषणः कृष्णां रजनीं जीर्णमार्जनीम् । आलोककनकक्षोदम् आहरत्य् अभितो ऽवनिम्
तो भीषण काळी रात्र, जी जणू काही जुनी झाडणारी आहे, तिला पकडतो आणि पृथ्वीवर सर्वत्र प्रकाशाच्या सोन्यासारख्या कणांची उधळण करतो.
सञ्चारयन् क्रियाङ्गुल्या कोणकेष्व् अर्कदीपिकाम् । जगत्सद्मनि कारुण्यात् क्व किम् अस्तीति वीक्षते
कर्माच्या बोटाने तो सूर्यरूपी दिवा घराच्या कोपऱ्यांत फिरवतो आणि जगाच्या या घरात काय कुठे आहे हे तो करुणेने पाहतो.
प्रेक्ष्याहानि निमेषेण सूर्याक्ष्णा पाकवन्त्य् अलम् । लोकपालफलान्य् अत्ति जगज्जीर्णवनाद् अयम्
सूर्याच्या डोळ्याने तो क्षणात दिवस कसे पिकतात हे पाहतो आणि जणू प्राचीन वनातील फळं खाणाऱ्यासारखा, तो लोकपालांच्या फळांचा आस्वाद घेतो.
जगज्जीर्णकुटीकीर्णान् अर्पयत्य् उग्रकोटरे । क्रमेण गुणवल्लोकमणीन् मृत्युसमुद्गके
मृत्यू, जसा एखादा भयंकर पेटारा, या जगाच्या जीर्ण झोपड्यांसारख्या जगांना हळूहळू आपल्या भयंकर कपाटात ठेवतो.
गुणैर् आपूर्यते यैव लोकरत्नावली भृशम् । भूषार्थम् इव ताम् अङ्गे कृत्वा भूयो निकृन्तति
गुणांनी भरलेली ही जगांची रत्नमाळा तो स्वतःच्या अंगावर शोभेसाठी घालतो, आणि पुन्हा ती तोडून टाकतो.
दिनहंसानुसृतया निशेन्दीवरमालया । ताराकेसरयाजस्रं चपलो वलयत्य् अलम्
दिवसाच्या हंसामागे रात्रीच्या नीलकमळांची माळ लागते, आणि चंचल मृत्यू ताऱ्यांच्या किरणांनी आकाशाला नेहमीच वेढून टाकतो.
शैलोर्णद्युधराशृङ्गजगदूर्णायुसौनिकः । प्रत्यहं पिबति प्रोक्ष्य तारारक्तकणान् अपि
जो पर्वत, नदी, मेघ आणि जग हलवतो, तो आयुष्याचा मद्यविक्रेता दररोज ताऱ्यांच्या लाल थेंबांनाही शिंपडून पितो.
तारुण्यनलिनीसोम आयुर्मातङ्गकेसरी । न तद् अस्ति न यस्यायं तुच्छातुच्छस्य तस्करः
हा चोर, मोठ्या किंवा लहान कुठल्याही गोष्टीला सोडत नाही—तरुणपण, कमळ, चंद्र, किंवा आयुष्याचं सिंहाचं अयाळ असो, काहीच त्याच्या हातून सुटत नाही.
कल्पकेलिविलासेन पिष्टपातितजन्तुना । न्यग्भावोद्भवहासेन रमते स्वात्मनात्मनि
सृष्टीच्या खेळात, तो जीवांना चिरडून टाकतो आणि उचलतो; निर्माण आणि नाशाच्या हास्यात, तो स्वतःच्या स्वरूपातच रमतो.
कर्ता भोक्ताथ संहर्ता स्मर्ता सर्वपदं गतः । सर्वम् एव करोतीदं न करोति च किञ्चन
तो कधी कर्ता, कधी भोक्ता, कधी संहारक, कधी आठवण करणारा—सर्व अवस्थांमध्ये पोहोचलेला आहे; तो सर्व काही करतो, पण काहीच करत नाही असंही वाटतं.
सकलम् अप्य् अकलाकलितान्तरं सुभगदुर्भगरूपधरं वपुः । प्रकटयन् सहसैव च गोपयन् विलसतीह हि कालबलं नृषु
काळाची शक्ती माणसांत चमकत असते—ती एकाच वेळी सर्व रूपं उघड करते आणि लपवते, शुभ किंवा अशुभ, वेळेच्या सर्व विभागांनी चिन्हांकित.