शैत्यं यथैव तुहिने यथा नभसि शून्यता । यथा चञ्चलता वायौ मनसीदं तथा जगत्
जशी थंडी चंद्रामध्ये असते, जशी रिकामी जागा आकाशात असते, आणि जशी अस्थिरता वाऱ्यात असते, तसंच हे जग मनामध्ये आहे.
मनो जगज् जगद् अखिलं तथा मनः परस्परं त्व् अविरहितं सदैव हि । तयोर् द्वयोर् मनसि निरन्तरं क्षते क्षतं जगन् न तु जगति क्षते मनः
मन म्हणजे जग आणि जग म्हणजे मन; हे दोन्ही नेहमी एकत्र असतात. मन अस्वस्थ झालं तर जगही अस्वस्थ होतं; पण जग अस्वस्थ झालं तरी मन नेहमी अस्वस्थ होतंच असं नाही.
यथायं मनसि स्फार आरम्भस् स्फुरति स्फुटम् । दृष्टान्तदृष्ट्या स्फुटया तथा कथय मे ऽनघ
जसं हे विशाल जग मनामध्ये स्पष्टपणे प्रकट होतं, तसंच हे कसं घडतं, हे मला एखाद्या स्पष्ट उदाहरणाने सांग, हे निष्पापा.
यथैन्दवानां विप्राणां जगन्त्य् अवपुषाम् अपि । स्थितानि जातदार्ढ्यानि मनसीदं तथा स्थितम्
जसं देव, ऋषी आणि मृत लोकांच्या जगांचं अस्तित्व मनात ठामपणे बसलेलं असतं, तसंच हे जगही मनातच ठामपणे आहे.
लवणस्य यथा राज्ञश् चेन्द्रजालाकुलाकृतेः । चण्डालत्वम् अनुप्राप्तं तथेदं मनसि स्थितम्
जसं मीठाच्या राजाला मायेमुळे सर्वकाही गोंधळून चांडाळाचं रूप मिळालं, तसंच हे जगही मनातच आहे.
भार्गवस्य चिरं कालं स्वर्गभोगबुभुक्षया । भोगेश्वरत्वं च यथा तथेदं मनसि स्थितम्
जसं भार्गवाने स्वर्गातील सुखांची इच्छा धरून खूप काळ भोगांचा स्वामीपद मिळवलं, तसंच हे जगही मनातच आहे.
भगवन् भृगुपुत्रस्य स्वर्गभोगबुभुक्षया । कथं भोगाधिनाथत्वं संसारित्वं बभूव च
भगवंत, भृगुपुत्राने स्वर्गातील सुखांची इच्छा धरून भोगांचा स्वामीपद आणि संसारबंधन कसं मिळवलं?
शृणु राम पुरा वृत्तं संवादं भृगुकालयोः । सानौ मन्दरशैलस्य तमालविटपाकुले
हे राम, पूर्वी मंदार पर्वताच्या उतारावर, घनदाट तमाळाच्या झाडांमध्ये, भृगु आणि कालय यांचा एक संवाद घडला होता, ती गोष्ट मी तुला सांगतो.
पुरा मन्दरशैलस्य सानौ कुसुमसङ्कुले । अतप्यत तपो घोरं कस्मिंश्चिद् भगवान् भृगुः
कधीकाळी मंदार पर्वताच्या फुलांनी भरलेल्या उतारावर, भगवान भृगु यांनी अतिशय कठोर तपश्चर्या केली.
तम् उपास्ते स्म तेजस्वी बालः पुत्रो महामतिः । शुक्रस् सकलचन्द्राभः प्रकाश इव भास्करम्
त्यावेळी त्यांचा तेजस्वी आणि बुद्धिमान पुत्र, बाल्यावस्थेतील शुक्र, जो पूर्ण चंद्रासारखा उजळ होता, तो सूर्याभोवती प्रकाश फिरतो तसा, भृगुंच्या सेवेत होता.
भृगुर् वरवने तस्मिन् समाधाव् एव संस्थितः । सर्वकालं समुत्कीर्णो वनोपलतलाद् इव
त्या सुंदर वनात भृगु नेहमीच समाधीत मग्न राहायचे, जणू काही वनातील दगड एकाच जागी स्थिर असतो तसंच.
शुक्रः कुसुमशय्यासु कलधौताब्जिनीषु च । मन्दारतरुदोलासु बालो ऽरमत लीलया
शुक्र लहानपणी फुलांच्या गादीवर, पांढऱ्या कमळांवर आणि मंदाराच्या झाडावर झुल्यावर खेळत होता.
विद्याविद्यादृशोर् मध्ये शुक्रो ऽप्राप्तमहापदः । त्रिशङ्कुर् इव रोदोऽन्तर् अवर्तत तदा किल
शुक्राला अजूनही सर्वोच्च स्थिती मिळाली नव्हती, म्हणून तो ज्ञान आणि अज्ञान यांच्या मध्ये त्रिशंकूसारखा अडकून राहिला होता.
निर्विकल्पसमाधिस्थे स कदाचित् पितर्य् अथ । अव्यग्रो ऽभवद् एकान्ते जितारिर् इव भूमिपः
एकदा त्याचे वडील निर्विकल्प समाधीत असताना, शुक्र एकटा आणि शांतपणे, जणू शत्रूंना जिंकलेला राजा असावा, तसा होता.
ददर्शाप्सरसं तत्र गच्छन्तीं नभसः पथा । क्षीरोदमध्यलुलितां लक्ष्मीम् इव जनार्दनः
तेथे त्याने आकाशातून जात असलेली एक अप्सरा पाहिली, जणू जनार्दनाने क्षीरसागरातून उठलेली लक्ष्मी पाहिली असावी.
मन्दारमाल्यवलितां मन्दानिलचलालकाम् । हारिझाङ्कारिगमनां सुगन्धितनभोऽनिलाम्
ती मंदार फुलांच्या माळांनी सजलेली होती, तिचे केस हलक्या वाऱ्याने हलत होते, तिच्या पावलांतील नुपुरांचा मंजुळ आवाज ऐकू येत होता आणि आजूबाजूच्या हवेत सुगंध दरवळत होता.
लावण्यपादपलतां मदघूर्णितलोचनाम् । अमृतीकृततद्देशां देहेन्दूदयकान्तिभिः
ती सौंदर्याच्या वृक्षाच्या पायथ्याशी उमललेल्या वेलीसारखी दिसत होती, तिच्या डोळ्यांत मद्यामुळे झिंग जाणवत होती, आणि तिच्या चंद्रासारख्या देहाच्या कांतीमुळे तो परिसर अमृतासारखा गोड झाला होता.
कान्ताम् आलोक्य तस्याभूद् उल्लासतरलं मनः । दृष्टे निर्मलपूर्णेन्दौ वपुर् अम्बुनिधेर् इव
ती सुंदर स्त्री पाहून त्याचे मन आनंदित आणि अस्थिर झाले, जणू काही कोणी निर्मळ, पूर्ण चंद्र समुद्राच्या पाण्यात पाहतो तसा.
मनसिजेषुशताहतम् आशये स परिरुध्य मनस् तदनूशनाः । विगलितेतरवृत्तितयात्मना सुरवधूमय एव बभूव सः
प्रेमाच्या शंभर बाणांनी मन जखमी झाले, तरी त्याने आपले मन आणि विचार आवरले; बाकी सर्व व्यवहार विसरून तो जणू त्या दिव्य अप्सरेपासूनच बनला आहे असे वाटू लागले.
एषा हि ललना व्योम्नि सहस्रनयनालये । सम्प्राप्तो ऽयम् अहं स्वर्गम् आलोलसुरसुन्दरम्
ही स्त्री आकाशात, सहस्र नेत्र असलेल्या देवाच्या निवासात आहे; आणि मी आता सुंदर अप्सरांनी सजलेल्या स्वर्गात पोहोचलो आहे.
इमे ते मृदुमन्दारकुसुमोत्तंससुन्दराः । द्रवत्कनकनिष्ष्यन्दविलासिवपुषस् सुराः
हे तुझे देव, मऊ मंदार फुलांनी केस सजवलेले, आणि त्यांच्या अंगावर वितळत्या सोन्यासारखा तेज चमकत आहे.
इमास् ता लोचनोल्लाससृष्टनीलाब्जवृष्टयः । मुग्धा हासविलासिन्यः कान्ता हरिणदृष्टयः
या मोहक स्त्रिया, ज्यांच्या नजरेतून निळ्या कमळांची सर पडते, निरागस आणि हसऱ्या चेहऱ्याच्या, सुंदर आणि हरिणासारख्या डोळ्यांच्या आहेत.
इमे ते कौस्तुभोद्द्योता अन्योऽन्यप्रतिबिम्बिताः । विश्वरूपोपमाकारा मरुतो मत्तकाशिनः
हे तुझे वारे, कौस्तुभ मण्यासारखा तेज असलेले, एकमेकांना प्रतिबिंबित करणारे, विश्वरूपासारखे दिसणारे,眩णारे आणि नशेत असलेले आहेत.
ऐरावणकटामोदविरक्तमधुपश्रुताः । इमास् ताः काकलीगीता गीर्वाणगणगीतयः
एरावताच्या सोंडेच्या सुगंधाकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या मधमाशांनी ऐकलेली ही गाणी म्हणजे देवांच्या समूहांनी गायलेली मधुर गीते आहेत.
इयं सा कनकाम्भोजचरद्वैरिञ्चसारसा । मन्दाकिनीतटोद्यानविश्रान्तसुरनायिका
हीच ती दिव्य कन्या आहे जी मंदाकिनीच्या काठीच्या बागेत विश्रांती घेत आहे, सोन्याच्या कमळांमध्ये आणि ब्रह्माच्या राजहंसांमध्ये वावरते.
एते ते यमचन्द्रेन्द्रसूर्यानिलजलानलाः । लोकपालास् तनूद्द्योतकीर्णदीप्तोज्ज्वलार्चिषः
हेच ते लोकपाल आहेत—यम, चंद्र, इंद्र, सूर्य, वारा, पाणी आणि अग्नी—यांच्या देहातून तेजस्वी, प्रखर ज्वाळा चमकत आहेत.
अयं स सुरविक्रान्तहेतिकण्डूयिताननः । ऐरावणो रणद्दन्तप्रोतदैत्येन्द्रमण्डलः
हा तो एरावत आहे, ज्याच्या चेहऱ्यावर देवांच्या पराक्रमी शस्त्रांनी ओरखडे उठले आहेत आणि ज्याच्या गजराजाच्या गडगडणाऱ्या सुळ्यांनी दैत्यराजांच्या मंडळाला भेदले आहे.
इमे ते भूतलस्थाना व्योमतारकतां गताः । वैमानिकाश् चलच्चारुहारचामरकुण्डलाः
हेच ते लोक, जे कधी पृथ्वीवर होते, आता आकाशातील ताऱ्यांमध्ये रूपांतरित झाले आहेत—आता हे सर्व दिव्य लोक सुंदर माळा, पंखे आणि कुंडले घालून उडताना दिसतात.
इमास् ता विविधोद्यानमणिमन्दिरमण्डिताः । विमानपङ्क्तयश् चारुचामीकरमयातपाः
हे म्हणजे विविध बगिच्यांनी आणि रत्नमंदिरांनी सजलेली विमाने, सुंदर सोन्याच्या छत्रांनी झळाळणाऱ्या ओळी आहेत.
मेरूपलतलास्फालशीकराकीर्णदेवताः । एतास् ताः कीर्णमन्दारा गङ्गासलिलवीचयः
हे त्या देवता आहेत, ज्या मेरू पर्वताच्या उतारावरून उडणाऱ्या पाण्याच्या थेंबांनी विखुरल्या गेल्या आहेत, आणि त्या गंगेच्या लाटांमध्ये मंदार फुलांनी भरलेले आहेत.