मनस् सर्वम् इदं राम तस्मिन्न् अन्तश् चिकित्सिते । चिकित्सितो ऽयं सकलो जन्मजालमयो भवः
हे राम, हे सगळं मनामुळेच आहे; जेव्हा मनाच्या मुळावर उपचार केला जातो, तेव्हा जन्ममरणाच्या जाळ्याने बनलेलं हे सगळं अस्तित्वही बरे होतं.
तद् एतज् जायते लोके मनो मललवाकुलम् । मनसो व्यतिरेकेण देहः क्व किल दृश्यते
हे मन जरी थोड्याशा अशुद्धीमुळे अस्वस्थ होतं, तरी ते या जगात प्रकट होतं; पण मनाशिवाय शरीर कुठे दिसतं?
दृश्यात्यन्तासम्भवनम् ऋते नान्येन हेतुना । मनःपिशाचः प्रशमं याति कल्पशतैर् अपि
जगाचं प्रकट होणं पूर्णपणे अशक्य आहे, याखेरीज दुसरं काही कारण नाही; मनाचा हा भुतासारखा त्रास शेकडो कल्पांनंतरही शांत होतो.
एतच् च सम्भवत्य् एव मनोव्याधिचिकित्सने । दृश्यात्यन्तासम्भवात्म परमौषधम् उत्तमम्
मनाच्या आजारावर उपचार करताना हेच खरं होतं—जगाचं अस्तित्व पूर्णपणे अशक्य आहे, ही जाणीव हेच सर्वोत्तम औषध आहे.
मनो मोहम् उपादत्ते म्रियते जायते मनः । कस्यचित् तु प्रसादेन बध्यते मुच्यते पुनः
मन मोह स्वीकारतं, ते मरतं आणि पुन्हा जन्म घेतं; कुणाच्या तरी कृपेने ते बांधलं जातं आणि पुन्हा मुक्तही होतं.
स्फुरतीत्थं जगत् सर्वं चित्ते मननमन्थरे । शून्य एवाम्बरे स्फारे गन्धर्वाणां पुरं यथा
जसं विचारांनी मन हलवलं की सगळं जग तिथे चमकतं, तसंच मोठ्या मोकळ्या आकाशात गंधर्वांचं शहर भासतं.
मनसीदं जगत् कृत्स्नं स्फारं स्फुरति चास्ति च । पुष्पगुच्छ इवामोदस् तत्स्थस् तस्माद् इवेतरः
हे सगळं जग मनातच चमकतं आणि तिथेच असतं, जसं फुलांच्या गजऱ्यात सुगंध असतो—तो वेगळा नसतो, पण तिथेच मिसळलेला असतो.
यथा तिलकणे तैलं गुणो गुणिनि वा यथा । यथा धर्मिणि वा धर्मस् तथेदं मनसि स्थितम्
जसं तीळाच्या दाण्यात तेल असतं, गुणधारकात गुण असतो, किंवा आधारात धर्म असतो, तसंच हे जग मनातच आहे.
यथाम्भसि तरङ्गौघ इन्दौ द्वीन्दुभ्रमो यथा । मृगतृष्णा यथा तापे संसारश् चित्तके तथा
जसं पाण्यात लाटा, चंद्रात दोन चंद्रांचा भास, किंवा उन्हात मृगजळ दिसतं, तसंच हा संसार मनातच आहे.
रश्मिजालं यथा सूर्ये यथालोकश् च तेजसि । यथौष्ण्यं चित्रभानौ वा मनसीदं तथा जगत्
जसा सूर्याच्या किरणांचा गुच्छ सूर्यामध्ये असतो, जशी प्रकाशाची छटा अग्नीमध्ये असते, आणि जसं तापमान तेजस्वी गोलामध्ये असतं, तसंच हे जग मनामध्ये आहे.
शैत्यं यथैव तुहिने यथा नभसि शून्यता । यथा चञ्चलता वायौ मनसीदं तथा जगत्
जशी थंडी चंद्रामध्ये असते, जशी रिकामी जागा आकाशात असते, आणि जशी अस्थिरता वाऱ्यात असते, तसंच हे जग मनामध्ये आहे.
मनो जगज् जगद् अखिलं तथा मनः परस्परं त्व् अविरहितं सदैव हि । तयोर् द्वयोर् मनसि निरन्तरं क्षते क्षतं जगन् न तु जगति क्षते मनः
मन म्हणजे जग आणि जग म्हणजे मन; हे दोन्ही नेहमी एकत्र असतात. मन अस्वस्थ झालं तर जगही अस्वस्थ होतं; पण जग अस्वस्थ झालं तरी मन नेहमी अस्वस्थ होतंच असं नाही.
यथायं मनसि स्फार आरम्भस् स्फुरति स्फुटम् । दृष्टान्तदृष्ट्या स्फुटया तथा कथय मे ऽनघ
जसं हे विशाल जग मनामध्ये स्पष्टपणे प्रकट होतं, तसंच हे कसं घडतं, हे मला एखाद्या स्पष्ट उदाहरणाने सांग, हे निष्पापा.
यथैन्दवानां विप्राणां जगन्त्य् अवपुषाम् अपि । स्थितानि जातदार्ढ्यानि मनसीदं तथा स्थितम्
जसं देव, ऋषी आणि मृत लोकांच्या जगांचं अस्तित्व मनात ठामपणे बसलेलं असतं, तसंच हे जगही मनातच ठामपणे आहे.
लवणस्य यथा राज्ञश् चेन्द्रजालाकुलाकृतेः । चण्डालत्वम् अनुप्राप्तं तथेदं मनसि स्थितम्
जसं मीठाच्या राजाला मायेमुळे सर्वकाही गोंधळून चांडाळाचं रूप मिळालं, तसंच हे जगही मनातच आहे.
भार्गवस्य चिरं कालं स्वर्गभोगबुभुक्षया । भोगेश्वरत्वं च यथा तथेदं मनसि स्थितम्
जसं भार्गवाने स्वर्गातील सुखांची इच्छा धरून खूप काळ भोगांचा स्वामीपद मिळवलं, तसंच हे जगही मनातच आहे.
भगवन् भृगुपुत्रस्य स्वर्गभोगबुभुक्षया । कथं भोगाधिनाथत्वं संसारित्वं बभूव च
भगवंत, भृगुपुत्राने स्वर्गातील सुखांची इच्छा धरून भोगांचा स्वामीपद आणि संसारबंधन कसं मिळवलं?
शृणु राम पुरा वृत्तं संवादं भृगुकालयोः । सानौ मन्दरशैलस्य तमालविटपाकुले
हे राम, पूर्वी मंदार पर्वताच्या उतारावर, घनदाट तमाळाच्या झाडांमध्ये, भृगु आणि कालय यांचा एक संवाद घडला होता, ती गोष्ट मी तुला सांगतो.
पुरा मन्दरशैलस्य सानौ कुसुमसङ्कुले । अतप्यत तपो घोरं कस्मिंश्चिद् भगवान् भृगुः
कधीकाळी मंदार पर्वताच्या फुलांनी भरलेल्या उतारावर, भगवान भृगु यांनी अतिशय कठोर तपश्चर्या केली.
तम् उपास्ते स्म तेजस्वी बालः पुत्रो महामतिः । शुक्रस् सकलचन्द्राभः प्रकाश इव भास्करम्
त्यावेळी त्यांचा तेजस्वी आणि बुद्धिमान पुत्र, बाल्यावस्थेतील शुक्र, जो पूर्ण चंद्रासारखा उजळ होता, तो सूर्याभोवती प्रकाश फिरतो तसा, भृगुंच्या सेवेत होता.
भृगुर् वरवने तस्मिन् समाधाव् एव संस्थितः । सर्वकालं समुत्कीर्णो वनोपलतलाद् इव
त्या सुंदर वनात भृगु नेहमीच समाधीत मग्न राहायचे, जणू काही वनातील दगड एकाच जागी स्थिर असतो तसंच.
शुक्रः कुसुमशय्यासु कलधौताब्जिनीषु च । मन्दारतरुदोलासु बालो ऽरमत लीलया
शुक्र लहानपणी फुलांच्या गादीवर, पांढऱ्या कमळांवर आणि मंदाराच्या झाडावर झुल्यावर खेळत होता.
विद्याविद्यादृशोर् मध्ये शुक्रो ऽप्राप्तमहापदः । त्रिशङ्कुर् इव रोदोऽन्तर् अवर्तत तदा किल
शुक्राला अजूनही सर्वोच्च स्थिती मिळाली नव्हती, म्हणून तो ज्ञान आणि अज्ञान यांच्या मध्ये त्रिशंकूसारखा अडकून राहिला होता.
निर्विकल्पसमाधिस्थे स कदाचित् पितर्य् अथ । अव्यग्रो ऽभवद् एकान्ते जितारिर् इव भूमिपः
एकदा त्याचे वडील निर्विकल्प समाधीत असताना, शुक्र एकटा आणि शांतपणे, जणू शत्रूंना जिंकलेला राजा असावा, तसा होता.
ददर्शाप्सरसं तत्र गच्छन्तीं नभसः पथा । क्षीरोदमध्यलुलितां लक्ष्मीम् इव जनार्दनः
तेथे त्याने आकाशातून जात असलेली एक अप्सरा पाहिली, जणू जनार्दनाने क्षीरसागरातून उठलेली लक्ष्मी पाहिली असावी.
मन्दारमाल्यवलितां मन्दानिलचलालकाम् । हारिझाङ्कारिगमनां सुगन्धितनभोऽनिलाम्
ती मंदार फुलांच्या माळांनी सजलेली होती, तिचे केस हलक्या वाऱ्याने हलत होते, तिच्या पावलांतील नुपुरांचा मंजुळ आवाज ऐकू येत होता आणि आजूबाजूच्या हवेत सुगंध दरवळत होता.
लावण्यपादपलतां मदघूर्णितलोचनाम् । अमृतीकृततद्देशां देहेन्दूदयकान्तिभिः
ती सौंदर्याच्या वृक्षाच्या पायथ्याशी उमललेल्या वेलीसारखी दिसत होती, तिच्या डोळ्यांत मद्यामुळे झिंग जाणवत होती, आणि तिच्या चंद्रासारख्या देहाच्या कांतीमुळे तो परिसर अमृतासारखा गोड झाला होता.
कान्ताम् आलोक्य तस्याभूद् उल्लासतरलं मनः । दृष्टे निर्मलपूर्णेन्दौ वपुर् अम्बुनिधेर् इव
ती सुंदर स्त्री पाहून त्याचे मन आनंदित आणि अस्थिर झाले, जणू काही कोणी निर्मळ, पूर्ण चंद्र समुद्राच्या पाण्यात पाहतो तसा.
मनसिजेषुशताहतम् आशये स परिरुध्य मनस् तदनूशनाः । विगलितेतरवृत्तितयात्मना सुरवधूमय एव बभूव सः
प्रेमाच्या शंभर बाणांनी मन जखमी झाले, तरी त्याने आपले मन आणि विचार आवरले; बाकी सर्व व्यवहार विसरून तो जणू त्या दिव्य अप्सरेपासूनच बनला आहे असे वाटू लागले.
एषा हि ललना व्योम्नि सहस्रनयनालये । सम्प्राप्तो ऽयम् अहं स्वर्गम् आलोलसुरसुन्दरम्
ही स्त्री आकाशात, सहस्र नेत्र असलेल्या देवाच्या निवासात आहे; आणि मी आता सुंदर अप्सरांनी सजलेल्या स्वर्गात पोहोचलो आहे.