यथा स्तम्भे पुत्रिकान्तस् तस्याश् चाङ्गेषु पुत्रिका । तस्याश् च पुत्रिकास्त्य् अङ्गे तथा त्रैलोक्यपुत्रिका
जसं खांबात बाहुली असते, तिच्या अंगात पुन्हा छोटी बाहुली, आणि तिच्या अंगात अजूनही छोटी बाहुली असते, तसंच या त्रैलोक्यातही जगं एकमेकांत गुंतलेली आहेत.
न भिन्ना न च सङ्ख्येया यथाद्रौ परमाणवः । तथा ब्रह्मबृहन्मेरौ त्रैलोक्यपरमाणवः
जसं डोंगरातले कण वेगळे नाहीत आणि मोजता येत नाहीत, तसंच या ब्रह्मरूप मोठ्या पर्वतात त्रैलोक्यरूपी सूक्ष्म जगंही असंख्य आहेत.
सूर्यौघांशुषु सङ्ख्यातुं शक्यन्ते लघवो ऽणवः । नानाद्यन्ताश् चिदादित्ये त्रैलोक्यपरमाणवः
सूर्याच्या किरणांतील लहान कण मोजता येतात, पण चैतन्यरूपी सूर्याच्या प्रकाशातली ही त्रैलोक्यरूपी सूक्ष्म जगं अनंत आहेत—त्यांना ना आरंभ आहे, ना शेवट.
यथाणवो वहन्त्य् अर्कदीप्तिष्व् अप्सु रजस्सु च । तथा वहन्ते चिद्व्योम्नि त्रैलोक्यपरमाणवः
जसं सूर्यकिरणांत, पाण्यात आणि धुळीत कण फिरतात, तसंच या चैतन्याच्या आकाशात त्रैलोक्याचे कण फिरतात.
शून्यानुभवमात्रात्म भूताकाशम् इदं यथा । सर्गानुभवमात्रात्म चिदाकाशम् इदं तथा
जसं हे भूताकाश फक्त शून्यतेच्या अनुभवावर आहे, तसंच हे चिदाकाश फक्त सृष्टीच्या अनुभवावर आहे.
सर्गस् तु सर्गशब्दार्थतया बुद्धो नयत्य् अधः । स ब्रह्मशब्दार्थतया बुद्धश् श्रेयो भवत्य् अलम्
सृष्टी या शब्दाचा अर्थ फक्त सृष्टी असं समजलं तर बुद्धी खाली जाते; पण तोच अर्थ ब्रह्म असं समजला तर खरी कल्याण होते.
विज्ञानात्मा शासिता विश्वबीजं ब्रह्मैवाद्यं स्वं चिदाकाशमात्रम् । तस्माज् जातं यत् तद् एवेति वेद्यं बुध्यस्वान्तर् बोधसम्बोधमात्रम्
ज्ञानस्वरूप जो सर्वावर राज्य करतो, तोच विश्वाचा मूळ बीज, आद्य ब्रह्म, आणि स्वतःचं चैतन्याचं आकाश आहे; त्यातून जे काही उत्पन्न होतं, ते फक्त अंतःकरणातील जागरूकतेचा अनुभव आहे, असं जाण.
शास्त्रसत्सङ्गमाभ्यासैस् सविवेको जितेन्द्रियः । अत्यन्ताभावम् एवास्य दृश्यौघस्यावगच्छति
शास्त्रांचा अभ्यास, सज्जनांची संगत आणि सातत्याने केलेली साधना — या सगळ्यांमुळे विवेकबुद्धी असलेला आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला मनुष्य या सर्व दृश्य जगाचा पूर्णपणे अभाव आहे हे ओळखतो.
एतत् ते कथितं सर्वं स्वरूपं रूपिणां वर । संसारसागरश्रेण्यो यथायान्ति प्रयान्ति च
हे सर्व मी तुला सांगितले, हे रूप असणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, की या रूपांची खरी प्रकृती काय आहे — आणि संसाराच्या समुद्रातल्या लाटांसारख्या या सृष्टीच्या मालिका कशा निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात.
बहुनात्र किम् उक्तेन मनः कर्मद्रुमाङ्कुरः । तस्मिंश् छिन्ने जगच्छाखश् छिन्नः कर्मतरुर् भवेत्
यापेक्षा जास्त काय सांगायचं? मन हे कर्माच्या झाडाचं अंकुर आहे; ते कापलं की या जगाच्या फांद्या तुटतात आणि कर्माचं झाडही संपतं.
मनस् सर्वम् इदं राम तस्मिन्न् अन्तश् चिकित्सिते । चिकित्सितो ऽयं सकलो जन्मजालमयो भवः
हे राम, हे सगळं मनामुळेच आहे; जेव्हा मनाच्या मुळावर उपचार केला जातो, तेव्हा जन्ममरणाच्या जाळ्याने बनलेलं हे सगळं अस्तित्वही बरे होतं.
तद् एतज् जायते लोके मनो मललवाकुलम् । मनसो व्यतिरेकेण देहः क्व किल दृश्यते
हे मन जरी थोड्याशा अशुद्धीमुळे अस्वस्थ होतं, तरी ते या जगात प्रकट होतं; पण मनाशिवाय शरीर कुठे दिसतं?
दृश्यात्यन्तासम्भवनम् ऋते नान्येन हेतुना । मनःपिशाचः प्रशमं याति कल्पशतैर् अपि
जगाचं प्रकट होणं पूर्णपणे अशक्य आहे, याखेरीज दुसरं काही कारण नाही; मनाचा हा भुतासारखा त्रास शेकडो कल्पांनंतरही शांत होतो.
एतच् च सम्भवत्य् एव मनोव्याधिचिकित्सने । दृश्यात्यन्तासम्भवात्म परमौषधम् उत्तमम्
मनाच्या आजारावर उपचार करताना हेच खरं होतं—जगाचं अस्तित्व पूर्णपणे अशक्य आहे, ही जाणीव हेच सर्वोत्तम औषध आहे.
मनो मोहम् उपादत्ते म्रियते जायते मनः । कस्यचित् तु प्रसादेन बध्यते मुच्यते पुनः
मन मोह स्वीकारतं, ते मरतं आणि पुन्हा जन्म घेतं; कुणाच्या तरी कृपेने ते बांधलं जातं आणि पुन्हा मुक्तही होतं.
स्फुरतीत्थं जगत् सर्वं चित्ते मननमन्थरे । शून्य एवाम्बरे स्फारे गन्धर्वाणां पुरं यथा
जसं विचारांनी मन हलवलं की सगळं जग तिथे चमकतं, तसंच मोठ्या मोकळ्या आकाशात गंधर्वांचं शहर भासतं.
मनसीदं जगत् कृत्स्नं स्फारं स्फुरति चास्ति च । पुष्पगुच्छ इवामोदस् तत्स्थस् तस्माद् इवेतरः
हे सगळं जग मनातच चमकतं आणि तिथेच असतं, जसं फुलांच्या गजऱ्यात सुगंध असतो—तो वेगळा नसतो, पण तिथेच मिसळलेला असतो.
यथा तिलकणे तैलं गुणो गुणिनि वा यथा । यथा धर्मिणि वा धर्मस् तथेदं मनसि स्थितम्
जसं तीळाच्या दाण्यात तेल असतं, गुणधारकात गुण असतो, किंवा आधारात धर्म असतो, तसंच हे जग मनातच आहे.
यथाम्भसि तरङ्गौघ इन्दौ द्वीन्दुभ्रमो यथा । मृगतृष्णा यथा तापे संसारश् चित्तके तथा
जसं पाण्यात लाटा, चंद्रात दोन चंद्रांचा भास, किंवा उन्हात मृगजळ दिसतं, तसंच हा संसार मनातच आहे.
रश्मिजालं यथा सूर्ये यथालोकश् च तेजसि । यथौष्ण्यं चित्रभानौ वा मनसीदं तथा जगत्
जसा सूर्याच्या किरणांचा गुच्छ सूर्यामध्ये असतो, जशी प्रकाशाची छटा अग्नीमध्ये असते, आणि जसं तापमान तेजस्वी गोलामध्ये असतं, तसंच हे जग मनामध्ये आहे.
शैत्यं यथैव तुहिने यथा नभसि शून्यता । यथा चञ्चलता वायौ मनसीदं तथा जगत्
जशी थंडी चंद्रामध्ये असते, जशी रिकामी जागा आकाशात असते, आणि जशी अस्थिरता वाऱ्यात असते, तसंच हे जग मनामध्ये आहे.
मनो जगज् जगद् अखिलं तथा मनः परस्परं त्व् अविरहितं सदैव हि । तयोर् द्वयोर् मनसि निरन्तरं क्षते क्षतं जगन् न तु जगति क्षते मनः
मन म्हणजे जग आणि जग म्हणजे मन; हे दोन्ही नेहमी एकत्र असतात. मन अस्वस्थ झालं तर जगही अस्वस्थ होतं; पण जग अस्वस्थ झालं तरी मन नेहमी अस्वस्थ होतंच असं नाही.
यथायं मनसि स्फार आरम्भस् स्फुरति स्फुटम् । दृष्टान्तदृष्ट्या स्फुटया तथा कथय मे ऽनघ
जसं हे विशाल जग मनामध्ये स्पष्टपणे प्रकट होतं, तसंच हे कसं घडतं, हे मला एखाद्या स्पष्ट उदाहरणाने सांग, हे निष्पापा.
यथैन्दवानां विप्राणां जगन्त्य् अवपुषाम् अपि । स्थितानि जातदार्ढ्यानि मनसीदं तथा स्थितम्
जसं देव, ऋषी आणि मृत लोकांच्या जगांचं अस्तित्व मनात ठामपणे बसलेलं असतं, तसंच हे जगही मनातच ठामपणे आहे.
लवणस्य यथा राज्ञश् चेन्द्रजालाकुलाकृतेः । चण्डालत्वम् अनुप्राप्तं तथेदं मनसि स्थितम्
जसं मीठाच्या राजाला मायेमुळे सर्वकाही गोंधळून चांडाळाचं रूप मिळालं, तसंच हे जगही मनातच आहे.
भार्गवस्य चिरं कालं स्वर्गभोगबुभुक्षया । भोगेश्वरत्वं च यथा तथेदं मनसि स्थितम्
जसं भार्गवाने स्वर्गातील सुखांची इच्छा धरून खूप काळ भोगांचा स्वामीपद मिळवलं, तसंच हे जगही मनातच आहे.
भगवन् भृगुपुत्रस्य स्वर्गभोगबुभुक्षया । कथं भोगाधिनाथत्वं संसारित्वं बभूव च
भगवंत, भृगुपुत्राने स्वर्गातील सुखांची इच्छा धरून भोगांचा स्वामीपद आणि संसारबंधन कसं मिळवलं?
शृणु राम पुरा वृत्तं संवादं भृगुकालयोः । सानौ मन्दरशैलस्य तमालविटपाकुले
हे राम, पूर्वी मंदार पर्वताच्या उतारावर, घनदाट तमाळाच्या झाडांमध्ये, भृगु आणि कालय यांचा एक संवाद घडला होता, ती गोष्ट मी तुला सांगतो.
पुरा मन्दरशैलस्य सानौ कुसुमसङ्कुले । अतप्यत तपो घोरं कस्मिंश्चिद् भगवान् भृगुः
कधीकाळी मंदार पर्वताच्या फुलांनी भरलेल्या उतारावर, भगवान भृगु यांनी अतिशय कठोर तपश्चर्या केली.
तम् उपास्ते स्म तेजस्वी बालः पुत्रो महामतिः । शुक्रस् सकलचन्द्राभः प्रकाश इव भास्करम्
त्यावेळी त्यांचा तेजस्वी आणि बुद्धिमान पुत्र, बाल्यावस्थेतील शुक्र, जो पूर्ण चंद्रासारखा उजळ होता, तो सूर्याभोवती प्रकाश फिरतो तसा, भृगुंच्या सेवेत होता.