अतस् स्मर्तुर् अभावे सा स्मृतिः कोदेतु किं कथम् । अवश्यं हि महाकल्पे सर्वे मोक्षैकभागिनः
आठवण करणारा नसताना ती स्मृती कशी, कोणाकडून आणि कुठून येईल? खरंच, या महाकल्पात सर्वजण फक्त मुक्तीचाच भागीदार होतात.
नानुभूते ऽनुभूते च स्वतश् चिद्व्योम्नि या स्मृतिः । सा जगच्छ्रीर् इति प्रौढा दृश्याभावे हि चित्प्रभा
अनुभवलेली किंवा न अनुभवलेली गोष्ट, ज्या वेळी आपल्या मनाच्या आकाशात आठवण म्हणून उगवते, तीच या जगाची शोभा म्हणतात; कारण जेव्हा काहीच दिसत नाही, तेव्हा फक्त चैतन्याचीच प्रभा उरते.
भाति संवित्प्रभैवाच्छम् अनाद्यन्तावभासिनी । यत् तद् एतज् जगद् इति स्वयम्भूर् इति च स्थितम्
ती शुद्ध चैतन्याची उजळण अखंडपणे, सुरुवात किंवा शेवट न करता, प्रकाशते; हेच 'हे जग' आणि 'स्वतः जन्मलेला' असे म्हणून ठरले आहे.
अनादिकालसंसिद्धं यद् भानं ब्रह्मणो निजम् । स आतिवाहिको देहो विराजो जगदाकृतिः
ब्रह्माचे जे जन्मजात तेज, जे अनादी काळापासून सिद्ध झाले आहे, तेच सूक्ष्म देह, विराट रूप आणि या जगाची मूळ आकृती आहे.
परमाणाव् इदं भाति जगत् सभुवनत्रयम् । देशकालक्रियाद्रव्यदिनरात्रिक्रमान्वितम्
एका कणात हे संपूर्ण जग, तीनही लोकांसह, देश, काळ, कृती, द्रव्य आणि दिवस-रात्रीची मालिका घेऊन, उजळून दिसते.
परमाणुं प्रति ततस् तस्यान्तस् तादृग् एव च । भाति भास्वरिताकारं तादृग्गिरिकुलावृतम्
जसा एक कण असतो, त्याच्या आतसुद्धा तसंच दिसतं; तिथे तेजस्वी रूप चमकतं, जणू काही डोंगररांगा वेढून आहेत.
तत्रापि तादृगाकारम् एवं प्रत्य् अणुम् आततम् । दृश्यम् आभाति भारूपम् एतद् अङ्ग न वास्तवम्
तिथेसुद्धा तसंच रूप प्रत्येक कणात पसरलेलं दिसतं; जे काही दिसतं ते एक मोठा समूह वाटतो, पण हे खरं नाही, प्रिय.
इत्य् अस्त्य् अन्तो न सद्दृष्टेर् असद्दृष्टेश् च वा क्वचित् । अस्यास् त्व् अभ्युदितं बुद्धम् अबुद्धं प्रति वानघ
म्हणूनच, सत्य किंवा असत्याचं दर्शन कुठेच संपत नाही; पण हे जागृत आणि अजागृत यांच्याशी संबंधित आहे, पापरहित.
बुद्धं प्रतीदं ब्रह्मैव केवलं शान्तम् अव्ययम् । अबुद्धं प्रति तु द्वैतभासुरं भुवनान्वितम्
जागृतासाठी हे फक्त ब्रह्मच आहे—शांत, अचल; पण अजागृतासाठी हे द्वैताने भरलेलं, तेजस्वी जग दिसतं.
यथेदं भासुरं भाति जगद् अण्डकजृम्भितम् । तथा कोटिसहस्राणि भान्त्य् अन्यान्य् अप्य् अणाव् अणौ
जसं हे तेजस्वी जग या ब्रह्मांडातून विस्तारतं दिसतं, तसंच असंख्य कोटी जगं एकमेकांत, अगदी कणात कणात चमकत असतात.
यथा स्तम्भे पुत्रिकान्तस् तस्याश् चाङ्गेषु पुत्रिका । तस्याश् च पुत्रिकास्त्य् अङ्गे तथा त्रैलोक्यपुत्रिका
जसं खांबात बाहुली असते, तिच्या अंगात पुन्हा छोटी बाहुली, आणि तिच्या अंगात अजूनही छोटी बाहुली असते, तसंच या त्रैलोक्यातही जगं एकमेकांत गुंतलेली आहेत.
न भिन्ना न च सङ्ख्येया यथाद्रौ परमाणवः । तथा ब्रह्मबृहन्मेरौ त्रैलोक्यपरमाणवः
जसं डोंगरातले कण वेगळे नाहीत आणि मोजता येत नाहीत, तसंच या ब्रह्मरूप मोठ्या पर्वतात त्रैलोक्यरूपी सूक्ष्म जगंही असंख्य आहेत.
सूर्यौघांशुषु सङ्ख्यातुं शक्यन्ते लघवो ऽणवः । नानाद्यन्ताश् चिदादित्ये त्रैलोक्यपरमाणवः
सूर्याच्या किरणांतील लहान कण मोजता येतात, पण चैतन्यरूपी सूर्याच्या प्रकाशातली ही त्रैलोक्यरूपी सूक्ष्म जगं अनंत आहेत—त्यांना ना आरंभ आहे, ना शेवट.
यथाणवो वहन्त्य् अर्कदीप्तिष्व् अप्सु रजस्सु च । तथा वहन्ते चिद्व्योम्नि त्रैलोक्यपरमाणवः
जसं सूर्यकिरणांत, पाण्यात आणि धुळीत कण फिरतात, तसंच या चैतन्याच्या आकाशात त्रैलोक्याचे कण फिरतात.
शून्यानुभवमात्रात्म भूताकाशम् इदं यथा । सर्गानुभवमात्रात्म चिदाकाशम् इदं तथा
जसं हे भूताकाश फक्त शून्यतेच्या अनुभवावर आहे, तसंच हे चिदाकाश फक्त सृष्टीच्या अनुभवावर आहे.
सर्गस् तु सर्गशब्दार्थतया बुद्धो नयत्य् अधः । स ब्रह्मशब्दार्थतया बुद्धश् श्रेयो भवत्य् अलम्
सृष्टी या शब्दाचा अर्थ फक्त सृष्टी असं समजलं तर बुद्धी खाली जाते; पण तोच अर्थ ब्रह्म असं समजला तर खरी कल्याण होते.
विज्ञानात्मा शासिता विश्वबीजं ब्रह्मैवाद्यं स्वं चिदाकाशमात्रम् । तस्माज् जातं यत् तद् एवेति वेद्यं बुध्यस्वान्तर् बोधसम्बोधमात्रम्
ज्ञानस्वरूप जो सर्वावर राज्य करतो, तोच विश्वाचा मूळ बीज, आद्य ब्रह्म, आणि स्वतःचं चैतन्याचं आकाश आहे; त्यातून जे काही उत्पन्न होतं, ते फक्त अंतःकरणातील जागरूकतेचा अनुभव आहे, असं जाण.
शास्त्रसत्सङ्गमाभ्यासैस् सविवेको जितेन्द्रियः । अत्यन्ताभावम् एवास्य दृश्यौघस्यावगच्छति
शास्त्रांचा अभ्यास, सज्जनांची संगत आणि सातत्याने केलेली साधना — या सगळ्यांमुळे विवेकबुद्धी असलेला आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला मनुष्य या सर्व दृश्य जगाचा पूर्णपणे अभाव आहे हे ओळखतो.
एतत् ते कथितं सर्वं स्वरूपं रूपिणां वर । संसारसागरश्रेण्यो यथायान्ति प्रयान्ति च
हे सर्व मी तुला सांगितले, हे रूप असणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, की या रूपांची खरी प्रकृती काय आहे — आणि संसाराच्या समुद्रातल्या लाटांसारख्या या सृष्टीच्या मालिका कशा निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात.
बहुनात्र किम् उक्तेन मनः कर्मद्रुमाङ्कुरः । तस्मिंश् छिन्ने जगच्छाखश् छिन्नः कर्मतरुर् भवेत्
यापेक्षा जास्त काय सांगायचं? मन हे कर्माच्या झाडाचं अंकुर आहे; ते कापलं की या जगाच्या फांद्या तुटतात आणि कर्माचं झाडही संपतं.
मनस् सर्वम् इदं राम तस्मिन्न् अन्तश् चिकित्सिते । चिकित्सितो ऽयं सकलो जन्मजालमयो भवः
हे राम, हे सगळं मनामुळेच आहे; जेव्हा मनाच्या मुळावर उपचार केला जातो, तेव्हा जन्ममरणाच्या जाळ्याने बनलेलं हे सगळं अस्तित्वही बरे होतं.
तद् एतज् जायते लोके मनो मललवाकुलम् । मनसो व्यतिरेकेण देहः क्व किल दृश्यते
हे मन जरी थोड्याशा अशुद्धीमुळे अस्वस्थ होतं, तरी ते या जगात प्रकट होतं; पण मनाशिवाय शरीर कुठे दिसतं?
दृश्यात्यन्तासम्भवनम् ऋते नान्येन हेतुना । मनःपिशाचः प्रशमं याति कल्पशतैर् अपि
जगाचं प्रकट होणं पूर्णपणे अशक्य आहे, याखेरीज दुसरं काही कारण नाही; मनाचा हा भुतासारखा त्रास शेकडो कल्पांनंतरही शांत होतो.
एतच् च सम्भवत्य् एव मनोव्याधिचिकित्सने । दृश्यात्यन्तासम्भवात्म परमौषधम् उत्तमम्
मनाच्या आजारावर उपचार करताना हेच खरं होतं—जगाचं अस्तित्व पूर्णपणे अशक्य आहे, ही जाणीव हेच सर्वोत्तम औषध आहे.
मनो मोहम् उपादत्ते म्रियते जायते मनः । कस्यचित् तु प्रसादेन बध्यते मुच्यते पुनः
मन मोह स्वीकारतं, ते मरतं आणि पुन्हा जन्म घेतं; कुणाच्या तरी कृपेने ते बांधलं जातं आणि पुन्हा मुक्तही होतं.
स्फुरतीत्थं जगत् सर्वं चित्ते मननमन्थरे । शून्य एवाम्बरे स्फारे गन्धर्वाणां पुरं यथा
जसं विचारांनी मन हलवलं की सगळं जग तिथे चमकतं, तसंच मोठ्या मोकळ्या आकाशात गंधर्वांचं शहर भासतं.
मनसीदं जगत् कृत्स्नं स्फारं स्फुरति चास्ति च । पुष्पगुच्छ इवामोदस् तत्स्थस् तस्माद् इवेतरः
हे सगळं जग मनातच चमकतं आणि तिथेच असतं, जसं फुलांच्या गजऱ्यात सुगंध असतो—तो वेगळा नसतो, पण तिथेच मिसळलेला असतो.
यथा तिलकणे तैलं गुणो गुणिनि वा यथा । यथा धर्मिणि वा धर्मस् तथेदं मनसि स्थितम्
जसं तीळाच्या दाण्यात तेल असतं, गुणधारकात गुण असतो, किंवा आधारात धर्म असतो, तसंच हे जग मनातच आहे.
यथाम्भसि तरङ्गौघ इन्दौ द्वीन्दुभ्रमो यथा । मृगतृष्णा यथा तापे संसारश् चित्तके तथा
जसं पाण्यात लाटा, चंद्रात दोन चंद्रांचा भास, किंवा उन्हात मृगजळ दिसतं, तसंच हा संसार मनातच आहे.
रश्मिजालं यथा सूर्ये यथालोकश् च तेजसि । यथौष्ण्यं चित्रभानौ वा मनसीदं तथा जगत्
जसा सूर्याच्या किरणांचा गुच्छ सूर्यामध्ये असतो, जशी प्रकाशाची छटा अग्नीमध्ये असते, आणि जसं तापमान तेजस्वी गोलामध्ये असतं, तसंच हे जग मनामध्ये आहे.