चिदाकाशस्य बोधो ऽयं जगदादीति यत् स्थितम् । अयं सो ऽहम् इदं रूपालोकचित्तकलाद्य् अपि
चैतन्याच्या आकाशाची ही जाणीव, जी जगाचा उगम आहे, हीच मी आहे, आणि हीच ही रूपं, प्रकाश, विचार आणि इतर सर्वही आहेत.
इदम् अर्कादि पृथ्व्यादि तथेदं वत्सरादि च । अयं कल्पः क्षणश् चायम् इमे मरणजन्मनी
हा सूर्य आहे, ही पृथ्वी आहे, हे वर्ष आहे, हा युगाचा काळ आहे, हा क्षण आहे, हे मृत्यू आणि जन्म आहेत.
अयं कल्पान्तसंरम्भो महाकल्पान्त एष सः । अयं स सर्गप्रारम्भो भावाभावक्रमस् त्व् असौ
हा युगाच्या शेवटी होणारा गोंधळ आहे, हा महायुगाचा अंत आहे, हा सृष्टीचा प्रारंभ आहे आणि तो अस्तित्व व अनस्तित्वाचा क्रम आहे.
लक्षाणीमानि कल्पानाम् इमा ब्रह्माण्डकोटयः । इमे ब्रह्मेन्द्रनिचया इमा विष्ण्वादिशक्तयः
ही असंख्य युगे आहेत, ही ब्रह्मांडांची कोटी आहेत, हे ब्रह्मा आणि इंद्र यांचे समूह आहेत, या विष्णु व इतरांच्या शक्ती आहेत.
एते चेमे परिणता इमे भूय उपागताः । इमानि धिष्ण्यजालानि देशकालकला इमाः
हे आणि हे पूर्ण झाले आहेत, हे पुन्हा निर्माण झाले आहेत, ही विविध लोकांची जाळी आहेत, हे देश, काळ आणि कलांचे विभाग आहेत.
महाचित्परमाकाशम् अनावृत्तम् अनन्तकम् । यथा पूर्वं स्थितं शान्तम् इत्य् एवं कचति स्वयम्
महान चैतन्य, जे सर्वोच्च आकाशासारखे आहे, अनंत आणि अमर्याद आहे, ते जसे पूर्वी होते तसेच शांतपणे आपल्याच स्वरूपात स्थित असते.
परमाणुसहस्रांशभास एता महाचितेः । स्वभावभूता एवान्तस्स्थिता नायान्ति यान्ति नो
ह्या सर्व गोष्टी म्हणजे जणू हजारो कणांचे किरण, जे त्या महान चैतन्यातच आहेत; त्या आपोआपच आतमध्ये आहेत, त्या कुठूनही येत नाहीत किंवा जात नाहीत.
स्वयम् अन्तश् चमत्कारो यस् समुद्गीर्यते चिता । तत् सर्गभानं भातीदं भारूपं न च भित्तिमत्
ज्या वेळी चैतन्यातून आपोआप आश्चर्य उमटते, तेव्हा ते निर्माणाच्या रूपाने प्रकट होते—ते जरी दिसते रूपात, तरी त्याला खरेपणाचा आधार नाही.
नोद्यन्ति न च नश्यन्ति नायान्ति न च यान्ति च । महाशिलान्तर्लेखानां सन्निवेश इवाचलाः
त्या गोष्टी न उदयास येतात, न नष्ट होतात, न येतात, न जातात; जणू एखाद्या मोठ्या शिळेतील रेषा जशा हलत नाहीत, तशाच स्थिर असतात.
इमे सर्गाः प्रस्फुरन्ति स्वतस् स्वात्मनि निर्मले । नभसीव नभोभागा निराकारा निराकृतौ
हे सर्व सृष्टीचे प्रकार आपोआप निर्मळ आत्म्यात प्रकट होतात, जसे आकाशात वेगवेगळे भाग दिसतात, पण दोन्हीही आकाररहित असतात.
द्रवत्वानीव तोयस्य स्पन्दा इव सदागतेः । आवर्ता इव वाम्भोधेर् गुणिनो वाथवा गुणाः
पाण्याच्या ओलसरपणासारखे, सतत चालणाऱ्या गतीच्या लहरींसारखे किंवा समुद्रातील भोवऱ्यांसारखेच, गुण किंवा गुणधारी असे असतात.
विज्ञानघन एवैकम् इदम् इत्थम् अवस्थितम् । सोदयास्तमयारम्भम् अनन्तं शान्तम् आततम्
हे सर्व एकच शुद्ध ज्ञानाचे स्वरूप आहे, जे उगवण्या-मावळण्याच्या आरंभापासून अखंड, शांत, अनंत आणि सर्वत्र व्यापलेले आहे.
सहकार्यादिहेतूनाम् अभावे शून्यता जगत् । स्वयम्भूर् जायते चेति किलोन्मत्तकफूत्कृतम्
जेव्हा कोणतेही साहाय्यक कारण नसते, तेव्हा जग शून्य आहे किंवा कोणी स्वतःहून उत्पन्न होतो, असे म्हणणे हे वेड्याच्या बडबडीसारखेच आहे.
प्रशान्तसर्वार्थकलाकलङ्को निरस्तनिश्शेषविकल्पतल्पः । चिराय विद्रावितदीर्घनिद्रो भवाभयो भूषितभूः प्रबुद्धः
ज्याच्या मनात सर्व सांसारिक व्यवहारांचे डाग नाहीत, ज्याने सर्व शंका दूर केल्या आहेत, ज्याने अज्ञानाची खोल झोप फार पूर्वीच घालवली आहे आणि ज्याच्या जगात जन्ममरणाच्या भीतीवर विजय मिळवून जागृतीचे सौंदर्य आले आहे, तो खरोखरच जागा झाला आहे.
महाप्रलयसर्गादाव् एवम् एतद् रघूद्वह । स्मृत्यात्मैव भवत्य् आदौ प्रथमो ऽसौ प्रजापतिः
रघुकुळातील राम, सृष्टीच्या आणि महाप्रलयाच्या सुरुवातीला स्मृतीच प्रथम प्रजापती, म्हणजेच सृष्टीकर्ता होते.
तत्सङ्कल्पात्म च जगत् स्मृत्यात्मैवम् इदं ततः । भाति सङ्कल्पनगरं स्थितं पूर्वप्रजापतेः
त्या स्मृतीच्या इच्छेतून हे जग निर्माण होते; म्हणूनच पूर्वीच्या प्रजापतीने उभारलेल्या या कल्पनेच्या नगरीचे तेज प्रकट होते.
इति स्थिते ऽपि सा राम तस्य पूर्वप्रजापतेः । स्थितिर् न सम्भवत्य् एव नभसीव महाद्रुमः
राम, जरी असे वाटत असले तरी त्या पूर्वीच्या प्रजापतीचे अस्तित्व खरेच टिकत नाही, जसे आकाशात मोठे झाड उभे राहू शकत नाही.
न सम्भवति किं ब्रह्मन् सर्गादौ प्राक्तनी स्मृतिः । महाप्रलयसम्मोहैर् नश्यति प्राक्स्मृतिः कथम्
हे ब्रह्मन्, सृष्टीच्या आरंभी जुनी आठवण असू शकते का? महाप्रलयाच्या मोठ्या भ्रमामुळे जुनी स्मृती कशी टिकेल, ती तर नाहीशीच होते.
प्राङ्महाप्रलये प्राज्ञ पूर्वे ब्रह्मादयः पुरा । किल निर्वाणम् आयातास् ते ऽवश्यं ब्रह्मतां गताः
महाप्रलयापूर्वी, पूर्वीचे ब्रह्मा आणि इतर ज्ञानी लोक खरेच निर्वाणाला पोहोचले; त्यांनी नक्कीच ब्रह्मपद मिळवले.
प्राक्तन्याः कस् स्मृतेस् स्मर्ता तस्मात् कथय सुव्रत । स्मृतिर् निर्मूलतां याता स्मर्तुर् मुक्ततया यतः
जुनी आठवण कोणाला आठवता येईल? म्हणून, हे सुशील, सांग, कारण जो आठवतो तोच मुक्त होतो, त्यामुळे स्मृतीची मुळं उरलेली नाहीत.
अतस् स्मर्तुर् अभावे सा स्मृतिः कोदेतु किं कथम् । अवश्यं हि महाकल्पे सर्वे मोक्षैकभागिनः
आठवण करणारा नसताना ती स्मृती कशी, कोणाकडून आणि कुठून येईल? खरंच, या महाकल्पात सर्वजण फक्त मुक्तीचाच भागीदार होतात.
नानुभूते ऽनुभूते च स्वतश् चिद्व्योम्नि या स्मृतिः । सा जगच्छ्रीर् इति प्रौढा दृश्याभावे हि चित्प्रभा
अनुभवलेली किंवा न अनुभवलेली गोष्ट, ज्या वेळी आपल्या मनाच्या आकाशात आठवण म्हणून उगवते, तीच या जगाची शोभा म्हणतात; कारण जेव्हा काहीच दिसत नाही, तेव्हा फक्त चैतन्याचीच प्रभा उरते.
भाति संवित्प्रभैवाच्छम् अनाद्यन्तावभासिनी । यत् तद् एतज् जगद् इति स्वयम्भूर् इति च स्थितम्
ती शुद्ध चैतन्याची उजळण अखंडपणे, सुरुवात किंवा शेवट न करता, प्रकाशते; हेच 'हे जग' आणि 'स्वतः जन्मलेला' असे म्हणून ठरले आहे.
अनादिकालसंसिद्धं यद् भानं ब्रह्मणो निजम् । स आतिवाहिको देहो विराजो जगदाकृतिः
ब्रह्माचे जे जन्मजात तेज, जे अनादी काळापासून सिद्ध झाले आहे, तेच सूक्ष्म देह, विराट रूप आणि या जगाची मूळ आकृती आहे.
परमाणाव् इदं भाति जगत् सभुवनत्रयम् । देशकालक्रियाद्रव्यदिनरात्रिक्रमान्वितम्
एका कणात हे संपूर्ण जग, तीनही लोकांसह, देश, काळ, कृती, द्रव्य आणि दिवस-रात्रीची मालिका घेऊन, उजळून दिसते.
परमाणुं प्रति ततस् तस्यान्तस् तादृग् एव च । भाति भास्वरिताकारं तादृग्गिरिकुलावृतम्
जसा एक कण असतो, त्याच्या आतसुद्धा तसंच दिसतं; तिथे तेजस्वी रूप चमकतं, जणू काही डोंगररांगा वेढून आहेत.
तत्रापि तादृगाकारम् एवं प्रत्य् अणुम् आततम् । दृश्यम् आभाति भारूपम् एतद् अङ्ग न वास्तवम्
तिथेसुद्धा तसंच रूप प्रत्येक कणात पसरलेलं दिसतं; जे काही दिसतं ते एक मोठा समूह वाटतो, पण हे खरं नाही, प्रिय.
इत्य् अस्त्य् अन्तो न सद्दृष्टेर् असद्दृष्टेश् च वा क्वचित् । अस्यास् त्व् अभ्युदितं बुद्धम् अबुद्धं प्रति वानघ
म्हणूनच, सत्य किंवा असत्याचं दर्शन कुठेच संपत नाही; पण हे जागृत आणि अजागृत यांच्याशी संबंधित आहे, पापरहित.
बुद्धं प्रतीदं ब्रह्मैव केवलं शान्तम् अव्ययम् । अबुद्धं प्रति तु द्वैतभासुरं भुवनान्वितम्
जागृतासाठी हे फक्त ब्रह्मच आहे—शांत, अचल; पण अजागृतासाठी हे द्वैताने भरलेलं, तेजस्वी जग दिसतं.
यथेदं भासुरं भाति जगद् अण्डकजृम्भितम् । तथा कोटिसहस्राणि भान्त्य् अन्यान्य् अप्य् अणाव् अणौ
जसं हे तेजस्वी जग या ब्रह्मांडातून विस्तारतं दिसतं, तसंच असंख्य कोटी जगं एकमेकांत, अगदी कणात कणात चमकत असतात.