नीहार इव विस्तारि गृहीतं सन् न किञ्चन । जडं शून्यास्पदं शून्यं केषाञ्चित् परमाणुवत्
धुक्यासारखं हे सर्वत्र पसरतं, पण पकडलं तरी काहीच हाती लागत नाही. हे जड, शून्याचं निवासस्थान आहे, काहींसाठी अगदी अणूएवढं सूक्ष्म आणि रिकामं.
किञ्चिद् भूतमयो ऽस्तीति स्थितं शून्यम् अभूतकम् । गृह्यमाणम् असद्रूपं निशातम इवोत्थितम्
काही गोष्टी पंचमहाभूतांनी बनलेल्या असतात म्हणून त्यांना अस्तित्व आहे असं मानतात, पण शून्य मात्र असं नाही. ते समजून घ्यायचं म्हटलं तर ते खोटं वाटतं, जणू एखादी धारदार तलवार अचानक समोर आली तसं.
महाकल्पक्षये दृश्यम् आस्ते बीज इवाङ्कुरम् । परे भूय उदेत्य् एतत् तत एवेति किं वद
महाकल्पाच्या शेवटी जसं बीजात अंकुर लपलेला असतो, तसं हे दृश्य तिथेच राहिलेलं असतं. नंतर ते पुन्हा त्याच ठिकाणाहून उगवतं. मग, हे नेमकं काय आहे, सांग बघू?
एवम्बोधाः किम् अज्ञास् स्युर् उत तज्ज्ञा इति स्फुटम् । यथावद् भगवन् ब्रूहि सर्वसंशयशान्तये
अशा समज असलेल्या लोकांना अज्ञान म्हणावं का, की त्यांना खरी ज्ञानप्राप्ती झाली आहे? हे भगवन्, कृपया स्पष्टपणे सांग, म्हणजे आमचे सर्व शंका दूर होतील.
इदं बीजे ऽङ्कुर इव दृश्यम् आस्ते महाक्षये । ब्रूते यः परम् अज्ञत्वम् एतत् तस्यातिशैशवात्
मोठ्या संहाराच्या शेवटी, जसं बियामध्ये अंकुर असतो तसं हे दृश्य दिसतं; जो कोणी इथे अत्युच्च अज्ञान आहे असं म्हणतो, तो खूपच लहानपणीच्या समजुतीने बोलतो.
स्पर्शे किं तद् असम्बद्धं कथम् एतद् अवास्तवम् । विपरीतो बोध एष वक्तुश् श्रोतुश् च मौर्ख्यकृत्
स्पर्शात असताना काय असं आहे जे काहीच जोडलेलं नाही, आणि हे कसं खोटं असू शकतं? अशी उलटी समजूत सांगणाऱ्यालाही आणि ऐकणाऱ्यालाही मूर्खपणा आणते.
बीजकाले ऽङ्कुर इव जगद् आस्त इतीह या । बुद्धिस् सासत्प्रलापार्था मूढा शृणु कथं किल
बियाच्या काळात जग जसं बियामधल्या अंकुरासारखं आहे, अशी जी समजूत आहे, ती फक्त भ्रमाची वाणी आहे; ऐक, हे कसं आहे ते मी सांगतो.
बीजं भवेत् स्वयं दृश्यं चित्तादीन्द्रियगोचरः । वटधानादि धान्यादि युक्तम् अत्राङ्कुरोद्भवः
बीज हे स्वतःच आपल्या डोळ्यांना आणि मनाला दिसणारे असते; जेव्हा ते मातीसारख्या आणि धान्यांसारख्या गोष्टींशी एकत्र येते, तेव्हाच त्यातून अंकुर फुटतो.
मनष्षष्ठेन्द्रियातीतं यः खाद् अतितराम् अपि । बीजं तद् भवितुं शक्तं स्वयम्भूर् जगतः कथम्
पण जे मन आणि सहा इंद्रियांच्या पलीकडे आहे, आणि त्याहूनही अधिक आहे, असे बीज स्वतःहून या जगाचे मूळ कसे होऊ शकेल?
आकाशाद् अपि सूक्ष्मस्य परस्य परमात्मनः । सर्वाक्षानुपलभ्यस्य कीदृशी बीजता कथम्
जे परमात्मा आकाशापेक्षाही सूक्ष्म आहे, सर्वांच्या पलीकडे आहे आणि कोणत्याही इंद्रियांनी जाणवू शकत नाही, त्यामध्ये बीजपण कसे असू शकते?
सत् सूक्ष्मम् असदाभासम् असद् एव ह्य् अतद्दृशाम् । कीदृशी बीजता तत्र बीजाभावे कुतो ऽङ्कुरः
जे अस्तित्व सूक्ष्म आहे आणि नसल्यासारखे भासते, ते न पाहणाऱ्यांसाठी खरंच नसलेलेच असते; तिथे बीजपण कशी येईल, आणि बीजच नसेल तर अंकुर कसा येईल?
गगनाङ्गाद् अपि स्वच्छे शून्ये तत्र परे पदे । कथं सन्ति जगन्मेरुसमुद्रगगनादयः
त्या सर्वोच्च अवस्थेत, जी अगदी निर्मळ आणि रिकामी आहे, जिथे आकाशाचेदेखील अस्तित्व नाही, तिथे हे जग, मेरू पर्वत, समुद्र, आकाश यांसारख्या गोष्टी कशा असू शकतात?
नकिञ्चिद् यत् कथं किञ्चित् तत्रास्ते वस्त्व् अवस्तुनि । अस्ति चेत् तत् कथं तत्र विद्यमानं न दृश्यते
जिथे काहीच नाही, तिथे काही असूच कसे शकते? आणि जर तिथे काही असेलच, तर ते दिसत का नाही?
नकिञ्चिदात्मनः किञ्चित् कथम् एति कुतो ऽथ वा । शून्यरूपाद् घटाकाशाज् जातो ऽद्रिः क्व कुतः कदा
जिथे काहीच नाही, तिथून काही कसे निर्माण होईल? कुठून, कसे आणि केव्हा? मडक्यातल्या रिकाम्या जागेतून पर्वत कसा निर्माण होईल — कुठे, कशातून आणि केव्हा?
प्रतिपक्षे कथं किञ्चिद् आस्ते छायातपे यथा । कथम् आस्ते तमो भानौ कथम् आस्ते हिमे ऽनलः
उलट, जसे सावली आणि प्रकाश एकत्र राहत नाहीत, तसेच काहीच अस्तित्वात राहू शकत नाही. सूर्यप्रकाशात अंधार कसा राहील? बर्फात अग्नी कसा राहील?
मेरुर् आस्ते कथम् अणौ कुतः किञ्चिद् अनाकृतौ । तदतद्रूपयोर् ऐक्यं क्व च्छायातपयोर् इव
एखाद्या अणूमध्ये मेरू पर्वत कसा असू शकतो? किंवा ज्याला कोणताही आकार नाही, त्यात काही असू शकते का? जसं सावली आणि ऊन एकत्र येऊ शकत नाहीत, तसं असणं आणि नसणं कधीच एकत्र येऊ शकत नाही.
साकारे वटधानादाव् अङ्कुरो ऽस्तीति युक्तिमत् । अनाकारे महाकारं जगद् अस्तीत्य् अयुक्तिमत्
ज्या बियामध्ये रूप आहे, जसं वडाच्या बियामध्ये, तिथे अंकुर आहे असं म्हणणं योग्य आहे. पण ज्या ठिकाणी काहीच रूप नाही, तिथे हे मोठं जग आहे असं म्हणणं योग्य नाही.
देशान्तरे यच् च नरान्तरे च बुद्ध्यादिसर्वेन्द्रियशक्त्यदृश्यम् । नास्त्य् एव तत्तद्विधबुद्धिबोधे नकिञ्चिद् इत्य् एव तद् उच्यते च
दुसऱ्या ठिकाणी किंवा दुसऱ्या माणसात, जी गोष्ट मनाने किंवा इंद्रियांनी जाणवू शकत नाही, ती त्या मनाच्या जाणिवेसाठी अस्तित्वातच नसते. हेच इथे सांगितलं आहे.
कार्यस्य तत् कारणतां प्रयातं वक्तीति यस् तस्य विमूढबोधः । कैर् नाम तत्कार्यम् उदेति तस्मात् स्वैः कारणौघैस् सहकारिरूपैः
जो म्हणतो की कार्य पुन्हा कारण होतं, त्याचं समजणं गोंधळलेलं आहे. कारण, ते कार्य स्वतःच्या अनेक कारणांसह आणि सहाय्यक गोष्टींसह कसं निर्माण होतं?
दुर्बुद्धिभिः कारणकार्यभावं सङ्कल्पितं दूरतरे व्युदस्य । यद् एव तत् सत्यम् अनादिमध्यं जगत् तद् एव स्थितम् इत्य् अवेहि
मूढ बुद्धीच्या लोकांनी कल्पना केलेला कारण-कार्याचा भेद दूर सार. जे खरं आहे, हेच अनादि आणि अनंत जग, तेच खरेपणाने आहे असं जाण.
जगदाद्यङ्कुरस् तत्र यद्य् अस्ति तद् असौ तदा । कैर् इवोदेति कथय कारणैस् सहकारिभिः
जगाचा पहिला अंकुर तिथे असेल, तर तो त्या वेळीच असतो. मला सांग, कोणत्या सहायक कारणांनी तो उगवतो?
सहकारिकारणानाम् अभावे वाङ्कुरोद्गतिः । वन्ध्याकन्या च दृष्टेह न कदाचन केनचित्
सहायक कारणे नसताना अंकुर उगवलेला कधीच दिसत नाही, जशी वंध्येची मुलगी कुणालाही कधीच दिसली नाही.
सहकारिकारणानाम् अभावे यच् च वोदितम् । मूलकारणम् एवात्मा तत् स्वभावे स्थितं तथा
सहायक कारणे नसताना जे काही निर्माण झालं असं म्हणतात, ते फक्त मूळ कारण म्हणजे आत्माच, तो स्वतःच्या स्वरूपातच आहे.
सर्गादौ सर्गरूपेण ब्रह्मैवात्मनि तिष्ठति । यथास्थितम् अनाकारं क्व जन्यजनकक्रमः
सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मच स्वतःच्या स्वरूपात, सृष्टीच्या रूपाने, स्वतःमध्येच आहे. त्याला कोणताही आकार नाही, मग कारण-परिणामाचा क्रम कुठे आहे?
अथ पृथ्व्यादयो ऽन्ये वा कुतो ऽप्य् आगत्य कुर्वते । सहकारिकारणत्वं तत् पूर्वैवात्र दूषणा
म्हणजे पृथ्वी किंवा इतर घटक, किंवा काहीही दुसरे कुठून तरी येऊन जर सहाय्यक कारण म्हणून काम करत असतील, तर त्यांचे आधीच अस्तित्व असणे हेच इथे दोष आहे.
तस्मात् परे जगच् छान्तम् आस्ते तत् सहकारणैः । विना प्रसरतीत्य् उक्तिर् बालस्य न विपश्चितः
म्हणून, हे जग परमात्म्यातून, सहाय्यक कारणांसह किंवा त्याशिवाय, शांतपणे निर्माण होते असे म्हणणे हे फक्त एखाद्या बालकाचे बोल आहे, ज्ञानी माणसाचे नाही.
तस्माद् राम जगन् नासीन् न चास्ति न भविष्यति । चेतनाकाशम् एवाच्छं कचतीत्थम् इवात्मनि
म्हणून, राम, हे जग कधीच नव्हते, नाही आणि होणारही नाही; फक्त शुद्ध चैतन्याचे आकाशच आपल्या आत प्रतिबिंबासारखे चमकत असते.
अत्यन्ताभाव एवास्य जगतो विद्यते यदा । तदा ब्रह्मेदम् अखिलम् इति सद् राम नान्यथा
हे राम, जेव्हा या जगाचा पूर्णपणे अभाव होतो, तेव्हा सर्व काही खरं तर ब्रह्मच असतं, दुसरं काहीच नसतं.
पूर्वप्रध्वंसनान्योऽन्याभावैर् यद् उपशाम्यति । अशान्तम् एव तच् चित्ते न शाम्यत्य् एव तद् यतः
एखाद्या गोष्टीच्या आधीच्या नाशामुळे किंवा दुसऱ्या गोष्टीच्या अभावामुळे जे शांत होतं, ते मनात खरं शांत होत नाही, कारण ते तिथे अस्वस्थच राहतं.
अत्यन्ताभावम् एवातो जगद्दृश्यस्य सर्वथा । वर्जयित्वेतरा युक्तिर् नास्त्य् एवानर्थसङ्क्षये
म्हणून, या जगाच्या पूर्ण अभावाशिवाय दुसरी कुठलीही योग्य कारणमीमांसा नाही, कारण दु:खाचा नाश फक्त ह्याच्यामुळे होतो.