द्वित्वैकत्वे स्थिते यद् वर्मकुरप्रतिबिम्बयोः । तथैवेहात्मजगतोर् भेदाभेदौ व्यवस्थितौ
जसं ढाल आणि मृतदेह यांच्या प्रतिबिंबात एकपण आणि वेगळेपण दोन्ही असतं, तसंच इथे आत्मा आणि जग यांच्यातही फरक आणि एकता दोन्ही आहेत.
सूर्यसन्निधिमात्रे तु यथोदेति भुवि क्रिया । चित्सत्तामात्रकेनेदं जगन् निष्पद्यते तथा
जसा सूर्य फक्त असला तरी पृथ्वीवर कृती घडते, तसंच केवळ चैतन्याच्या अस्तित्वामुळे हे जग निर्माण होतं.
पिण्डग्रहे निवृत्ते ऽस्या एवं राम जगत्स्थितेः । आकाशम् एषा सम्पन्ना भवताम् अपि चेतसि
राम, शरीराची ओळख संपली की हे जगही नाहीसं होतं; आणि मग तुमच्या मनातही आकाशासारखी मोकळीक निर्माण होते.
सत्तामात्रेण दीपस्य यथा दीप्तिस् स्वभावतः । चित्तत्त्वस्य स्वभावात् तु तथेयं जागती क्रिया
जसा दिव्याचा प्रकाश त्याच्या अस्तित्वामुळे आपोआप येतो, तसंच या जगातील सर्व हालचाल ही चैतन्याच्या स्वभावामुळेच घडते.
पूर्वं मनस् समुदितं परमात्मतत्त्वात् तेनाततं जगद् इदं स्वविकल्पजालम् । शून्येन शून्यम् अमलेन यथाम्बरेण नीलत्वम् उल्लसति चारुलताभिरामम्
सर्वप्रथम मन हे परमात्म्याच्या तत्त्वातून निर्माण होतं; त्यातूनच हे जग, मनाच्या कल्पनांचं जाळं, पसरतं. जसं शून्यातून शून्य उमटतं किंवा निर्मळ आकाशात निळसरपणा दिसतो, तसं सुंदर वेलींनी शोभून दिसतं.
सङ्कल्पसङ्क्षयवशाद् गलिते तु चित्ते संसारमोहमिहिका गलिता भवन्ति । स्वच्छं विभाति शरदीव खम् आश्रितायां चिन्मात्रम् एकम् अजम् आद्यम् अनन्तम् अन्तः
कल्पनांचा नाश होऊन मन शांत झालं की, संसारमोहाचं धुकेही नाहीसं होतं. मग जसं शरद ऋतूचं आकाश स्वच्छ दिसतं, तसं एकच, अजन्म, आद्य, अनंत असं चैतन्य अंतःकरणात उजळून दिसतं.
कर्मात्मकं प्रथमम् एव मनो ऽभ्युदेति सङ्कल्पतः कमलजप्रकृतिं तद् एत्य । नानाविधं जगद् अनन्तम् इदं तनोति वेतालदेहकलनाम् इव मुग्धबालः
कर्मरूप मन प्रथम संकल्पातून उगवतं आणि कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाच्या स्वभावासारखं होतं. मग ते अगणित, विविध असं हे जग घडवतं, जसं निरागस मुलगा वेगवेगळ्या काल्पनिक शरीरांची कल्पना करतो.
असन्मयं सद् इव पुरोपलक्ष्यते पुनर् भवत्य् अथ परिलीयते पुनः । स्वयं मनश् चिति विततं स्फुरद्वपुर् महार्णवे जलवलयावली यथा
नसणाऱ्यापासून बनलेली गोष्ट सुरुवातीला खरी वाटते, मग ती पुन्हा नाहीशी होते आणि विरघळून जाते. हे मनच, जे चैतन्यरूपाने सर्वत्र पसरले आहे, तेजस्वी रूपात प्रकटते, जणू काही महासागरात पाण्याच्या लाटा उमटतात तसे.
अकर्तृकम् अनङ्गं च गगने चित्रम् उत्थितम् । अद्रष्टृकं सानुभवम् अनिद्रं स्वप्नदर्शनम्
हे आकाशात निर्माण होते, कोणताही कर्ता नाही, कोणतेही अंग नाही, तरीही अद्भुत दृश्य आहे; पाहणारा नसतानाही अनुभव आहे, झोप नसतानाही स्वप्न दाखवते.
भविष्यत्पुरनिर्माणं चित्रसंस्थम् इवोदितम् । मर्कटानलतापाभम् अम्ब्वावर्तवद् आस्थितम्
हे जणू काही भविष्यातील नगरे घडवणाऱ्या अद्भुत रूपात प्रकटते; माकडाच्या आगीच्या उष्णतेसारखे दिसते, आणि पाण्यातील भोवऱ्यासारखे स्थिर राहते.
सद्रूपम् अपि निश्शून्यं तेजस् सौरम् इवाम्बरे । रत्नाभाजालम् इव खे दृश्यमानम् अभित्तिमत्
रूप असूनही, हे रिकामेपणाशिवाय आहे, जसे आकाशातील सूर्याचे तेज; आकाशात रत्नांच्या गुच्छासारखे दिसते, पण त्याला कुठलाही आधार नाही.
सङ्कल्पपुरवत् प्रौढम् अनुभूतम् असन्मयम् । कथार्थप्रतिभानात्म न क्वचित् स्थितम् अस्ति च
जसा मनाने उभा केलेला एक नगर असतो, तसा हा अनुभव खरा वाटतो, पण तो काहीच नसतो; जणू तो केवळ गोष्टीच्या अर्थाचा भास आहे, कुठेच खरा नाही, पण तरीही अस्तित्वात असल्यासारखा भासतो.
निस्सारम् अप्य् अतीवान्तस्सारं स्वप्नाचलोपमम् । भूताकाशम् इवाकारभासुरं शून्यमात्रकम्
मुळात काहीच नसतानाही, त्यात काहीतरी अंतर्यर्थ आहे असं वाटतं; जसं स्वप्नातला डोंगर, तसंच हे रूप आकाशासारखं चमकतं, पण प्रत्यक्षात ते फक्त रिकामेपणच आहे.
शरदभ्रम् इवाग्रस्थम् अलक्ष्यक्षयम् आक्षयि । वर्णो व्योमतलस्येव दृश्यमानम् अवस्तुकम्
जसं शरद ऋतूतील ढग दूरवर दिसतो, पण त्याचं नाहीसं होणं लक्षात येत नाही; किंवा जसं आकाशातला रंग दिसतो, पण त्याला काही वस्तुस्थिती नसते.
स्वप्नाङ्गनारताकारम् अर्थनिष्ठम् अनर्थकम् । चित्रोद्यानम् इवोत्फुल्लम् अरसं सरसाकृति
हे जणू स्वप्नातील स्त्रीच्या आलिंगनासारखं आहे—अर्थपूर्ण वाटतं, पण प्रत्यक्षात निरर्थक; किंवा जसं मनाच्या बागेत फुलं उमलली आहेत, तसं दिसतं, पण त्यात खरा आनंद किंवा सार काहीच नसतो.
प्रकाशम् इव निस्तेजश् चित्रार्कानलवत् स्थितम् । अनुभूतं मनोराज्यम् इवासत्यम् अवास्तवम्
ते जणू प्रकाशासारखे पण तेज नसलेले, रंगवलेल्या सूर्य किंवा अग्नीप्रमाणे दिसते. जशी मनाच्या कल्पनेतील राज्याची अनुभूती असते, तशीच ती खरी नसलेली आणि अस्तित्वहीन वाटते.
चित्रपद्माकर इव सारसौगन्ध्यवर्जितम् । शून्ये प्रकचितं नानावर्णम् आकारितात्मकम्
ते रंगवलेल्या कमळाच्या तळ्यासारखे आहे, ज्याला कमळांचा सुगंध नाही. ते रिकाम्या जागेत रंगीबेरंगी दिसते, पण त्याचे स्वरूप फक्त बाह्य रूपापुरतेच आहे.
परमार्थेन शुष्यद्भिर् भूतपेलवपल्लवैः । ततं जडम् असारात्म कदलीस्तम्भभासुरम्
खरं पाहता, ते कोमेजलेल्या आणि अशक्त घटकांच्या कोंबांनी पसरलेले आहे. ते जड, निरर्थक असून केवळ केळ्याच्या खोडासारखे चमकत असते.
स्फारितेक्षणदृश्यान्धकारचक्रकवत् ततम् । अत्यन्तम् अभवद्रूपम् अपि प्रत्यक्षवत् स्थितम्
जसे डोळे उघडल्यावर दिसणाऱ्या काळोखाच्या वर्तुळासारखे ते पसरलेले आहे. ते पूर्णपणे अस्तित्वहीन असले तरी प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या गोष्टीसारखे भासते.
वार् बुद्बुद इवाभोगि शून्यम् अन्तस् स्फुरद्वपुः । रसात्मकं सत्यरसम् अविच्छिन्नक्षयोदयम्
पाण्यावरच्या फुग्यासारखं, ज्याला काहीच भोग नाही, आतून रिकामं, पण बाहेरून जिवंत वाटणारं असं हे रूप आहे. त्याचं खरं स्वरूप म्हणजेच सत्याचा रस, जो अखंडपणे येतो आणि जातो.
नीहार इव विस्तारि गृहीतं सन् न किञ्चन । जडं शून्यास्पदं शून्यं केषाञ्चित् परमाणुवत्
धुक्यासारखं हे सर्वत्र पसरतं, पण पकडलं तरी काहीच हाती लागत नाही. हे जड, शून्याचं निवासस्थान आहे, काहींसाठी अगदी अणूएवढं सूक्ष्म आणि रिकामं.
किञ्चिद् भूतमयो ऽस्तीति स्थितं शून्यम् अभूतकम् । गृह्यमाणम् असद्रूपं निशातम इवोत्थितम्
काही गोष्टी पंचमहाभूतांनी बनलेल्या असतात म्हणून त्यांना अस्तित्व आहे असं मानतात, पण शून्य मात्र असं नाही. ते समजून घ्यायचं म्हटलं तर ते खोटं वाटतं, जणू एखादी धारदार तलवार अचानक समोर आली तसं.
महाकल्पक्षये दृश्यम् आस्ते बीज इवाङ्कुरम् । परे भूय उदेत्य् एतत् तत एवेति किं वद
महाकल्पाच्या शेवटी जसं बीजात अंकुर लपलेला असतो, तसं हे दृश्य तिथेच राहिलेलं असतं. नंतर ते पुन्हा त्याच ठिकाणाहून उगवतं. मग, हे नेमकं काय आहे, सांग बघू?
एवम्बोधाः किम् अज्ञास् स्युर् उत तज्ज्ञा इति स्फुटम् । यथावद् भगवन् ब्रूहि सर्वसंशयशान्तये
अशा समज असलेल्या लोकांना अज्ञान म्हणावं का, की त्यांना खरी ज्ञानप्राप्ती झाली आहे? हे भगवन्, कृपया स्पष्टपणे सांग, म्हणजे आमचे सर्व शंका दूर होतील.
इदं बीजे ऽङ्कुर इव दृश्यम् आस्ते महाक्षये । ब्रूते यः परम् अज्ञत्वम् एतत् तस्यातिशैशवात्
मोठ्या संहाराच्या शेवटी, जसं बियामध्ये अंकुर असतो तसं हे दृश्य दिसतं; जो कोणी इथे अत्युच्च अज्ञान आहे असं म्हणतो, तो खूपच लहानपणीच्या समजुतीने बोलतो.
स्पर्शे किं तद् असम्बद्धं कथम् एतद् अवास्तवम् । विपरीतो बोध एष वक्तुश् श्रोतुश् च मौर्ख्यकृत्
स्पर्शात असताना काय असं आहे जे काहीच जोडलेलं नाही, आणि हे कसं खोटं असू शकतं? अशी उलटी समजूत सांगणाऱ्यालाही आणि ऐकणाऱ्यालाही मूर्खपणा आणते.
बीजकाले ऽङ्कुर इव जगद् आस्त इतीह या । बुद्धिस् सासत्प्रलापार्था मूढा शृणु कथं किल
बियाच्या काळात जग जसं बियामधल्या अंकुरासारखं आहे, अशी जी समजूत आहे, ती फक्त भ्रमाची वाणी आहे; ऐक, हे कसं आहे ते मी सांगतो.
बीजं भवेत् स्वयं दृश्यं चित्तादीन्द्रियगोचरः । वटधानादि धान्यादि युक्तम् अत्राङ्कुरोद्भवः
बीज हे स्वतःच आपल्या डोळ्यांना आणि मनाला दिसणारे असते; जेव्हा ते मातीसारख्या आणि धान्यांसारख्या गोष्टींशी एकत्र येते, तेव्हाच त्यातून अंकुर फुटतो.
मनष्षष्ठेन्द्रियातीतं यः खाद् अतितराम् अपि । बीजं तद् भवितुं शक्तं स्वयम्भूर् जगतः कथम्
पण जे मन आणि सहा इंद्रियांच्या पलीकडे आहे, आणि त्याहूनही अधिक आहे, असे बीज स्वतःहून या जगाचे मूळ कसे होऊ शकेल?
आकाशाद् अपि सूक्ष्मस्य परस्य परमात्मनः । सर्वाक्षानुपलभ्यस्य कीदृशी बीजता कथम्
जे परमात्मा आकाशापेक्षाही सूक्ष्म आहे, सर्वांच्या पलीकडे आहे आणि कोणत्याही इंद्रियांनी जाणवू शकत नाही, त्यामध्ये बीजपण कसे असू शकते?