संसारसंसृतेर् अस्या गन्धकुट्याश् शिरोगता । देहयष्ट्या जरानाम्नी चामरश्रीर् विराजते
या संसाराच्या सुगंधी कोठडीत, शरीराच्या मस्तकावर म्हातारपण नावाचा चामराचा शोभा झळकत असतो.
जराचन्द्रोदयसिते शरीरनगरे स्थिते । क्षणाद् विकासम् आयाति मुने मरणकैरवम्
म्हातारपणाचा चंद्र उगवला की शरीररूपी नगरीत क्षणातच मृत्यूचं कमळ फुलून येतं, हे मुनी.
जरासुधालेपसिते शरीरान्तःपुरान्तरे । अशक्तिर् आर्तिर् आपच् च तिष्ठन्ति सुखम् अङ्गनाः
वृद्धापकाळाच्या लेपाने माखलेल्या या देहाच्या राजवाड्यात, असहाय्यता, वेदना आणि संकटं या सुखाच्या सोबती म्हणून कायमच उभ्या असतात.
अभावाग्रेसरा यत्र जरा जयति जन्तुषु । कस् तत्रेह समाश्वासो मम मन्दमतेर् मुने
जिथे वृद्धापकाळ सगळ्यांमध्ये आघाडीवर असतो, तिथे, हे मुनी, माझ्यासारख्या मंद बुद्धीच्या माणसाला काय दिलासा मिळणार?
किं तेन दुर्जीवितदुर्ग्रहेण जरां गतेनापि हि जीव्यते यत् । जरा जगत्याम् अजिता नराणां सर्वैषणास् तात तिरस्करोति
हे वडील, या कठीण आणि दुःखद जीवनाला चिकटून राहून, वृद्धापकाळाने ग्रासल्यानंतरही काय मिळतं? कारण जगातल्या कोणत्याही माणसाला न जिंकता येणारा वृद्धापकाळ सगळ्या इच्छा दूर फेकून देतो.
विकल्पकल्पनानल्पकल्पितैर् अल्पबुद्धिभिः । भेदैर् उद्धुरतां नीतस् संसारकुहकभ्रमः
थोड्या समजुतीच्या लोकांनी कल्पना केलेल्या भेदांमुळे, आणि मनाच्या निरंतर कल्पनांमुळे, संसाराचा भ्रम अस्वस्थ होतो.
सतां कथम् इवास्थेह जायते जालपञ्जरे । बाला एवात्तुम् इच्छन्ति फलं मकुरबिम्बितम्
ज्ञानी लोकांना या जगात आसक्ती कशी निर्माण होते, जणू काही ते जाळ्याच्या पिंजऱ्यात अडकले आहेत? लहान मुलांनाच आरशात उमटलेल्या फळाला खायची इच्छा होते.
इहापि विद्यते यैषा पेलवा सुखभावना । आखुस् तन्तुम् इवाशेषं कालस् ताम् अपि कृन्तति
इथेही सुखाची जी नाजूक कल्पना आहे, ती देखील उरतेच; पण काळ उंदरासारखा तिच्या प्रत्येक धाग्याला कापून टाकतो.
न तद् अस्तीह यद् अयं कालस् सकलघस्मरः । ग्रसते न जगज्जातं महाब्धिम् इव वाडवः
या जगात असं काहीच नाही की जे सर्वांचा भक्षक असणारा काळ गिळत नाही; जगात निर्माण झालेलं सर्व काही तो अग्नी समुद्रातील पाण्यासारखं संपवतो.
समस्तसामान्यतया भीमः कालो महेश्वरः । दृश्यसत्ताम् इमां सर्वां कवलीकर्तुम् उद्यतः
काळ हा अत्यंत भयंकर आणि सर्वश्रेष्ठ असून, त्याच्या सर्वव्यापी सामर्थ्याने हे सगळं दृश्य जग गिळून टाकायला नेहमीच तयार असतो.
महताम् अपि नो देवः प्रतिपालयति क्षणात् । कालः कवलितानन्तविश्वो विश्वात्मतां गतः
देवा, मोठमोठ्या लोकांनाही काळ एक क्षणही वाचवत नाही; अनंत विश्वाला गिळून टाकून, काळच या विश्वाचा आत्मा झाला आहे.
युगवत्सरकल्पाख्यैः किञ्चित् प्रकटतां गतः । रूपैर् अलक्ष्यरूपात्मा सर्वम् आक्रम्य तिष्ठति
युग, वर्ष, कल्प अशा नावांनी काळ थोडा प्रकट होतो; पण त्याचे खरे रूप दिसत नाही, तो सर्वत्र पसरलेला आणि सर्वात राहणारा आहे.
ये रम्या ये शुभारम्भास् सुमेरुगुरवो ऽपि ये । कालेन विनिगीर्णास् ते करभेणेव पन्नगाः
जे रम्य आहेत, जे शुभ कार्यांची सुरुवात करतात, अगदी सुमेरू पर्वतासारखे भक्कम असलेलेही — सगळ्यांना काळ गिळून टाकतो, जणू हत्तीच्या पिल्लाने साप गिळावा तसं.
निर्दयः कठिनः क्रूरः कर्कशः कृपणो ऽधमः । न तद् अस्ति यद् अद्यापि न कालो निगिरत्य् अयम्
काळ निर्दयी, कठोर, क्रूर, कडक, दीन आणि नीच आहे — आजही असं काहीच नाही की जे हा काळ गिळत नाही.
कालः कवलनैकान्तमतिर् अत्ति गिरीन् अपि । अनन्तैर् अपि भोगौघैर् नायं तृप्तो महाशनः
काळाचा एकच हेतू आहे — सगळं गिळून टाकणं. तो पर्वतसुद्धा खाऊन टाकतो; कितीही सुखं मिळाली, तरी हा लोभी कधीच तृप्त होत नाही.
हरत्य् अयं नाशयति करोत्य् अत्ति निहन्ति च । कालस् संसारनृत्ये हि नानारूपैर् यथा नटः
हा काळ सर्व काही घेऊन जातो, नष्ट करतो, निर्माण करतो, गिळतो आणि मारतोसुद्धा. संसाराच्या नृत्यात, हा काळ वेगवेगळ्या रूपांनी अभिनय करणाऱ्या नटासारखा वावरतो.
भिनत्ति प्रविभागस्थो भूतबीजान्य् अनारतम् । जगत्य् असत्तया चञ्च्वा दाडिमानि यथा शुकः
काळ नेहमीच जणू वेगवेगळ्या विभागांमध्ये उभा राहून, सृष्टीच्या बीजांना फोडतो; जसा पोपट डाळिंबाच्या दाण्यांना आपल्या चोचीने फोडतो, तसंच हा जगातल्या सगळ्या गोष्टींना भंग करतो.
शुभाशुभविषाणाग्रविलूनजनपल्लवः । स्फूर्जति स्फीतजनताजीवराजीविनीगजः
शुभ आणि अशुभ अशा नशिबाच्या शिंगांनी माणसांच्या कोवळ्या पानांना तो तोडतो; आणि मग हा काळ, जिवंत प्राण्यांच्या झुंडीमध्ये मोठ्या हत्तीप्रमाणे उठून दिसतो.
विरिञ्चमज्जब्रह्माण्डबृहद्बिल्वफलद्रुमम् । ब्रह्मकाननम् आभोगि परम् आवृत्य तिष्ठति
ब्रह्मदेवाच्या विशाल वनात, जणू काही ब्रह्मांडाचं मोठं झाड उभं आहे, ज्यावर जगाचं फळ लागतं. त्या झाडाभोवती सर्वोच्च नागानं वेढा घातला आहे आणि ते तिथेच स्थिर आहे.
यामिनीभ्रमरीपूर्णा रचयन् दिनमञ्जरीः । वर्षकल्पकलावल्लीर् न कदाचन खिद्यते
त्या झाडावर रात्रीच्या मधमाशा भरलेल्या आहेत, दिवसभराच्या फुलांची माळ विणत राहतात, ऋतू आणि युगांच्या वेलींनी ते वेढलेलं आहे, पण कधीच थकत नाही.
भिद्यते नावभग्नो ऽपि दग्धो ऽपि हि न दह्यते । दृश्यते नातिदृश्यो ऽपि धूर्तचूडामणिर् मुने
ते झाड फोडलं तरी तुटत नाही, जाळलं तरी जळत नाही; दिसतं पण पूर्णपणे कधीच दिसत नाही, हे ऋषी, ते खूपच चलाख असं रत्न आहे.
एकेनैव निमेषेण किञ्चिद् उत्थापयत्य् अलम् । किञ्चिद् विनाशयत्य् उच्चैर् मनोराज्यवद् आततः
फक्त एका डोळ्याच्या पापणी लवण्याइतक्या वेळेत, ते काहीतरी सहज उभं करतं आणि दुसरं काहीतरी नष्ट करतं, अगदी कल्पनेच्या राज्यासारखं सर्वत्र पसरतं.
दुर्विलासविलासिन्या चेष्टया कष्टपुष्टया । दर्व्येव सूपकृत् सूपं जनम् आवर्तयन् स्थितः
कठीण आणि जड सुखांमध्ये रमणाऱ्या या वृत्तीच्या खेळामुळे, जणू एखादा स्वयंपाकी चमच्याने सूप ढवळतो तशी, ही लोकांना सतत हलवत राहते.
तृणं पांसुं महेन्द्रं च सुमेरुं पर्णम् अर्णवम् । आत्मस्फारतया सर्वम् आत्मसात्कर्तुम् उद्यतः
गवत, माती, मोठा इंद्र, सुमेरू पर्वत, पान किंवा समुद्र — हे सर्व स्वतःच्या विस्तारामुळे आपल्यात सामावून घेण्यासाठी नेहमीच तयार असते.
क्रौर्यम् अत्रैव पर्याप्तं लुब्धतात्रैव संस्थिता । सर्वं दौर्भाग्यम् अत्रैव सर्वम् अत्रैव चापलम्
इथेच पुरेशी क्रूरता आहे, इथेच लोभ स्थिर आहे, सर्व दुर्दैव इथेच आहे आणि सगळी चंचलता देखील इथेच आहे.
प्रेरयंल् लीलयार्केन्दू क्रीडतीह नभस्तले । निक्षिप्तवीटायुगलो निजे बाल इवाङ्गने
सूर्य आणि चंद्राला आकाशात सहजपणे फिरवत, ही इथे अगदी आपल्या अंगणात खेळणाऱ्या लहान मुलासारखी खेळते, आणि खेळण्यांसारख्या वस्तू टाकते.
सर्वभूतास्थिमालाभिर् आपादवलिताकृतिः । विलसत्य् एष कल्पान्ते कालः कल्पितकल्पनः
कल्पाच्या शेवटी, सर्व सजीवांच्या हाडांच्या माळांनी वेढलेला, आणि सर्व कल्पनांचा निर्माता म्हणून ओळखला जाणारा काळ तेजाने चमकत असतो.
अस्योड्डामरनृत्तस्य कल्पान्ते ऽङ्गविनिर्गतैः । प्रस्फुरत्य् अम्बरे मेरुर् भूर्जत्वग् इव वायुभिः
या प्रचंड नृत्यात, कल्पाच्या शेवटी, त्याच्या अंगांपासून सुटलेल्या तुकड्यांनी मेरू पर्वत आकाशात थरथरतो, जणू वाऱ्याने हलणाऱ्या भुर्जाच्या सालीसारखा.
रुद्रो भूत्वा भवत्य् एष महेन्द्रो ऽथ पितामहः । शुक्रो वैश्रवणश् चापि पुनर् एव न किञ्चन
हा काळ कधी रुद्र बनतो, कधी महेन्द्र, कधी पितामह; कधी शुक्र, कधी वैश्रवण, आणि पुन्हा कधी काहीच राहत नाही.
धत्ते ऽजस्रोत्थितध्वस्तान् सर्गान् अमितभासुरान् । अन्यान् अन्यान् अप्य् अनन्यान् वीचीन् अब्धिर् इवात्मनि
हा काळ आपल्या अंतरात अनंत तेजस्वी आणि नष्ट होणाऱ्या सृष्टी धारण करतो, त्या प्रत्येक स्वतंत्र असूनही समुद्रातील लाटांसारख्या एकमेकांत मिसळलेल्या असतात.