प्रातस् तत्र सभास्थाने माम् अपृच्छद् असौ नृपः । कथम् एष मुने स्वप्नः प्रत्यक्ष इति विस्मितः
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, सभागृहात त्या राजाने मला विचारले, 'मुनिवर, हा स्वप्न प्रत्यक्ष कसा वाटतो आहे?' असे म्हणून तो आश्चर्यचकित झाला.
यथावस्तु मया तस्य तत्तद्युक्त्या स तादृशः । संशयो हृदयान् नुन्नो वातेनेवाम्बुदोदयः
मी त्याला वस्तुस्थितीप्रमाणे आणि योग्य कारणांनी सर्व समजावून सांगितले. त्यामुळे त्याच्या मनातील शंका वाऱ्याने ढग दूर जावेत तशी नाहीशी झाली.
इतीयं राघवाविद्या महती भ्रमदायिनी । असत् सत्तां नयत्य् आशु सच् चासत्तां नयत्य् अलम्
राघव, ही मोठी अज्ञानरूपी माया माणसाला भरकटवते. ती खोट्याला खरे आणि खऱ्याला खोटे भासवते.
कथम् एवं वद ब्रह्मन् स्वप्नस् सत्यत्वम् आगतः । भ्रमभार इवैषो ऽर्थो न मे लगति चेतसि
ब्रह्मन्, स्वप्न कसा खरा वाटतो आहे? हा प्रश्न माझ्या मनात गोंधळासारखा जड झाला आहे, काही केल्या तो समजत नाही.
सर्वम् एतद् अविद्यायां सम्भवत्य् एव राघव । घटेषु पटता दृष्टा स्वप्नसम्भ्रमणादिवत्
राघव, हे सगळं अज्ञानातच घडतं — जसं मडक्यांमध्ये कापड दिसल्यासारखं किंवा स्वप्नात गोंधळल्यासारखं.
दूरं निकटवद् भाति मकुरे ऽन्तर् इवाचलः । चिरं शीघ्रत्वम् आयाति यूनस् सेष्टेव यामिनी
जे दूर आहे ते आरशातल्या डोंगरासारखं जवळचं वाटतं; आणि जे खूप वेळाचं आहे ते प्रियकराच्या रात्रीसारखं क्षणभराचं वाटतं.
असम्भवं सम्भवति स्वप्ने स्वमरणं यथा । असच् च सद् इवोदेति स्वप्नेष्व् इव नभोगतिः
स्वप्नात अशक्य गोष्टी शक्य होतात, जसं स्वतःचं मरण; आणि जे खरं नाही ते खरं वाटतं, जसं स्वप्नात आकाशात उडणं.
सुस्थिरं सुष्ठु चलति भ्रमे भूमिविवर्तवत् । अबलो बलम् आयाति मदविक्षुब्धचित्तवत्
जे स्थिर आहे ते भ्रमात अगदी सहजपणे हलते, जसे पृथ्वी फिरते असे भासतं; आणि जो दुर्बल आहे तो मद्याने अस्वस्थ झालेल्या मनासारखा बळ मिळवतो.
वासनावलितं चेतो यद् यथा भावयत्य् अलम् । तत् तथानुभवत्य् आशु न सद् अस्ति न चाप्य् असत्
मन ज्या ज्या वासनांनी रंगलेलं असतं, ते जसं काही तीव्रतेने कल्पना करतं, तसं ते लवकर अनुभवतं; ते खरंही नाही आणि पूर्णपणे खोटंही नाही.
यदैवाभ्युदिताविद्या त्व् अहन्तादिमयी मुधा । तदैवानादिमध्यान्ता भ्रमस्यानन्ततोदिता
जेव्हा अज्ञान, अहंकार वगैरे स्वरूपाचं, मूर्खपणाने उगवतं, तेव्हाच सुरुवात, मध्य आणि शेवट नसलेला भ्रम अनंतपणे प्रकटतो.
प्रतिभासवशाद् एव सर्वं विपरिवर्तते । क्षणः कल्पत्वम् आयाति कल्पश् च भवति क्षणः
फक्त भासाच्या प्रभावामुळेच सर्व काही बदलतं; क्षण कल्पासारखा होतो आणि कल्प क्षणासारखा होतो.
विपर्यस्तमतिर् जन्तुः काम् अवस्थां न वापतेत् । बिभर्ति सिंहताम् एणो वासनावशतस् स्वयम्
ज्याचं मन उलटं झालं आहे, तो प्राणी कुठल्याही अवस्थेत जाऊ शकतो; वासनांच्या जोरावर, हरणही सिंहासारखं वागतं.
विषभ्रममदाविद्यामोहाहन्तादयस् समाः । सर्वे चित्तविपर्यासात् फलसम्पत्तिहेतवः
विष, भ्रम, मद, अज्ञान, मोह, अहंकार आणि बाकी सर्व गोष्टी सारख्याच आहेत; या सगळ्या मनाच्या विपर्यासामुळे निर्माण होतात आणि त्या फळ मिळण्याचं कारण ठरतात.
काकतलीयवच् चेतोवासनावशतस् स्वतः । संविशन्ति महारम्भा व्यवहाराः परस्परम्
कावळा आणि ताडफळाच्या गोष्टीसारखंच, मनातील वासनांच्या जोरावर मोठ्या मोठ्या उद्योग आणि व्यवहार आपोआप घडतात.
वृत्तं प्राक् पक्कणे राज्ञः कस्यचिल् लवणस्य यत् । प्रतिभातं तद् एतस्य सद् वासद् वा मनोगतम्
पूर्वजन्मी एखाद्या राजाच्या मिठासारखं, जे काही आधी घडलं किंवा अनुभवलं, तेच या जन्मात मनात जसं वाटतं तसं चांगलं किंवा वाईट दिसतं.
विस्मरत्य् अपि विस्तीर्णां क्रियां चेतःकृतां यथा । तथा कृताम् अप्य् अकृताम् इति स्मरति निश्चितम्
जसं मनाने केलेल्या मोठ्या मोठ्या कृतीही विसरल्या जातात, तसंच कधी न केलेल्या गोष्टी केल्यासारख्या आठवत राहतात.
तथाप्य् अभुक्तवान् अस्मि भुक्तवान् इति वेत्ति हि । स्वप्ने देशान्तरगमश् चाकृतो ऽप्य् अवबुध्यते
म्हणूनच माणूस कधी 'मी जेवलो नाही' किंवा 'मी जेवलो' असं समजतो, आणि स्वप्नात प्रत्यक्ष न गेलेली दूरची ठिकाणंही पाहतो.
विन्ध्यपुक्कसक्तग्रामव्यवहारो ऽयम् ईदृशः । प्रतिभासागतस् तस्य स्वप्ने पूर्वकथा यथा
विंध्य आणि पुक्कस या गावांशी असलेला हा व्यवहार असाच आहे—तो फक्त त्याच्या स्वप्नात दिसतो, जसा पूर्वीच्या गोष्टी आठवतात.
अथ वा लवणेनाशु दृष्टो यस् स्वप्नविभ्रमः । स एव संविदं प्राप्तो विन्ध्यपुक्कसचेतसः
किंवा, लवणाने स्वप्नात पाहिलेला भास लवकरच विंध्य आणि पुक्कस यांच्या मनातही तसाच उमटला आहे.
विन्ध्यपुक्कससंविद् वारूढा पार्थिवचेतसि । यथा बहूनां सदृशं वचनं नाम चाननम्
विंध्य आणि पुक्कस यांची जाणीव राजपुत्राच्या मनात उमटली आहे, जशी अनेक लोकांची वाणी किंवा चेहरा सारखीच वाटू शकते.
तथा स्वप्नो ऽपि भवति कालो देशः क्रियापि च । व्यवहारगतेस् त्व् अस्यास् सत्तास्ति प्रतिभासतः
त्याचप्रमाणे, स्वप्नालाही आपला काळ, जागा आणि कृती असते; आणि अशा व्यवहारात त्याचं अस्तित्व त्याच्या प्रकट होण्यातून दिसून येतं.
सत्ता सर्वपदार्थानां नान्या संवेदनाद् ऋते । संवेदने ऽन्तर् आभाति विचित्रा सर्गसन्ततिः
सर्व वस्तूंचं अस्तित्व हे केवळ जाणीवेमुळेच आहे; जाणीवेमध्येच सृष्टीची विविध रूपं उमटतात.
भूतभव्यभविष्यत्स्था तरुबीजे तरुर् यथा । तस्यास् सत्त्वम् असत्त्वं च न सन् नासद् इति स्थितम्
जसं झाडाचं बीजात भूत, वर्तमान आणि भविष्य असतं, तसं त्याचं अस्तित्व आणि नसणं यांना 'आहे' किंवा 'नाही' असं ठामपणे म्हणता येत नाही.
सत् सद् एव हि संवित्तेर् असंवित्तेर् न सन्मयम् । नाविद्या विद्यते किञ्चित् तैलादि सिकतास्व् इव
फक्त अस्तित्व हेच जाणीवेत असतं; जिथे जाणीव नाही तिथे काहीच अस्तित्व राहत नाही. अज्ञान असतंच नाही, जसं वाळूत कधीच तेल नसतं.
हेम्नः किं कटुकत्वं तद् अन्यत् स्याद् धेमतां विना । अविद्ययात्मनो ऽच्छस्य सम्बन्धो नोपपद्यते
सोनं कसं कडू असू शकतं? तसं झालं तर ते सोनं राहणार नाही. शुद्ध आत्म्याचं अज्ञानाशी काहीच नातं असू शकत नाही.
सम्बन्धस् सदृशानां यस् स स्फुटस् सो ऽनुभूतिदः । जतुकाष्ठादिसम्बन्धो यस् स नो समयोर् अतः
समान गोष्टींमधला संबंध स्पष्ट असतो आणि त्यातून अनुभव येतो; पण जसं गोंद आणि लाकूड यांचा संबंध तसा नसतो, तसंच आत्मा आणि अज्ञान यांच्यातही संबंध नसतो.
नान्योऽन्यानुभवात्मासौ तद् एकास्पदमात्रकम् । परमार्थमयं सर्वं यदा तेनोपलादयः
एक आत्मा दुसऱ्याचा अनुभव घेणारा असा नाही; सर्व काही एकाच सत्यावर आधारलेलं आहे. सगळं परमार्थमय आहे, आणि त्यातूनच सर्व भेद येतात.
चिता समभिचेत्यन्ते सम्बन्धवशतस् समात् । यदा चिन्मात्रसन्मात्रमयास् सर्वे जगद्गताः
जाणीव जेव्हा संबंधाच्या जोरावर स्वतःला अनेक रूपांत पाहते, तेव्हा या साऱ्या जगातली प्रत्येक गोष्ट फक्त शुद्ध चैतन्य आणि अस्तित्वानेच बनलेली असते.
भावास् तदा विभान्त्य् एते मिथस् स्वानुभवस्थितौ । न सम्भवति सम्बन्धो विषमाणां निरन्तरः
त्या वेळी या सर्व गोष्टी प्रत्येकजण आपल्या अनुभवात स्थिर असतात; पण एकमेकांमध्ये वेगळेपण असताना त्यांचा सलग संबंध राहत नाही.
न परस्परसम्बन्धाद् विनानुभवनं मिथः । सदृशे सदृशं वस्तु क्षणाद् गत्वैकताम् अलम्
एकमेकांशी संबंध नसताना परस्पर अनुभव होऊ शकत नाही; आणि जे सारखे असतात, ते एकत्र आले की क्षणात एकरूप होतात.