उवाच सोद्बाष्पविलोचनाथ ग्रामस् त्व् अयं पुक्कसघोषनामा । इहाभवत् पुक्कसकः पतिर् मे बभूव तस्येन्दुसमा सुतैका
डोळ्यात अश्रू आणून ती म्हणाली, 'हा गाव पुक्कस वस्ती म्हणून ओळखला जातो. इथे माझा नवरा पुक्कस होता. त्याला एकच मुलगी होती, जी चंद्रासारखी तेजस्वी होती.'
सा दैवयोगात् पतिम् इन्दुतुल्यम् इहागतं दैववशेन भूपम् । शून्ये विशीर्णं मधुकुम्भम् आप वने वराकी करभी यथैका
नियतीच्या योगाने तिला चंद्रासारखा पती मिळाला, तो राजा तिथे दैवाने आला होता. जशी एखादी दीन करडीण जंगलात रिकामा, फुटलेला मधाचा घडा सापडल्यावर एकटीच तिथे येते, तशी ती त्याच्याकडे आली.
सा तेन सार्धं सुचिरं सुखानि भुक्त्वा प्रसूता तनयां सुतांश् च । वृद्धिं गता काननकोटरे ऽस्मिंस् तुम्बीलता पादपसंवृतेव
ती त्याच्या सोबत दीर्घकाळ सुख उपभोगत राहिली आणि तिने एक मुलगी व काही मुले जन्माला घातली. त्या जंगलातील कपारीत ती वयोवृद्ध झाली, जशी एखादी तोंडलीची वेल झाडाखाली वाढते.
केनचित् त्व् अथ कालेन ग्रामके ऽस्मिञ् जनेश्वर । अवृष्टिदुःखम् अभवद् भीषणं भग्नमानवम्
काही काळानंतर, हे जनाधिपती, त्या गावावर भीषण दुष्काळाचे दुःख आले आणि गावकऱ्यांचे मनोबल पूर्णपणे तुटले.
महतानेन दुःखेन सर्वे ते ग्रामकाज् जनाः । विनिर्गत्य गता दूरं तत्र पञ्चत्वम् आगताः
त्या मोठ्या दुःखामुळे सगळे गावकरी गाव सोडून दूर निघून गेले आणि तिथे त्यांचा अंत झाला.
तेनेमा दुःखभागिन्यश् शून्या वयम् इह प्रभो । शोच्याश् शोचाम उद्बाष्पम् आचान्तेक्षणवारयः
म्हणून, प्रभो, आम्ही इथे राहिलो आहोत, या दुःखात वाटेकरी झालो आहोत. आम्ही दयनीय झालो, रडतो, डोळ्यांतून अश्रू वाहतात.
इत्य् आकर्ण्याङ्गनावक्त्राद् राजा विस्मयम् आगतः । मन्त्रिणां मुखम् आलोक्य चित्रार्पित इवाभवत्
स्त्रियांच्या तोंडून हे ऐकून राजा आश्चर्यचकित झाला. मंत्र्यांच्या चेहऱ्याकडे पाहताना तो जणू काही एखाद्या अद्भुत चित्राने भारावून गेला होता.
भूयो विचारयाम् आस तद् आश्चर्यम् अनुत्तमम् । भूयो भूयश् च पप्रच्छ बभूवाश्चर्यवान् अति
तो पुन्हा पुन्हा त्या अद्भुत घडलेल्या गोष्टीचा विचार करू लागला आणि वारंवार त्यांना विचारू लागला, त्यामुळे त्याचे आश्चर्य अधिकच वाढले.
तेषां समुचितैर् मानसम्मानैर् दुःखसङ्क्षयम् । कृत्वा करुणयाविद्धो दृष्टलोकपरावरः
त्यांच्या मनाचा योग्य सन्मान करून, करुणेने भरून, साऱ्या जगाचा वरखाली विचार करून, त्याने त्यांचे दुःख दूर केले.
स्थित्वा तत्र चिरं कालं विमृश्य नियतेर् गतीः । आजगाम पुरं पौरैर् वन्दितः प्रविवेश च
तेथे बराच काळ थांबून, नियतीच्या मार्गांचा विचार करून, तो पुन्हा नगरात परतला. नगरातील लोकांनी त्याचा सन्मान केला आणि तो आत गेला.
प्रातस् तत्र सभास्थाने माम् अपृच्छद् असौ नृपः । कथम् एष मुने स्वप्नः प्रत्यक्ष इति विस्मितः
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, सभागृहात त्या राजाने मला विचारले, 'मुनिवर, हा स्वप्न प्रत्यक्ष कसा वाटतो आहे?' असे म्हणून तो आश्चर्यचकित झाला.
यथावस्तु मया तस्य तत्तद्युक्त्या स तादृशः । संशयो हृदयान् नुन्नो वातेनेवाम्बुदोदयः
मी त्याला वस्तुस्थितीप्रमाणे आणि योग्य कारणांनी सर्व समजावून सांगितले. त्यामुळे त्याच्या मनातील शंका वाऱ्याने ढग दूर जावेत तशी नाहीशी झाली.
इतीयं राघवाविद्या महती भ्रमदायिनी । असत् सत्तां नयत्य् आशु सच् चासत्तां नयत्य् अलम्
राघव, ही मोठी अज्ञानरूपी माया माणसाला भरकटवते. ती खोट्याला खरे आणि खऱ्याला खोटे भासवते.
कथम् एवं वद ब्रह्मन् स्वप्नस् सत्यत्वम् आगतः । भ्रमभार इवैषो ऽर्थो न मे लगति चेतसि
ब्रह्मन्, स्वप्न कसा खरा वाटतो आहे? हा प्रश्न माझ्या मनात गोंधळासारखा जड झाला आहे, काही केल्या तो समजत नाही.
सर्वम् एतद् अविद्यायां सम्भवत्य् एव राघव । घटेषु पटता दृष्टा स्वप्नसम्भ्रमणादिवत्
राघव, हे सगळं अज्ञानातच घडतं — जसं मडक्यांमध्ये कापड दिसल्यासारखं किंवा स्वप्नात गोंधळल्यासारखं.
दूरं निकटवद् भाति मकुरे ऽन्तर् इवाचलः । चिरं शीघ्रत्वम् आयाति यूनस् सेष्टेव यामिनी
जे दूर आहे ते आरशातल्या डोंगरासारखं जवळचं वाटतं; आणि जे खूप वेळाचं आहे ते प्रियकराच्या रात्रीसारखं क्षणभराचं वाटतं.
असम्भवं सम्भवति स्वप्ने स्वमरणं यथा । असच् च सद् इवोदेति स्वप्नेष्व् इव नभोगतिः
स्वप्नात अशक्य गोष्टी शक्य होतात, जसं स्वतःचं मरण; आणि जे खरं नाही ते खरं वाटतं, जसं स्वप्नात आकाशात उडणं.
सुस्थिरं सुष्ठु चलति भ्रमे भूमिविवर्तवत् । अबलो बलम् आयाति मदविक्षुब्धचित्तवत्
जे स्थिर आहे ते भ्रमात अगदी सहजपणे हलते, जसे पृथ्वी फिरते असे भासतं; आणि जो दुर्बल आहे तो मद्याने अस्वस्थ झालेल्या मनासारखा बळ मिळवतो.
वासनावलितं चेतो यद् यथा भावयत्य् अलम् । तत् तथानुभवत्य् आशु न सद् अस्ति न चाप्य् असत्
मन ज्या ज्या वासनांनी रंगलेलं असतं, ते जसं काही तीव्रतेने कल्पना करतं, तसं ते लवकर अनुभवतं; ते खरंही नाही आणि पूर्णपणे खोटंही नाही.
यदैवाभ्युदिताविद्या त्व् अहन्तादिमयी मुधा । तदैवानादिमध्यान्ता भ्रमस्यानन्ततोदिता
जेव्हा अज्ञान, अहंकार वगैरे स्वरूपाचं, मूर्खपणाने उगवतं, तेव्हाच सुरुवात, मध्य आणि शेवट नसलेला भ्रम अनंतपणे प्रकटतो.
प्रतिभासवशाद् एव सर्वं विपरिवर्तते । क्षणः कल्पत्वम् आयाति कल्पश् च भवति क्षणः
फक्त भासाच्या प्रभावामुळेच सर्व काही बदलतं; क्षण कल्पासारखा होतो आणि कल्प क्षणासारखा होतो.
विपर्यस्तमतिर् जन्तुः काम् अवस्थां न वापतेत् । बिभर्ति सिंहताम् एणो वासनावशतस् स्वयम्
ज्याचं मन उलटं झालं आहे, तो प्राणी कुठल्याही अवस्थेत जाऊ शकतो; वासनांच्या जोरावर, हरणही सिंहासारखं वागतं.
विषभ्रममदाविद्यामोहाहन्तादयस् समाः । सर्वे चित्तविपर्यासात् फलसम्पत्तिहेतवः
विष, भ्रम, मद, अज्ञान, मोह, अहंकार आणि बाकी सर्व गोष्टी सारख्याच आहेत; या सगळ्या मनाच्या विपर्यासामुळे निर्माण होतात आणि त्या फळ मिळण्याचं कारण ठरतात.
काकतलीयवच् चेतोवासनावशतस् स्वतः । संविशन्ति महारम्भा व्यवहाराः परस्परम्
कावळा आणि ताडफळाच्या गोष्टीसारखंच, मनातील वासनांच्या जोरावर मोठ्या मोठ्या उद्योग आणि व्यवहार आपोआप घडतात.
वृत्तं प्राक् पक्कणे राज्ञः कस्यचिल् लवणस्य यत् । प्रतिभातं तद् एतस्य सद् वासद् वा मनोगतम्
पूर्वजन्मी एखाद्या राजाच्या मिठासारखं, जे काही आधी घडलं किंवा अनुभवलं, तेच या जन्मात मनात जसं वाटतं तसं चांगलं किंवा वाईट दिसतं.
विस्मरत्य् अपि विस्तीर्णां क्रियां चेतःकृतां यथा । तथा कृताम् अप्य् अकृताम् इति स्मरति निश्चितम्
जसं मनाने केलेल्या मोठ्या मोठ्या कृतीही विसरल्या जातात, तसंच कधी न केलेल्या गोष्टी केल्यासारख्या आठवत राहतात.
तथाप्य् अभुक्तवान् अस्मि भुक्तवान् इति वेत्ति हि । स्वप्ने देशान्तरगमश् चाकृतो ऽप्य् अवबुध्यते
म्हणूनच माणूस कधी 'मी जेवलो नाही' किंवा 'मी जेवलो' असं समजतो, आणि स्वप्नात प्रत्यक्ष न गेलेली दूरची ठिकाणंही पाहतो.
विन्ध्यपुक्कसक्तग्रामव्यवहारो ऽयम् ईदृशः । प्रतिभासागतस् तस्य स्वप्ने पूर्वकथा यथा
विंध्य आणि पुक्कस या गावांशी असलेला हा व्यवहार असाच आहे—तो फक्त त्याच्या स्वप्नात दिसतो, जसा पूर्वीच्या गोष्टी आठवतात.
अथ वा लवणेनाशु दृष्टो यस् स्वप्नविभ्रमः । स एव संविदं प्राप्तो विन्ध्यपुक्कसचेतसः
किंवा, लवणाने स्वप्नात पाहिलेला भास लवकरच विंध्य आणि पुक्कस यांच्या मनातही तसाच उमटला आहे.
विन्ध्यपुक्कससंविद् वारूढा पार्थिवचेतसि । यथा बहूनां सदृशं वचनं नाम चाननम्
विंध्य आणि पुक्कस यांची जाणीव राजपुत्राच्या मनात उमटली आहे, जशी अनेक लोकांची वाणी किंवा चेहरा सारखीच वाटू शकते.