तान् परिज्ञातवांश् चासीद् व्याधान् पुक्कसजान् पुरः । विस्मयाकुलया बुद्ध्या भूयो बभ्राम सम्भ्रमी
त्याने समोर उभे असलेले व्याध आणि पुक्कस हेही ओळखले, आणि त्याचा मन आश्चर्याने भरून गेले, म्हणून तो गोंधळलेल्या अवस्थेत पुन्हा फिरू लागला.
अथ प्राप महाटव्याः पर्यन्ते धूमधूसरम् । तम् एव ग्रामकं यस्मिन् सो ऽभवत् पुष्टपुक्कसः
मग तो धुरकट धुरळ्याने भरलेल्या मोठ्या जंगलाच्या टोकाला पोहोचला, जिथे तो कधी काळी पुष्ट पुक्कस होता, त्याच त्या गावात.
तत्रापश्यज् जनांस् तांस् तांस् स्त्रियस् तास् ताः कुटीरिकाः । तान् आरामाञ् जलाधारांस् तांस् तांश् च वसुधातटान्
तेथे त्याने ते लोक, त्या स्त्रिया, त्या लहान झोपड्या, ते बाग, पाण्याचे ओहोळ आणि ती मोकळी शेतजमीन पाहिली.
तं चाकाण्डपरिभ्रंशं तान् वृक्षांस् तान् वृतिव्रजान् । तांस् तथैव समुद्देशांस् तद्वृत्तान्तैकलाञ्छितान्
त्याने तिथे अचानक झालेली पडझड, ते झाडे, ते गुरांचे कळप आणि ज्या जागी ते सर्व घडले, त्या जागा पाहिल्या.
अन्यासु वृद्धासु सबाष्पनेत्रास्व् आर्त्याभियुक्तासु च वर्णयन्ती । अकालकान्तारविशीर्णबन्धुदुःखान्य् असङ्ख्यानि सखी सखीषु
इतर ठिकाणी, अश्रूंनी डोळे भरलेल्या, दुःखाने ग्रासलेल्या म्हाताऱ्या बायका होत्या; त्यात एक मैत्रीण दुसऱ्या मैत्रिणीला, वेळेआधी जंगलात हरवलेल्या आप्तांच्या असंख्य दुःखांची हकीकत सांगत होती.
वृद्धा प्रवृद्धोज्ज्वलबाष्पानेत्र कन्थावृता शुष्ककुचा कृशाङ्गी । अवग्रहोग्राशनिदग्धदेशे तत्रान्तरान्ता परिरोदितीयम्
वयस्क, दुःखाने पुरती व्याकुळ झालेली, डोळ्यांतून ओघळणारे अश्रू चमकणारे, घशात हुंदका अडकलेला, छाती कोरडी पडलेली, शरीर अगदी सुकलेलं — अशी ही आई त्या तीव्र दुःखाच्या आगीत भाजलेल्या जागेत बसून आक्रोश करत आहे.
हा पुत्र पुत्रावृतसर्वगात्र दिनत्रयाभोजनजर्जराङ्ग । कृत्तेशुना चर्मणि जीर्णदेहात् कथं क्व मुक्ता भवतासवस् ते
अरे बाळा! माझं सगळं अंग जखमांनी भरलेलं, तीन दिवस उपाशी राहून अगदी थकून गेलं आहे; तुझं हे छिन्नविछिन्न, सडत चाललेलं शरीर पाहून, तुझा प्राण कसा आणि कुठे गेला, हे मला समजत नाही.
तालीलतालम्बनम् अम्बुदार्द्रदन्तान्तरस्थारुणसत्फलस्य । स्मरामि गुञ्जाफलदामहेतोः पुरस् स्ववध्वा रसहासिनस् ते
मला आठवतंय — तुझ्या पत्नीसमोर गूंजा मण्यांची माळ घालणं, तिच्याशी गोडगोड हसणं, ओठांत ओलसर पिकलेलं फळ धरून झाडावर झुलणं — या सगळ्या आठवणी मला सतावत आहेत.
कदम्बजम्बीरलवङ्गगुञ्जकुञ्जान्तर् अत्रस्ततरत्तरक्षोः । पश्यामि पुत्रस्य कदा नु भूयो भयङ्कराण्य् आप्लुतिवल्गितानि
कदंब, लिंबू, लवंग आणि गूंजा यांच्या दाट झाडीत, जिथे रानटी प्राणी भटकतात, तिथे माझ्या मुलाने उड्या मारत, धाडसाने धावपळ करताना, मी पुन्हा कधी पाहणार?
न तानि ताम्बूलविलासिनीनां मुखेषु शोभललितानि सन्ति । तमालनीले चिबुकैकदेशे सुतस्य यान्य् आस्यगतामिषस्य
पान खाणाऱ्या सुंदर स्त्रियांच्या ओठांवर असे मोहक डाग नसतात; ते माझ्या मुलाच्या निळसर गालावर होते, कारण त्याने खालेल्या मांसाचे ते डाग होते.
सुतापि नीता सह तेन भर्त्रा यमेन यास्या यमुना समाना । तमालवल्ली सहपुष्पगुच्छा समीरणेनेव वनेचरेण
माझी मुलगीही तिच्या नवऱ्यासोबत नेली गेली, आणि ती यमाजवळ जाईल, जशी यमुना नदी यमाजवळ मिळते, किंवा जशी फुलांचा गुच्छ वाऱ्याने वाहून नेणाऱ्या वनातील माणसासोबत जातो.
हा पुत्रि गुञ्जाफलदामहारे समुन्नताभोगपयोधराङ्गि । वातोल्लसत्कज्जलनीलवर्णे पर्णाम्बरे ऽबाधरजे ऽम्बुदन्ते
अगं माझ्या लेकी, गुञ्जा मण्यांची माळ घातलेली, उन्नत स्तनांची, पानांची वस्त्र नेसलेली, वाऱ्याने हलणाऱ्या पाण्यासारखी निळी, आणि ढगांच्या कडेला धूळ न लागलेली.
हा राजपुत्रेन्दुसमान कान्त सन्त्यज्य शुद्धान्तविलासिनीस् ताः । रतिं प्रयातो ऽसि ममात्मजायां न सापि ते सुस्थिरताम् उपेता
अगं राजपुत्रा, चंद्रासारखा तेजस्वी, तू त्या शुद्ध, सुंदर स्त्रियांना सोडून माझ्या लेकीकडे सुख शोधायला गेलास; पण तिलाही तुझ्याजवळ खरा आनंद मिळाला नाही.
संसारनद्यास् स्वतरङ्गभङ्गैः क्रियाविलासैर् विहितोपहासैः । किं नाम तुच्छं न कृतं नृपो ऽसौ यद् योजितः पुक्कसकन्यकायाम्
संसाराच्या या नदीत, तिच्या स्वतःच्या लाटांच्या तडाख्यात आणि खेळकर वागण्यात, त्या राजाने काय क्षुल्लक गोष्ट केली नाही? तो एका पुक्कसाच्या मुलीशी जोडला गेला तेव्हा उपहासच झाला.
सा त्रस्तसारङ्गसमाननेत्रा स तृप्तशार्दूलसमानवीर्यः । उभौ गताव् एकपदेन नाशम् आशा सहार्थेन यथा च हेम
ती, जिच्या डोळ्यांत घाबरलेल्या हरणासारखी भीती होती, आणि तो, ज्याची ताकद तृप्त वाघासारखी होती — दोघेही एकाच पावलात नाशाकडे गेले, जशी आशा आणि संपत्ती एकदम नाहीशी होते.
मृतेश्वरास्म्य् अस्तमितात्मजास्मि दुर्देशयातास्मि च दुर्गतास्मि । दुर्जातजातास्मि महापदास्मि साक्षात् स्वयं वोन्नमितापदास्मि
मी मृत पतीची पत्नी आहे, माझी मुले हरवली आहेत, मी परक्या देशात आले आहे, मी गरीब आहे, नीच कुळात जन्मले आहे, मोठ्या संकटात सापडले आहे, आणि माझ्या स्वतःच्या दुर्दैवाची मीच साक्षीदार आहे.
नीचावमानप्रभवस्य मन्योः क्षुधावसन्नस्य कलत्रकस्य । शोकस्य वेगाद् अनिवार्यवृत्तेर् नार्यस् सदैकायतनं विनाथाः
अपमानाने खाली पडलेल्या, उपासमारीने थकलेल्या, संसाराच्या ओझ्याने दबलेल्या आणि दुःखाच्या लाटांनी गुदमरलेल्या पुरुषांसाठी स्त्रिया हेच एकमेव आधारस्थान असतात; त्या स्वतःच्या शरीरावाचून दुसऱ्या कोणत्याही आधारावर राहत नाहीत.
दैवोपतप्तस्य विबान्धवस्य मूढस्य रूढस्य महाधिभूमौ । यत् प्राणनं तन् मरणं महापद् या स्यान् मृतिर् जीवितम् उत्तमं तत्
ज्याचं नशीब वाईट आहे, आप्तजनांपासून दूर आहे, मन गोंधळलेलं आहे आणि मोठ्या दुःखात अडकलेलं आहे, त्याच्यासाठी जगणं म्हणजेच मृत्यू आहे; अशा मोठ्या संकटात मृत्यूच खरं सुख असतं.
जनैर् विहीनस्य विदेशवृत्तेर् दुःखान्य् अनन्तानि समुल्लसन्ति । सहस्रशाखारससङ्कुलानि तृणानि वर्षास्व् इव पर्वतस्य
जो माणसांपासून दूर, परक्या देशात राहतो, त्याच्यावर अनंत दुःखं येतात, जणू काही पावसाळ्यात डोंगरावर हजारो फांद्या आणि गवताच्या पाती एकत्र वाढतात तशी ती दुःखं त्याच्याभोवती गोळा होतात.
एवं लपन्तीं स्वकलत्रवृद्धां दासिभिर् आश्वास्य नृपस् स्त्रियं ताम् । पप्रच्छ किं वृत्तम् इहासि का च का ते सुता कश् च पतिस् तवेति
राजाने तिच्या दासींच्या मदतीने, आपल्या कुटुंबात वयोवृद्ध झालेल्या त्या स्त्रीला धीर दिला आणि विचारलं, 'इथे काय घडलं? तू कोण आहेस? तुझी मुलगी कोण? आणि तुझा नवरा कोण?'
उवाच सोद्बाष्पविलोचनाथ ग्रामस् त्व् अयं पुक्कसघोषनामा । इहाभवत् पुक्कसकः पतिर् मे बभूव तस्येन्दुसमा सुतैका
डोळ्यात अश्रू आणून ती म्हणाली, 'हा गाव पुक्कस वस्ती म्हणून ओळखला जातो. इथे माझा नवरा पुक्कस होता. त्याला एकच मुलगी होती, जी चंद्रासारखी तेजस्वी होती.'
सा दैवयोगात् पतिम् इन्दुतुल्यम् इहागतं दैववशेन भूपम् । शून्ये विशीर्णं मधुकुम्भम् आप वने वराकी करभी यथैका
नियतीच्या योगाने तिला चंद्रासारखा पती मिळाला, तो राजा तिथे दैवाने आला होता. जशी एखादी दीन करडीण जंगलात रिकामा, फुटलेला मधाचा घडा सापडल्यावर एकटीच तिथे येते, तशी ती त्याच्याकडे आली.
सा तेन सार्धं सुचिरं सुखानि भुक्त्वा प्रसूता तनयां सुतांश् च । वृद्धिं गता काननकोटरे ऽस्मिंस् तुम्बीलता पादपसंवृतेव
ती त्याच्या सोबत दीर्घकाळ सुख उपभोगत राहिली आणि तिने एक मुलगी व काही मुले जन्माला घातली. त्या जंगलातील कपारीत ती वयोवृद्ध झाली, जशी एखादी तोंडलीची वेल झाडाखाली वाढते.
केनचित् त्व् अथ कालेन ग्रामके ऽस्मिञ् जनेश्वर । अवृष्टिदुःखम् अभवद् भीषणं भग्नमानवम्
काही काळानंतर, हे जनाधिपती, त्या गावावर भीषण दुष्काळाचे दुःख आले आणि गावकऱ्यांचे मनोबल पूर्णपणे तुटले.
महतानेन दुःखेन सर्वे ते ग्रामकाज् जनाः । विनिर्गत्य गता दूरं तत्र पञ्चत्वम् आगताः
त्या मोठ्या दुःखामुळे सगळे गावकरी गाव सोडून दूर निघून गेले आणि तिथे त्यांचा अंत झाला.
तेनेमा दुःखभागिन्यश् शून्या वयम् इह प्रभो । शोच्याश् शोचाम उद्बाष्पम् आचान्तेक्षणवारयः
म्हणून, प्रभो, आम्ही इथे राहिलो आहोत, या दुःखात वाटेकरी झालो आहोत. आम्ही दयनीय झालो, रडतो, डोळ्यांतून अश्रू वाहतात.
इत्य् आकर्ण्याङ्गनावक्त्राद् राजा विस्मयम् आगतः । मन्त्रिणां मुखम् आलोक्य चित्रार्पित इवाभवत्
स्त्रियांच्या तोंडून हे ऐकून राजा आश्चर्यचकित झाला. मंत्र्यांच्या चेहऱ्याकडे पाहताना तो जणू काही एखाद्या अद्भुत चित्राने भारावून गेला होता.
भूयो विचारयाम् आस तद् आश्चर्यम् अनुत्तमम् । भूयो भूयश् च पप्रच्छ बभूवाश्चर्यवान् अति
तो पुन्हा पुन्हा त्या अद्भुत घडलेल्या गोष्टीचा विचार करू लागला आणि वारंवार त्यांना विचारू लागला, त्यामुळे त्याचे आश्चर्य अधिकच वाढले.
तेषां समुचितैर् मानसम्मानैर् दुःखसङ्क्षयम् । कृत्वा करुणयाविद्धो दृष्टलोकपरावरः
त्यांच्या मनाचा योग्य सन्मान करून, करुणेने भरून, साऱ्या जगाचा वरखाली विचार करून, त्याने त्यांचे दुःख दूर केले.
स्थित्वा तत्र चिरं कालं विमृश्य नियतेर् गतीः । आजगाम पुरं पौरैर् वन्दितः प्रविवेश च
तेथे बराच काळ थांबून, नियतीच्या मार्गांचा विचार करून, तो पुन्हा नगरात परतला. नगरातील लोकांनी त्याचा सन्मान केला आणि तो आत गेला.