आदर्शनगराकारे मृगतृष्णाम्बुभास्वरे । द्विचन्द्रविभ्रमाभासे सर्गे ऽस्मिन् केव सत्यता
या सृष्टीत, जी आरशातल्या शहरासारखी, मृगजळातल्या पाण्याच्या चमकासारखी किंवा दोन चंद्र दिसण्याच्या भ्रमासारखी आहे, खरी वस्तुस्थिती कुठे आहे?
मायाचूर्णपरिक्षेपाद् यथा व्योम्नि पुरभ्रमः । तथा संविदि संसारस् सारो ऽसारश् च भासते
जसा मायेमुळे आकाशात शहराचा भास निर्माण होतो, तसंच चैतन्यातही संसाराचं सार आणि निरर्थकपणाचं भास दिसतो.
यावद् विचारदहनेन समूलदाहं दग्धा न जर्जरलतेव बलाद् अविद्या । शाखाप्रतानगहना गहनानि तावन् नानाविधानि सुखदुःखवनानि सूते
जोपर्यंत विचाराच्या आगीने अज्ञान मुळासकट जळून गेले नाही, तोपर्यंत त्याच्या दाट फांद्या आणि जाळ्यांमधून सुखदुःखांची अनेक जंगलं तयार होतच राहतात.
हेमोर्मिकादिवन् मिथ्या कचितायाः क्षयोन्मुखम् । त्वम् अहन्त्वम् अविद्यायाश् शृणु राघव कीदृशम्
हे राघव, सोन्याच्या लाटेसारखी भासणारी आणि खोटी असलेली अज्ञानाची गुंफण कशी नाहीशी होते, 'मी' आणि 'माझे' या भावनांचा क्षय कसा होतो, ते ऐक.
लवणो ऽसौ महीपालस् तदा दृष्ट्वा तथा भ्रमम् । द्वितीये दिवसे गन्तुं प्रवृत्तस् तां महाटवीम्
त्या राजाने, लवणाने, अशी गोंधळाची स्थिती पाहिल्यावर दुसऱ्या दिवशी त्या मोठ्या जंगलात जाण्यास सुरुवात केली.
यत् तद् दृष्टं मया दुःखम् अरण्यानीं स्मरामि ताम् । चित्तादर्शगता चित्त्वात् कदाचिल् लभ्यते च सा
त्या जंगलात मी पाहिलेल्या दुःखाची आठवण मला येते; कधी ते मनाच्या आरशात उमटते, तर कधी प्रत्यक्ष अनुभवास येते.
इति निश्चित्य सचिवैस् स ययौ दक्षिणापथम् । पुनर् दिग्विजयायैव प्राप विन्ध्यमहीधरम्
मंत्र्यांशी असे ठरवून, तो दक्षिणेकडे निघाला आणि पुन्हा विजयासाठी विंध्य पर्वतावर पोहोचला.
पूर्वदक्षिणपाश्चात्यमहार्णवतटस्थलीम् । बभ्राम कौतुकात् सर्वां व्योमवीथीम् इवोष्णरुक्
तो कुतूहलाने पूर्व, दक्षिण आणि पश्चिम दिशेला असलेल्या मोठ्या समुद्राच्या काठावर सगळीकडे फिरला, जणू आकाशात सूर्याचा मार्ग फिरतो तसा.
अथैकस्मिन् प्रदेशे तां भित्ताव् इव पुरोगताम् । ददर्शोग्राम् अरण्यानीं परलोकमहीम् इव
नंतर एका ठिकाणी त्याने समोर जणू भिंतीसारखे उभे असलेले ते जंगली अरण्य पाहिले, ते परलोकासारखे वाटत होते.
सर्वत्र विहरंस् तांस् तान् वृत्तान्तान् सकलान् अपि । दृष्टवान् दृष्टवांश् चैव ज्ञातवांश् च विसिस्मये
तो सर्वत्र फिरताना त्या सर्व घडामोडी पाहिल्या, अनुभवल्या आणि समजून घेतल्या; हे सर्व पाहून तो आश्चर्यचकित झाला.
तान् परिज्ञातवांश् चासीद् व्याधान् पुक्कसजान् पुरः । विस्मयाकुलया बुद्ध्या भूयो बभ्राम सम्भ्रमी
त्याने समोर उभे असलेले व्याध आणि पुक्कस हेही ओळखले, आणि त्याचा मन आश्चर्याने भरून गेले, म्हणून तो गोंधळलेल्या अवस्थेत पुन्हा फिरू लागला.
अथ प्राप महाटव्याः पर्यन्ते धूमधूसरम् । तम् एव ग्रामकं यस्मिन् सो ऽभवत् पुष्टपुक्कसः
मग तो धुरकट धुरळ्याने भरलेल्या मोठ्या जंगलाच्या टोकाला पोहोचला, जिथे तो कधी काळी पुष्ट पुक्कस होता, त्याच त्या गावात.
तत्रापश्यज् जनांस् तांस् तांस् स्त्रियस् तास् ताः कुटीरिकाः । तान् आरामाञ् जलाधारांस् तांस् तांश् च वसुधातटान्
तेथे त्याने ते लोक, त्या स्त्रिया, त्या लहान झोपड्या, ते बाग, पाण्याचे ओहोळ आणि ती मोकळी शेतजमीन पाहिली.
तं चाकाण्डपरिभ्रंशं तान् वृक्षांस् तान् वृतिव्रजान् । तांस् तथैव समुद्देशांस् तद्वृत्तान्तैकलाञ्छितान्
त्याने तिथे अचानक झालेली पडझड, ते झाडे, ते गुरांचे कळप आणि ज्या जागी ते सर्व घडले, त्या जागा पाहिल्या.
अन्यासु वृद्धासु सबाष्पनेत्रास्व् आर्त्याभियुक्तासु च वर्णयन्ती । अकालकान्तारविशीर्णबन्धुदुःखान्य् असङ्ख्यानि सखी सखीषु
इतर ठिकाणी, अश्रूंनी डोळे भरलेल्या, दुःखाने ग्रासलेल्या म्हाताऱ्या बायका होत्या; त्यात एक मैत्रीण दुसऱ्या मैत्रिणीला, वेळेआधी जंगलात हरवलेल्या आप्तांच्या असंख्य दुःखांची हकीकत सांगत होती.
वृद्धा प्रवृद्धोज्ज्वलबाष्पानेत्र कन्थावृता शुष्ककुचा कृशाङ्गी । अवग्रहोग्राशनिदग्धदेशे तत्रान्तरान्ता परिरोदितीयम्
वयस्क, दुःखाने पुरती व्याकुळ झालेली, डोळ्यांतून ओघळणारे अश्रू चमकणारे, घशात हुंदका अडकलेला, छाती कोरडी पडलेली, शरीर अगदी सुकलेलं — अशी ही आई त्या तीव्र दुःखाच्या आगीत भाजलेल्या जागेत बसून आक्रोश करत आहे.
हा पुत्र पुत्रावृतसर्वगात्र दिनत्रयाभोजनजर्जराङ्ग । कृत्तेशुना चर्मणि जीर्णदेहात् कथं क्व मुक्ता भवतासवस् ते
अरे बाळा! माझं सगळं अंग जखमांनी भरलेलं, तीन दिवस उपाशी राहून अगदी थकून गेलं आहे; तुझं हे छिन्नविछिन्न, सडत चाललेलं शरीर पाहून, तुझा प्राण कसा आणि कुठे गेला, हे मला समजत नाही.
तालीलतालम्बनम् अम्बुदार्द्रदन्तान्तरस्थारुणसत्फलस्य । स्मरामि गुञ्जाफलदामहेतोः पुरस् स्ववध्वा रसहासिनस् ते
मला आठवतंय — तुझ्या पत्नीसमोर गूंजा मण्यांची माळ घालणं, तिच्याशी गोडगोड हसणं, ओठांत ओलसर पिकलेलं फळ धरून झाडावर झुलणं — या सगळ्या आठवणी मला सतावत आहेत.
कदम्बजम्बीरलवङ्गगुञ्जकुञ्जान्तर् अत्रस्ततरत्तरक्षोः । पश्यामि पुत्रस्य कदा नु भूयो भयङ्कराण्य् आप्लुतिवल्गितानि
कदंब, लिंबू, लवंग आणि गूंजा यांच्या दाट झाडीत, जिथे रानटी प्राणी भटकतात, तिथे माझ्या मुलाने उड्या मारत, धाडसाने धावपळ करताना, मी पुन्हा कधी पाहणार?
न तानि ताम्बूलविलासिनीनां मुखेषु शोभललितानि सन्ति । तमालनीले चिबुकैकदेशे सुतस्य यान्य् आस्यगतामिषस्य
पान खाणाऱ्या सुंदर स्त्रियांच्या ओठांवर असे मोहक डाग नसतात; ते माझ्या मुलाच्या निळसर गालावर होते, कारण त्याने खालेल्या मांसाचे ते डाग होते.
सुतापि नीता सह तेन भर्त्रा यमेन यास्या यमुना समाना । तमालवल्ली सहपुष्पगुच्छा समीरणेनेव वनेचरेण
माझी मुलगीही तिच्या नवऱ्यासोबत नेली गेली, आणि ती यमाजवळ जाईल, जशी यमुना नदी यमाजवळ मिळते, किंवा जशी फुलांचा गुच्छ वाऱ्याने वाहून नेणाऱ्या वनातील माणसासोबत जातो.
हा पुत्रि गुञ्जाफलदामहारे समुन्नताभोगपयोधराङ्गि । वातोल्लसत्कज्जलनीलवर्णे पर्णाम्बरे ऽबाधरजे ऽम्बुदन्ते
अगं माझ्या लेकी, गुञ्जा मण्यांची माळ घातलेली, उन्नत स्तनांची, पानांची वस्त्र नेसलेली, वाऱ्याने हलणाऱ्या पाण्यासारखी निळी, आणि ढगांच्या कडेला धूळ न लागलेली.
हा राजपुत्रेन्दुसमान कान्त सन्त्यज्य शुद्धान्तविलासिनीस् ताः । रतिं प्रयातो ऽसि ममात्मजायां न सापि ते सुस्थिरताम् उपेता
अगं राजपुत्रा, चंद्रासारखा तेजस्वी, तू त्या शुद्ध, सुंदर स्त्रियांना सोडून माझ्या लेकीकडे सुख शोधायला गेलास; पण तिलाही तुझ्याजवळ खरा आनंद मिळाला नाही.
संसारनद्यास् स्वतरङ्गभङ्गैः क्रियाविलासैर् विहितोपहासैः । किं नाम तुच्छं न कृतं नृपो ऽसौ यद् योजितः पुक्कसकन्यकायाम्
संसाराच्या या नदीत, तिच्या स्वतःच्या लाटांच्या तडाख्यात आणि खेळकर वागण्यात, त्या राजाने काय क्षुल्लक गोष्ट केली नाही? तो एका पुक्कसाच्या मुलीशी जोडला गेला तेव्हा उपहासच झाला.
सा त्रस्तसारङ्गसमाननेत्रा स तृप्तशार्दूलसमानवीर्यः । उभौ गताव् एकपदेन नाशम् आशा सहार्थेन यथा च हेम
ती, जिच्या डोळ्यांत घाबरलेल्या हरणासारखी भीती होती, आणि तो, ज्याची ताकद तृप्त वाघासारखी होती — दोघेही एकाच पावलात नाशाकडे गेले, जशी आशा आणि संपत्ती एकदम नाहीशी होते.
मृतेश्वरास्म्य् अस्तमितात्मजास्मि दुर्देशयातास्मि च दुर्गतास्मि । दुर्जातजातास्मि महापदास्मि साक्षात् स्वयं वोन्नमितापदास्मि
मी मृत पतीची पत्नी आहे, माझी मुले हरवली आहेत, मी परक्या देशात आले आहे, मी गरीब आहे, नीच कुळात जन्मले आहे, मोठ्या संकटात सापडले आहे, आणि माझ्या स्वतःच्या दुर्दैवाची मीच साक्षीदार आहे.
नीचावमानप्रभवस्य मन्योः क्षुधावसन्नस्य कलत्रकस्य । शोकस्य वेगाद् अनिवार्यवृत्तेर् नार्यस् सदैकायतनं विनाथाः
अपमानाने खाली पडलेल्या, उपासमारीने थकलेल्या, संसाराच्या ओझ्याने दबलेल्या आणि दुःखाच्या लाटांनी गुदमरलेल्या पुरुषांसाठी स्त्रिया हेच एकमेव आधारस्थान असतात; त्या स्वतःच्या शरीरावाचून दुसऱ्या कोणत्याही आधारावर राहत नाहीत.
दैवोपतप्तस्य विबान्धवस्य मूढस्य रूढस्य महाधिभूमौ । यत् प्राणनं तन् मरणं महापद् या स्यान् मृतिर् जीवितम् उत्तमं तत्
ज्याचं नशीब वाईट आहे, आप्तजनांपासून दूर आहे, मन गोंधळलेलं आहे आणि मोठ्या दुःखात अडकलेलं आहे, त्याच्यासाठी जगणं म्हणजेच मृत्यू आहे; अशा मोठ्या संकटात मृत्यूच खरं सुख असतं.
जनैर् विहीनस्य विदेशवृत्तेर् दुःखान्य् अनन्तानि समुल्लसन्ति । सहस्रशाखारससङ्कुलानि तृणानि वर्षास्व् इव पर्वतस्य
जो माणसांपासून दूर, परक्या देशात राहतो, त्याच्यावर अनंत दुःखं येतात, जणू काही पावसाळ्यात डोंगरावर हजारो फांद्या आणि गवताच्या पाती एकत्र वाढतात तशी ती दुःखं त्याच्याभोवती गोळा होतात.
एवं लपन्तीं स्वकलत्रवृद्धां दासिभिर् आश्वास्य नृपस् स्त्रियं ताम् । पप्रच्छ किं वृत्तम् इहासि का च का ते सुता कश् च पतिस् तवेति
राजाने तिच्या दासींच्या मदतीने, आपल्या कुटुंबात वयोवृद्ध झालेल्या त्या स्त्रीला धीर दिला आणि विचारलं, 'इथे काय घडलं? तू कोण आहेस? तुझी मुलगी कोण? आणि तुझा नवरा कोण?'