ईषद्विदन् स्वयं चित्त्वाद् अन्यताम् इव पश्यति । बुध्यते सर्ग इत्य् एव शमाच् छाम्यति शाश्वतम्
थोडंसं हालचाल झाल्यावर चैतन्याला जणू काही वेगळं असावं असं वाटतं; ह्यालाच सृष्टी म्हणतात, आणि शांततेतून ते पुन्हा कायमच्याच शांततेत विलीन होतं.
सर्गस् तु परमार्थस्य सञ्ज्ञेत्य् एव विनिश्चयः । न नास्ति नायम् अस्त्य् अन्तर् अम्बरस्य यथाम्बरम्
सृष्टी म्हणजेच परमसत्याचे एक नाव आहे—हेच खरे समजावे. जसे आकाशात आकाश असते, तसेच ती सृष्टी आत नाही आणि बाहेरही नाही.
चित्त्वात् सर्गसमापत्तिर् अचित्त्वात् सर्गसङ्क्षयः । परे परमं संशान्ते हेम्नीव कटकभ्रमः
मनामुळे सृष्टी निर्माण होते; आणि मन नसल्यावर ती नाहीशी होते. पूर्ण शांत अशा परमात्म्यात सृष्टीचा भास हा सोन्यात कडे असल्याचा भास जसा असतो तसाच आहे.
सन्न् एव सर्गो ऽसर्गत्वम् एति वित्त्वशमोदये । असत् सत्ताम् अवाप्नोति स्वतस् संवेदनोदये
सृष्टी असली तरी 'माझे'पण संपल्यावर ती नसल्यासारखी होते; आणि जे खरे नाही ते स्वतःच्या जाणिवेमुळे खरे वाटू लागते.
संवेदनम् अहम्भावसर्गसम्भवसम्भ्रमः । असंवेदनम् आशान्तं परं विद्धि न तज् जडम्
स्वतःची जाणीव म्हणजे 'मी'पणाची आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीची गोंधळाची सुरुवात होय; आणि जिथे ही जाणीव नाही, तीच खरी शांतता आहे—ती जडपणा नाही हे जाण.
नानेन सर्गो नानायं ज्ञास्यैकात्मा शिवात्मकः । पुस्तकर्मकृता सेना मृण्मयी शिल्पिनां यथा
या सर्व सृष्टी अनेक वाटते, पण प्रत्यक्षात ती अनेक नाही. जाणणारा एकच आहे, तो शुभस्वरूप आहे. जशी कुंभाराच्या हातून किंवा पुस्तकात मातीची फौज तयार होते, तशीच ही सृष्टी आहे.
इदं पूर्णम् अनारम्भम् अनन्तम् अनवोदयम् । पूर्णे पूर्णं परापूरैः पूर्वम् एवावतिष्ठते
हे पूर्ण आहे, त्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, आणि त्यात कधीच काही नवीन निर्माण होत नाही. पूर्णत्वात कितीही पूर्णत्व आले तरी, ते पूर्वीपासूनच तिथे आहे.
यद् अयं लक्ष्यते सर्गस् तद् ब्रह्म ब्रह्मणि स्थितम् । नभो नभसि विश्रान्तं शान्तं शान्ते शिवं शिवे
जी सृष्टी दिसते, तीच ब्रह्म आहे आणि ब्रह्मातच स्थित आहे. जसं आकाश आकाशातच असतं, शांती शांतीतच असते, तसं शुभत्व शुभत्वातच असतं.
मकुरप्रतिबिम्बस्थे नगरे नगरं जने । यथा दूरम् अदूरं च तथेशे तदतत्क्रमः
जसं आरशात उमटलेल्या शहरात लोकांना शहर जवळ किंवा दूर वाटतं, तसं परमेश्वरात जवळपणं आणि दूरपणं, हे सर्व एकत्रच आहे.
असद् अभ्युत्थितं विश्वं सद् अप्य् अभ्युदितं सदा । प्रतिभासात् सदाभासम् अवस्तुत्वाद् असन्मयम्
हे विश्व खरेतर अस्तित्वात नसताना निर्माण होते, आणि जरी ते खरे वाटले तरी ते नेहमीच फक्त भासच असतो; कारण ते केवळ भास आहे, म्हणून ते प्रत्यक्षात असत्यच आहे.
आदर्शनगराकारे मृगतृष्णाम्बुभास्वरे । द्विचन्द्रविभ्रमाभासे सर्गे ऽस्मिन् केव सत्यता
या सृष्टीत, जी आरशातल्या शहरासारखी, मृगजळातल्या पाण्याच्या चमकासारखी किंवा दोन चंद्र दिसण्याच्या भ्रमासारखी आहे, खरी वस्तुस्थिती कुठे आहे?
मायाचूर्णपरिक्षेपाद् यथा व्योम्नि पुरभ्रमः । तथा संविदि संसारस् सारो ऽसारश् च भासते
जसा मायेमुळे आकाशात शहराचा भास निर्माण होतो, तसंच चैतन्यातही संसाराचं सार आणि निरर्थकपणाचं भास दिसतो.
यावद् विचारदहनेन समूलदाहं दग्धा न जर्जरलतेव बलाद् अविद्या । शाखाप्रतानगहना गहनानि तावन् नानाविधानि सुखदुःखवनानि सूते
जोपर्यंत विचाराच्या आगीने अज्ञान मुळासकट जळून गेले नाही, तोपर्यंत त्याच्या दाट फांद्या आणि जाळ्यांमधून सुखदुःखांची अनेक जंगलं तयार होतच राहतात.
हेमोर्मिकादिवन् मिथ्या कचितायाः क्षयोन्मुखम् । त्वम् अहन्त्वम् अविद्यायाश् शृणु राघव कीदृशम्
हे राघव, सोन्याच्या लाटेसारखी भासणारी आणि खोटी असलेली अज्ञानाची गुंफण कशी नाहीशी होते, 'मी' आणि 'माझे' या भावनांचा क्षय कसा होतो, ते ऐक.
लवणो ऽसौ महीपालस् तदा दृष्ट्वा तथा भ्रमम् । द्वितीये दिवसे गन्तुं प्रवृत्तस् तां महाटवीम्
त्या राजाने, लवणाने, अशी गोंधळाची स्थिती पाहिल्यावर दुसऱ्या दिवशी त्या मोठ्या जंगलात जाण्यास सुरुवात केली.
यत् तद् दृष्टं मया दुःखम् अरण्यानीं स्मरामि ताम् । चित्तादर्शगता चित्त्वात् कदाचिल् लभ्यते च सा
त्या जंगलात मी पाहिलेल्या दुःखाची आठवण मला येते; कधी ते मनाच्या आरशात उमटते, तर कधी प्रत्यक्ष अनुभवास येते.
इति निश्चित्य सचिवैस् स ययौ दक्षिणापथम् । पुनर् दिग्विजयायैव प्राप विन्ध्यमहीधरम्
मंत्र्यांशी असे ठरवून, तो दक्षिणेकडे निघाला आणि पुन्हा विजयासाठी विंध्य पर्वतावर पोहोचला.
पूर्वदक्षिणपाश्चात्यमहार्णवतटस्थलीम् । बभ्राम कौतुकात् सर्वां व्योमवीथीम् इवोष्णरुक्
तो कुतूहलाने पूर्व, दक्षिण आणि पश्चिम दिशेला असलेल्या मोठ्या समुद्राच्या काठावर सगळीकडे फिरला, जणू आकाशात सूर्याचा मार्ग फिरतो तसा.
अथैकस्मिन् प्रदेशे तां भित्ताव् इव पुरोगताम् । ददर्शोग्राम् अरण्यानीं परलोकमहीम् इव
नंतर एका ठिकाणी त्याने समोर जणू भिंतीसारखे उभे असलेले ते जंगली अरण्य पाहिले, ते परलोकासारखे वाटत होते.
सर्वत्र विहरंस् तांस् तान् वृत्तान्तान् सकलान् अपि । दृष्टवान् दृष्टवांश् चैव ज्ञातवांश् च विसिस्मये
तो सर्वत्र फिरताना त्या सर्व घडामोडी पाहिल्या, अनुभवल्या आणि समजून घेतल्या; हे सर्व पाहून तो आश्चर्यचकित झाला.
तान् परिज्ञातवांश् चासीद् व्याधान् पुक्कसजान् पुरः । विस्मयाकुलया बुद्ध्या भूयो बभ्राम सम्भ्रमी
त्याने समोर उभे असलेले व्याध आणि पुक्कस हेही ओळखले, आणि त्याचा मन आश्चर्याने भरून गेले, म्हणून तो गोंधळलेल्या अवस्थेत पुन्हा फिरू लागला.
अथ प्राप महाटव्याः पर्यन्ते धूमधूसरम् । तम् एव ग्रामकं यस्मिन् सो ऽभवत् पुष्टपुक्कसः
मग तो धुरकट धुरळ्याने भरलेल्या मोठ्या जंगलाच्या टोकाला पोहोचला, जिथे तो कधी काळी पुष्ट पुक्कस होता, त्याच त्या गावात.
तत्रापश्यज् जनांस् तांस् तांस् स्त्रियस् तास् ताः कुटीरिकाः । तान् आरामाञ् जलाधारांस् तांस् तांश् च वसुधातटान्
तेथे त्याने ते लोक, त्या स्त्रिया, त्या लहान झोपड्या, ते बाग, पाण्याचे ओहोळ आणि ती मोकळी शेतजमीन पाहिली.
तं चाकाण्डपरिभ्रंशं तान् वृक्षांस् तान् वृतिव्रजान् । तांस् तथैव समुद्देशांस् तद्वृत्तान्तैकलाञ्छितान्
त्याने तिथे अचानक झालेली पडझड, ते झाडे, ते गुरांचे कळप आणि ज्या जागी ते सर्व घडले, त्या जागा पाहिल्या.
अन्यासु वृद्धासु सबाष्पनेत्रास्व् आर्त्याभियुक्तासु च वर्णयन्ती । अकालकान्तारविशीर्णबन्धुदुःखान्य् असङ्ख्यानि सखी सखीषु
इतर ठिकाणी, अश्रूंनी डोळे भरलेल्या, दुःखाने ग्रासलेल्या म्हाताऱ्या बायका होत्या; त्यात एक मैत्रीण दुसऱ्या मैत्रिणीला, वेळेआधी जंगलात हरवलेल्या आप्तांच्या असंख्य दुःखांची हकीकत सांगत होती.
वृद्धा प्रवृद्धोज्ज्वलबाष्पानेत्र कन्थावृता शुष्ककुचा कृशाङ्गी । अवग्रहोग्राशनिदग्धदेशे तत्रान्तरान्ता परिरोदितीयम्
वयस्क, दुःखाने पुरती व्याकुळ झालेली, डोळ्यांतून ओघळणारे अश्रू चमकणारे, घशात हुंदका अडकलेला, छाती कोरडी पडलेली, शरीर अगदी सुकलेलं — अशी ही आई त्या तीव्र दुःखाच्या आगीत भाजलेल्या जागेत बसून आक्रोश करत आहे.
हा पुत्र पुत्रावृतसर्वगात्र दिनत्रयाभोजनजर्जराङ्ग । कृत्तेशुना चर्मणि जीर्णदेहात् कथं क्व मुक्ता भवतासवस् ते
अरे बाळा! माझं सगळं अंग जखमांनी भरलेलं, तीन दिवस उपाशी राहून अगदी थकून गेलं आहे; तुझं हे छिन्नविछिन्न, सडत चाललेलं शरीर पाहून, तुझा प्राण कसा आणि कुठे गेला, हे मला समजत नाही.
तालीलतालम्बनम् अम्बुदार्द्रदन्तान्तरस्थारुणसत्फलस्य । स्मरामि गुञ्जाफलदामहेतोः पुरस् स्ववध्वा रसहासिनस् ते
मला आठवतंय — तुझ्या पत्नीसमोर गूंजा मण्यांची माळ घालणं, तिच्याशी गोडगोड हसणं, ओठांत ओलसर पिकलेलं फळ धरून झाडावर झुलणं — या सगळ्या आठवणी मला सतावत आहेत.
कदम्बजम्बीरलवङ्गगुञ्जकुञ्जान्तर् अत्रस्ततरत्तरक्षोः । पश्यामि पुत्रस्य कदा नु भूयो भयङ्कराण्य् आप्लुतिवल्गितानि
कदंब, लिंबू, लवंग आणि गूंजा यांच्या दाट झाडीत, जिथे रानटी प्राणी भटकतात, तिथे माझ्या मुलाने उड्या मारत, धाडसाने धावपळ करताना, मी पुन्हा कधी पाहणार?
न तानि ताम्बूलविलासिनीनां मुखेषु शोभललितानि सन्ति । तमालनीले चिबुकैकदेशे सुतस्य यान्य् आस्यगतामिषस्य
पान खाणाऱ्या सुंदर स्त्रियांच्या ओठांवर असे मोहक डाग नसतात; ते माझ्या मुलाच्या निळसर गालावर होते, कारण त्याने खालेल्या मांसाचे ते डाग होते.