न लोकान्तरता काचिन् न च सर्गादिता क्वचित् । न मेरुता नाम्बरता न मनस्ता न देहता
ना इतर लोकांचा काही वेगळा स्वभाव आहे, ना सृष्टीचा कुठेही खासपणा आहे. ना मेरू पर्वताचा, ना आकाशाचा, ना मनाचा, ना देहाचा काही वेगळा स्वभाव आहे.
न महाभूतता काचिन् न च कारणता क्वचित् । न चर्तुकालकलना न भावाभाववस्तुता
ना पंचमहाभूतांचा काही वेगळा स्वभाव आहे, ना कुठेही कारणपणाचा ठसा आहे. ऋतूंची मोजदाद नाही, आणि अस्तित्व-अनस्तित्वाचाही काही वेगळा अर्थ नाही.
त्वत्ताहन्तात्मता तत्ता सत्तासत्ता न काश्चन । न क्वचिद् भेदकलना न भावाभावरञ्जना
‘तू’, ‘मी’, ‘स्वतः’, ‘ते’, अस्तित्व किंवा अनस्तित्व—यांचा काहीच वेगळा अर्थ नाही. कुठेही भेदभावाची कल्पना नाही, आणि अस्तित्व-अनस्तित्वामुळे काही रंग चढत नाही.
सर्वं शान्तं निरालम्भं ज्ञम् अच्छं शाश्वतं शिवम् । अनामयम् अनाभासम् अनामकम् अकारणम्
सगळं शांत आहे, कुठल्याही आधाराशिवाय आहे, शुद्ध चेतना आहे, निर्मळ आहे, चिरंतन आहे, मंगल आहे, कुठलाही त्रास नाही, दिसणं नाही, नाव नाही आणि कारणही नाही.
न सन् नासन् न मध्यान्तं न सर्वं सर्वम् एव च । मनोवचोभिर् अग्राह्यं शून्याशून्यं सुशाश्वतम्
ते अस्तित्व नाही, नाही अस्तित्वही नाही, ना मध्ये आहे ना शेवट आहे; ते सर्व नाही, पण तरी तेच सर्व आहे; मनानं किंवा वाणीने ते समजू शकत नाही, ते रिकामं नाही आणि भरलेलंही नाही, आणि ते अत्यंत शाश्वत आहे.
अवबुद्धं महाब्रह्मन् सर्वम् एतन् मयाधुना । तथापि भूयः कथय सर्गः किम् अवलोक्यते
हे महाब्रह्मन्, मी आता हे सर्व समजून घेतलं आहे; तरीसुद्धा, पुन्हा सांग, निर्मिती म्हणजे नेमकं काय दिसतं?
परे शान्तं परं नाम स्थितम् इत्थम् इदन्तया । नेह सर्गो न सर्गाख्या काचनास्ति कदाचन
परम शांतता, ते सर्वोच्च असं 'हे' आणि 'ते' म्हणूनच आहे; इथे कधीही निर्मिती नाही, आणि निर्मितीचं नावही नाही.
महार्णवाम्भसीवाम्बु संस्थितं परमे पदे । जलं द्रवत्वात् स्पन्दीव निस्स्पन्दं परमं पदम्
जसं समुद्रातलं पाणी तिथेच राहतं, तसंच परम अवस्थेतही असतं. पाण्याला वहाण्याची प्रवृत्ती असल्यामुळे ते हलतं असं वाटतं, पण परम अवस्था मात्र कायमच स्थिर असते.
भास्वात्मनीव कचति न कचच् चैव तत् पदम् । भासते कचनं भासां परं त्व् अकचनं विदुः
जसं प्रकाश स्वतःमध्येच चमकत असतो, तसंच ती अवस्था ना चमकते ना न चमकते. जे चमकतं त्याला 'चमकणं' म्हणतात, पण जे परम आहे त्याला न चमकणं असं ओळखतात.
अध ऊर्ध्वं वर्जयित्वा यथाब्धेर् उदरे पयः । स्फुरत्य् एवं परे चित्त्वाद् इदं नानेव तत्परम्
वरखाली बाजूला सारून, जसं समुद्राच्या आत पाणी हलतं, तसंच परम चैतन्यातून हे जग अनेकप्रकारे दिसतं, पण ते सगळं परमच आहे.
ईषद्विदन् स्वयं चित्त्वाद् अन्यताम् इव पश्यति । बुध्यते सर्ग इत्य् एव शमाच् छाम्यति शाश्वतम्
थोडंसं हालचाल झाल्यावर चैतन्याला जणू काही वेगळं असावं असं वाटतं; ह्यालाच सृष्टी म्हणतात, आणि शांततेतून ते पुन्हा कायमच्याच शांततेत विलीन होतं.
सर्गस् तु परमार्थस्य सञ्ज्ञेत्य् एव विनिश्चयः । न नास्ति नायम् अस्त्य् अन्तर् अम्बरस्य यथाम्बरम्
सृष्टी म्हणजेच परमसत्याचे एक नाव आहे—हेच खरे समजावे. जसे आकाशात आकाश असते, तसेच ती सृष्टी आत नाही आणि बाहेरही नाही.
चित्त्वात् सर्गसमापत्तिर् अचित्त्वात् सर्गसङ्क्षयः । परे परमं संशान्ते हेम्नीव कटकभ्रमः
मनामुळे सृष्टी निर्माण होते; आणि मन नसल्यावर ती नाहीशी होते. पूर्ण शांत अशा परमात्म्यात सृष्टीचा भास हा सोन्यात कडे असल्याचा भास जसा असतो तसाच आहे.
सन्न् एव सर्गो ऽसर्गत्वम् एति वित्त्वशमोदये । असत् सत्ताम् अवाप्नोति स्वतस् संवेदनोदये
सृष्टी असली तरी 'माझे'पण संपल्यावर ती नसल्यासारखी होते; आणि जे खरे नाही ते स्वतःच्या जाणिवेमुळे खरे वाटू लागते.
संवेदनम् अहम्भावसर्गसम्भवसम्भ्रमः । असंवेदनम् आशान्तं परं विद्धि न तज् जडम्
स्वतःची जाणीव म्हणजे 'मी'पणाची आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीची गोंधळाची सुरुवात होय; आणि जिथे ही जाणीव नाही, तीच खरी शांतता आहे—ती जडपणा नाही हे जाण.
नानेन सर्गो नानायं ज्ञास्यैकात्मा शिवात्मकः । पुस्तकर्मकृता सेना मृण्मयी शिल्पिनां यथा
या सर्व सृष्टी अनेक वाटते, पण प्रत्यक्षात ती अनेक नाही. जाणणारा एकच आहे, तो शुभस्वरूप आहे. जशी कुंभाराच्या हातून किंवा पुस्तकात मातीची फौज तयार होते, तशीच ही सृष्टी आहे.
इदं पूर्णम् अनारम्भम् अनन्तम् अनवोदयम् । पूर्णे पूर्णं परापूरैः पूर्वम् एवावतिष्ठते
हे पूर्ण आहे, त्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, आणि त्यात कधीच काही नवीन निर्माण होत नाही. पूर्णत्वात कितीही पूर्णत्व आले तरी, ते पूर्वीपासूनच तिथे आहे.
यद् अयं लक्ष्यते सर्गस् तद् ब्रह्म ब्रह्मणि स्थितम् । नभो नभसि विश्रान्तं शान्तं शान्ते शिवं शिवे
जी सृष्टी दिसते, तीच ब्रह्म आहे आणि ब्रह्मातच स्थित आहे. जसं आकाश आकाशातच असतं, शांती शांतीतच असते, तसं शुभत्व शुभत्वातच असतं.
मकुरप्रतिबिम्बस्थे नगरे नगरं जने । यथा दूरम् अदूरं च तथेशे तदतत्क्रमः
जसं आरशात उमटलेल्या शहरात लोकांना शहर जवळ किंवा दूर वाटतं, तसं परमेश्वरात जवळपणं आणि दूरपणं, हे सर्व एकत्रच आहे.
असद् अभ्युत्थितं विश्वं सद् अप्य् अभ्युदितं सदा । प्रतिभासात् सदाभासम् अवस्तुत्वाद् असन्मयम्
हे विश्व खरेतर अस्तित्वात नसताना निर्माण होते, आणि जरी ते खरे वाटले तरी ते नेहमीच फक्त भासच असतो; कारण ते केवळ भास आहे, म्हणून ते प्रत्यक्षात असत्यच आहे.
आदर्शनगराकारे मृगतृष्णाम्बुभास्वरे । द्विचन्द्रविभ्रमाभासे सर्गे ऽस्मिन् केव सत्यता
या सृष्टीत, जी आरशातल्या शहरासारखी, मृगजळातल्या पाण्याच्या चमकासारखी किंवा दोन चंद्र दिसण्याच्या भ्रमासारखी आहे, खरी वस्तुस्थिती कुठे आहे?
मायाचूर्णपरिक्षेपाद् यथा व्योम्नि पुरभ्रमः । तथा संविदि संसारस् सारो ऽसारश् च भासते
जसा मायेमुळे आकाशात शहराचा भास निर्माण होतो, तसंच चैतन्यातही संसाराचं सार आणि निरर्थकपणाचं भास दिसतो.
यावद् विचारदहनेन समूलदाहं दग्धा न जर्जरलतेव बलाद् अविद्या । शाखाप्रतानगहना गहनानि तावन् नानाविधानि सुखदुःखवनानि सूते
जोपर्यंत विचाराच्या आगीने अज्ञान मुळासकट जळून गेले नाही, तोपर्यंत त्याच्या दाट फांद्या आणि जाळ्यांमधून सुखदुःखांची अनेक जंगलं तयार होतच राहतात.
हेमोर्मिकादिवन् मिथ्या कचितायाः क्षयोन्मुखम् । त्वम् अहन्त्वम् अविद्यायाश् शृणु राघव कीदृशम्
हे राघव, सोन्याच्या लाटेसारखी भासणारी आणि खोटी असलेली अज्ञानाची गुंफण कशी नाहीशी होते, 'मी' आणि 'माझे' या भावनांचा क्षय कसा होतो, ते ऐक.
लवणो ऽसौ महीपालस् तदा दृष्ट्वा तथा भ्रमम् । द्वितीये दिवसे गन्तुं प्रवृत्तस् तां महाटवीम्
त्या राजाने, लवणाने, अशी गोंधळाची स्थिती पाहिल्यावर दुसऱ्या दिवशी त्या मोठ्या जंगलात जाण्यास सुरुवात केली.
यत् तद् दृष्टं मया दुःखम् अरण्यानीं स्मरामि ताम् । चित्तादर्शगता चित्त्वात् कदाचिल् लभ्यते च सा
त्या जंगलात मी पाहिलेल्या दुःखाची आठवण मला येते; कधी ते मनाच्या आरशात उमटते, तर कधी प्रत्यक्ष अनुभवास येते.
इति निश्चित्य सचिवैस् स ययौ दक्षिणापथम् । पुनर् दिग्विजयायैव प्राप विन्ध्यमहीधरम्
मंत्र्यांशी असे ठरवून, तो दक्षिणेकडे निघाला आणि पुन्हा विजयासाठी विंध्य पर्वतावर पोहोचला.
पूर्वदक्षिणपाश्चात्यमहार्णवतटस्थलीम् । बभ्राम कौतुकात् सर्वां व्योमवीथीम् इवोष्णरुक्
तो कुतूहलाने पूर्व, दक्षिण आणि पश्चिम दिशेला असलेल्या मोठ्या समुद्राच्या काठावर सगळीकडे फिरला, जणू आकाशात सूर्याचा मार्ग फिरतो तसा.
अथैकस्मिन् प्रदेशे तां भित्ताव् इव पुरोगताम् । ददर्शोग्राम् अरण्यानीं परलोकमहीम् इव
नंतर एका ठिकाणी त्याने समोर जणू भिंतीसारखे उभे असलेले ते जंगली अरण्य पाहिले, ते परलोकासारखे वाटत होते.
सर्वत्र विहरंस् तांस् तान् वृत्तान्तान् सकलान् अपि । दृष्टवान् दृष्टवांश् चैव ज्ञातवांश् च विसिस्मये
तो सर्वत्र फिरताना त्या सर्व घडामोडी पाहिल्या, अनुभवल्या आणि समजून घेतल्या; हे सर्व पाहून तो आश्चर्यचकित झाला.