यश् शुक्तौ रजताकारं प्रेक्षते रजतस्य सः । न सम्प्राप्नोत्य् अणुम् अपि कणं क्षीणम् अपि क्वचित्
जो शिंपल्यात चांदीचं रूप पाहतो, त्याला कधीच तिथून चांदीचा एक कणदेखील मिळत नाही.
अपर्यालोचनेनैव सद् इवासद् विराजते । यथा शुक्तौ रजतता जलं मरुमरीचिषु
योग्य विचार न केल्यामुळे खरे नसलेलेही खरे वाटते, जसे शिंपल्यात चांदी दिसते किंवा वाळवंटात पाण्याचा भास होतो.
यन् नास्ति तस्य नास्तित्वं प्रेक्ष्यमाणं प्रकाशते । अप्रेक्ष्यमाणं स्फुरति मृगतृष्णास्व् इवाम्बुधीः
जे अस्तित्वात नाही त्याचे नसणे नीट पाहिल्यावर स्पष्ट होते; पण नीट पाहिले नाही तर ते मृगजळातील पाण्यासारखे भासते.
असद् एव च तत् कार्यकरं भवति च स्थिरम् । बालानां मरणायैव वेतालभ्रान्तिसङ्गमः
खरे नसलेलेही कधी कधी कारणीभूत वाटते आणि स्थिर दिसते; पण ते फक्त अज्ञ लोकांच्या विनाशालाच कारणीभूत ठरते, जसे वेताळाचा भ्रम.
हेमतां वर्जयित्वैकां वर्तते हेम्नि नेतरत् । ऊर्मिकाकटकादित्वं तैलादि सिकतास्व् इव
सोन्यात सोन्याचीच एकच खूण असते, दुसरे काही नसते; जसे वाळूत फक्त लाट किंवा फुग्याचा भास होतो, तेल वगैरे काही नसते.
नेहास्ति सत्यं नो मिथ्या यद् यथा प्रतिभासते । तत् तथार्थक्रियाकारि बालयक्षविकारवत्
इथे ना सत्य आहे ना असत्य; जे काही दिसतं, ते तसंच वागतं, जसं लहान मुलांच्या सोंगट्यांच्या खेळात बदल दिसतात.
सद् वा भवत्व् असद् वापि सुदृढं हृदये तु यत् । तत् तद् अर्थक्रियाकारि विषस्येवामृतक्रिया
ते खरं असो वा खोटं, मनात जे ठामपणे धरलं जातं, त्याचे परिणाम होतातच, जसं विष किंवा अमृत आपापली कृती करतात.
परमैव हि साविद्या मायैषा संसृतिर् ह्य् असौ । असतो निष्प्रतिष्ठस्य यदाहन्त्वस्य भावनम्
हीच ती अत्युच्च अज्ञान, जी माया आहे; हाच संसार आहे, जो खऱ्या आधाराशिवाय असलेल्या 'मीपणाच्या' विचारातून निर्माण होतो.
हेम्न्य् अस्ति नोर्मिकादित्वम् अहन्ताद्य् अस्ति नात्मनि । अहन्त्वाभावतस् त्व् एवं स्वच्छे शान्ते समे परे
सोण्यात कधीही किड्याचे गुण नसतात, तसंच आत्म्यात 'मीपणासारखे' गुण नसतात; 'मीपणा' नसल्यामुळेच तो परम, निर्मळ, शांत आणि सम आहे.
न सनातनता काचिन् न च काचिद् विरिञ्चता । न च ब्रह्माण्डता काचिन् न च काचित् सुरादिता
ना कुठे शाश्वतपणा आहे, ना कुठे सृष्टीकर्त्याचा स्वभाव आहे. ना ब्रह्मांडाचा काही ठसा आहे, ना देव-दानवांचा काही वेगळा स्वभाव आहे.
न लोकान्तरता काचिन् न च सर्गादिता क्वचित् । न मेरुता नाम्बरता न मनस्ता न देहता
ना इतर लोकांचा काही वेगळा स्वभाव आहे, ना सृष्टीचा कुठेही खासपणा आहे. ना मेरू पर्वताचा, ना आकाशाचा, ना मनाचा, ना देहाचा काही वेगळा स्वभाव आहे.
न महाभूतता काचिन् न च कारणता क्वचित् । न चर्तुकालकलना न भावाभाववस्तुता
ना पंचमहाभूतांचा काही वेगळा स्वभाव आहे, ना कुठेही कारणपणाचा ठसा आहे. ऋतूंची मोजदाद नाही, आणि अस्तित्व-अनस्तित्वाचाही काही वेगळा अर्थ नाही.
त्वत्ताहन्तात्मता तत्ता सत्तासत्ता न काश्चन । न क्वचिद् भेदकलना न भावाभावरञ्जना
‘तू’, ‘मी’, ‘स्वतः’, ‘ते’, अस्तित्व किंवा अनस्तित्व—यांचा काहीच वेगळा अर्थ नाही. कुठेही भेदभावाची कल्पना नाही, आणि अस्तित्व-अनस्तित्वामुळे काही रंग चढत नाही.
सर्वं शान्तं निरालम्भं ज्ञम् अच्छं शाश्वतं शिवम् । अनामयम् अनाभासम् अनामकम् अकारणम्
सगळं शांत आहे, कुठल्याही आधाराशिवाय आहे, शुद्ध चेतना आहे, निर्मळ आहे, चिरंतन आहे, मंगल आहे, कुठलाही त्रास नाही, दिसणं नाही, नाव नाही आणि कारणही नाही.
न सन् नासन् न मध्यान्तं न सर्वं सर्वम् एव च । मनोवचोभिर् अग्राह्यं शून्याशून्यं सुशाश्वतम्
ते अस्तित्व नाही, नाही अस्तित्वही नाही, ना मध्ये आहे ना शेवट आहे; ते सर्व नाही, पण तरी तेच सर्व आहे; मनानं किंवा वाणीने ते समजू शकत नाही, ते रिकामं नाही आणि भरलेलंही नाही, आणि ते अत्यंत शाश्वत आहे.
अवबुद्धं महाब्रह्मन् सर्वम् एतन् मयाधुना । तथापि भूयः कथय सर्गः किम् अवलोक्यते
हे महाब्रह्मन्, मी आता हे सर्व समजून घेतलं आहे; तरीसुद्धा, पुन्हा सांग, निर्मिती म्हणजे नेमकं काय दिसतं?
परे शान्तं परं नाम स्थितम् इत्थम् इदन्तया । नेह सर्गो न सर्गाख्या काचनास्ति कदाचन
परम शांतता, ते सर्वोच्च असं 'हे' आणि 'ते' म्हणूनच आहे; इथे कधीही निर्मिती नाही, आणि निर्मितीचं नावही नाही.
महार्णवाम्भसीवाम्बु संस्थितं परमे पदे । जलं द्रवत्वात् स्पन्दीव निस्स्पन्दं परमं पदम्
जसं समुद्रातलं पाणी तिथेच राहतं, तसंच परम अवस्थेतही असतं. पाण्याला वहाण्याची प्रवृत्ती असल्यामुळे ते हलतं असं वाटतं, पण परम अवस्था मात्र कायमच स्थिर असते.
भास्वात्मनीव कचति न कचच् चैव तत् पदम् । भासते कचनं भासां परं त्व् अकचनं विदुः
जसं प्रकाश स्वतःमध्येच चमकत असतो, तसंच ती अवस्था ना चमकते ना न चमकते. जे चमकतं त्याला 'चमकणं' म्हणतात, पण जे परम आहे त्याला न चमकणं असं ओळखतात.
अध ऊर्ध्वं वर्जयित्वा यथाब्धेर् उदरे पयः । स्फुरत्य् एवं परे चित्त्वाद् इदं नानेव तत्परम्
वरखाली बाजूला सारून, जसं समुद्राच्या आत पाणी हलतं, तसंच परम चैतन्यातून हे जग अनेकप्रकारे दिसतं, पण ते सगळं परमच आहे.
ईषद्विदन् स्वयं चित्त्वाद् अन्यताम् इव पश्यति । बुध्यते सर्ग इत्य् एव शमाच् छाम्यति शाश्वतम्
थोडंसं हालचाल झाल्यावर चैतन्याला जणू काही वेगळं असावं असं वाटतं; ह्यालाच सृष्टी म्हणतात, आणि शांततेतून ते पुन्हा कायमच्याच शांततेत विलीन होतं.
सर्गस् तु परमार्थस्य सञ्ज्ञेत्य् एव विनिश्चयः । न नास्ति नायम् अस्त्य् अन्तर् अम्बरस्य यथाम्बरम्
सृष्टी म्हणजेच परमसत्याचे एक नाव आहे—हेच खरे समजावे. जसे आकाशात आकाश असते, तसेच ती सृष्टी आत नाही आणि बाहेरही नाही.
चित्त्वात् सर्गसमापत्तिर् अचित्त्वात् सर्गसङ्क्षयः । परे परमं संशान्ते हेम्नीव कटकभ्रमः
मनामुळे सृष्टी निर्माण होते; आणि मन नसल्यावर ती नाहीशी होते. पूर्ण शांत अशा परमात्म्यात सृष्टीचा भास हा सोन्यात कडे असल्याचा भास जसा असतो तसाच आहे.
सन्न् एव सर्गो ऽसर्गत्वम् एति वित्त्वशमोदये । असत् सत्ताम् अवाप्नोति स्वतस् संवेदनोदये
सृष्टी असली तरी 'माझे'पण संपल्यावर ती नसल्यासारखी होते; आणि जे खरे नाही ते स्वतःच्या जाणिवेमुळे खरे वाटू लागते.
संवेदनम् अहम्भावसर्गसम्भवसम्भ्रमः । असंवेदनम् आशान्तं परं विद्धि न तज् जडम्
स्वतःची जाणीव म्हणजे 'मी'पणाची आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीची गोंधळाची सुरुवात होय; आणि जिथे ही जाणीव नाही, तीच खरी शांतता आहे—ती जडपणा नाही हे जाण.
नानेन सर्गो नानायं ज्ञास्यैकात्मा शिवात्मकः । पुस्तकर्मकृता सेना मृण्मयी शिल्पिनां यथा
या सर्व सृष्टी अनेक वाटते, पण प्रत्यक्षात ती अनेक नाही. जाणणारा एकच आहे, तो शुभस्वरूप आहे. जशी कुंभाराच्या हातून किंवा पुस्तकात मातीची फौज तयार होते, तशीच ही सृष्टी आहे.
इदं पूर्णम् अनारम्भम् अनन्तम् अनवोदयम् । पूर्णे पूर्णं परापूरैः पूर्वम् एवावतिष्ठते
हे पूर्ण आहे, त्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, आणि त्यात कधीच काही नवीन निर्माण होत नाही. पूर्णत्वात कितीही पूर्णत्व आले तरी, ते पूर्वीपासूनच तिथे आहे.
यद् अयं लक्ष्यते सर्गस् तद् ब्रह्म ब्रह्मणि स्थितम् । नभो नभसि विश्रान्तं शान्तं शान्ते शिवं शिवे
जी सृष्टी दिसते, तीच ब्रह्म आहे आणि ब्रह्मातच स्थित आहे. जसं आकाश आकाशातच असतं, शांती शांतीतच असते, तसं शुभत्व शुभत्वातच असतं.
मकुरप्रतिबिम्बस्थे नगरे नगरं जने । यथा दूरम् अदूरं च तथेशे तदतत्क्रमः
जसं आरशात उमटलेल्या शहरात लोकांना शहर जवळ किंवा दूर वाटतं, तसं परमेश्वरात जवळपणं आणि दूरपणं, हे सर्व एकत्रच आहे.
असद् अभ्युत्थितं विश्वं सद् अप्य् अभ्युदितं सदा । प्रतिभासात् सदाभासम् अवस्तुत्वाद् असन्मयम्
हे विश्व खरेतर अस्तित्वात नसताना निर्माण होते, आणि जरी ते खरे वाटले तरी ते नेहमीच फक्त भासच असतो; कारण ते केवळ भास आहे, म्हणून ते प्रत्यक्षात असत्यच आहे.