ते हि धीरास् सुराजानो दशास्व् आसु जयन्ति ते । तृणायते तु दिग्दन्तिघटाभटपराजयः
हेच शहाणे आणि थोर पुरुष या सर्व अवस्थांमध्ये यश मिळवतात; त्यांना युद्धातील हत्तींच्या सैन्याकडून झालेली हार देखील गवतासारखीच क्षुल्लक वाटते.
एतासु भूमिषु जयन्ति हि ये महान्तो वन्द्यास् त एव हि जितेन्द्रियशात्रवास् ते । सम्राड् विराड् अपि च यत्र तृणायते तत् स्फारं पदं झगिति ते समवाप्नुवन्ति
या अवस्थांमध्ये जे खरे विजय मिळवतात, तेच खरंच वंदनीय आहेत; त्यांनी आपल्या इंद्रियांचा पराभव केला आहे. सम्राट किंवा विश्वाचा राजा होण्याचं पदही त्यांना तुच्छ वाटतं, आणि ते सहज त्या श्रेष्ठ अवस्थेला पोहोचतात.
ऊर्मिकासंविदा हेम यथा विस्मृत्य हेमताम् । विरौति नाहं हेमेति वृथात्माहन्तया तथा
जसं सोन्याचं दागिनं आपलं सोनं असणं विसरून 'मी सोनं आहे' असं व्यर्थ अभिमानाने ओरडत नाही, तसंच आत्म्याचंही आहे.
ऊर्मिकासंविदुदयः कथं हेम्नो महामुने । अहम्भावात्मक इति यथावद् ब्रूहि मे प्रभो
हे महर्षे, सोन्यातून दागिन्याची जाणीव कशी निर्माण होते? प्रभो, 'मी'पणाची भावना नेमकी कशी येते, ते मला सांग.
सत एवागमापायौ प्रष्टव्यौ नासतस् सदा । अहन्त्वम् ऊर्मिकात्वं च सती तु न कदाचन
खरंच असलेल्या गोष्टींनाच येणं-जाणं असू शकतं; जे कधीच नसतं त्याला अस्तित्व नसतंच. 'मी'पणाची भावना आणि दागिन्याचं रूप हे खरं अस्तित्व कधीच नसतं.
हेम देह्य् ऊर्मिकात्वं त्वं गृहाणेत्य् उदिते यदि । तद् दीयते सोर्मिकेण तत् तद् अस्ति न संशयः
जर असं सांगितलं, 'हे सोनं, आता तू दागिना हो,' आणि खरंच त्यातून दागिना बनवला, तर मग तो दागिना नक्कीच अस्तित्वात आहे, यात शंका नाही.
एवं चेत् तत् प्रभो ऽत्र स्याद् ऊर्मिकात्वं तु कीदृशम् । अनयैवार्थविच्छित्त्या ज्ञास्यामि ब्रह्मणो वपुः
हे प्रभो, जर असंच असेल तर दागिना होण्याचं स्वरूप नेमकं काय आहे? हे नीट समजून घेतलं तर मला ब्रह्माचं खरं रूप कळेल.
रूपं राघव नीरूपम् असतश् चेन् निरूप्यते । तद् वन्ध्यातनयाकारगुणान् मे त्वम् उदाहर
राघव, जर असत्याला रूप आहे असं म्हणायचं झालं, तर मग वंध्येच्या मुलाचे गुण आणि कृत्यं पण मला सांग.
ऊर्मिकात्वं मुधा भ्रान्तिर् मायेवासत्स्वरूपिणी । रूपं तद् एतद् एवास्याः प्रेक्षिता यन् न दृश्यते
लाट आहे असं समजणं ही फुकाची भ्रांती आहे, जशी माया असत्याला रूप देऊन दाखवते. खरंतर दिसतं ते खरं नसतंच, हीच मायेमध्ये खरी गोष्ट आहे.
मृगतृष्णाम्भसि द्वीन्दाव् अहन्तारुचकादिषु । एतावद् एव रूपं यत् प्रेक्ष्यमाणं न लक्ष्यते
मृगजळातलं पाणी, दोन चंद्र, अहंकाराची चमक आणि अशा गोष्टींमध्ये, जेवढं दिसतं तेवढंच त्याचं रूप असतं, पण ते नीट पाहिलं तर काहीच सापडत नाही.
यश् शुक्तौ रजताकारं प्रेक्षते रजतस्य सः । न सम्प्राप्नोत्य् अणुम् अपि कणं क्षीणम् अपि क्वचित्
जो शिंपल्यात चांदीचं रूप पाहतो, त्याला कधीच तिथून चांदीचा एक कणदेखील मिळत नाही.
अपर्यालोचनेनैव सद् इवासद् विराजते । यथा शुक्तौ रजतता जलं मरुमरीचिषु
योग्य विचार न केल्यामुळे खरे नसलेलेही खरे वाटते, जसे शिंपल्यात चांदी दिसते किंवा वाळवंटात पाण्याचा भास होतो.
यन् नास्ति तस्य नास्तित्वं प्रेक्ष्यमाणं प्रकाशते । अप्रेक्ष्यमाणं स्फुरति मृगतृष्णास्व् इवाम्बुधीः
जे अस्तित्वात नाही त्याचे नसणे नीट पाहिल्यावर स्पष्ट होते; पण नीट पाहिले नाही तर ते मृगजळातील पाण्यासारखे भासते.
असद् एव च तत् कार्यकरं भवति च स्थिरम् । बालानां मरणायैव वेतालभ्रान्तिसङ्गमः
खरे नसलेलेही कधी कधी कारणीभूत वाटते आणि स्थिर दिसते; पण ते फक्त अज्ञ लोकांच्या विनाशालाच कारणीभूत ठरते, जसे वेताळाचा भ्रम.
हेमतां वर्जयित्वैकां वर्तते हेम्नि नेतरत् । ऊर्मिकाकटकादित्वं तैलादि सिकतास्व् इव
सोन्यात सोन्याचीच एकच खूण असते, दुसरे काही नसते; जसे वाळूत फक्त लाट किंवा फुग्याचा भास होतो, तेल वगैरे काही नसते.
नेहास्ति सत्यं नो मिथ्या यद् यथा प्रतिभासते । तत् तथार्थक्रियाकारि बालयक्षविकारवत्
इथे ना सत्य आहे ना असत्य; जे काही दिसतं, ते तसंच वागतं, जसं लहान मुलांच्या सोंगट्यांच्या खेळात बदल दिसतात.
सद् वा भवत्व् असद् वापि सुदृढं हृदये तु यत् । तत् तद् अर्थक्रियाकारि विषस्येवामृतक्रिया
ते खरं असो वा खोटं, मनात जे ठामपणे धरलं जातं, त्याचे परिणाम होतातच, जसं विष किंवा अमृत आपापली कृती करतात.
परमैव हि साविद्या मायैषा संसृतिर् ह्य् असौ । असतो निष्प्रतिष्ठस्य यदाहन्त्वस्य भावनम्
हीच ती अत्युच्च अज्ञान, जी माया आहे; हाच संसार आहे, जो खऱ्या आधाराशिवाय असलेल्या 'मीपणाच्या' विचारातून निर्माण होतो.
हेम्न्य् अस्ति नोर्मिकादित्वम् अहन्ताद्य् अस्ति नात्मनि । अहन्त्वाभावतस् त्व् एवं स्वच्छे शान्ते समे परे
सोण्यात कधीही किड्याचे गुण नसतात, तसंच आत्म्यात 'मीपणासारखे' गुण नसतात; 'मीपणा' नसल्यामुळेच तो परम, निर्मळ, शांत आणि सम आहे.
न सनातनता काचिन् न च काचिद् विरिञ्चता । न च ब्रह्माण्डता काचिन् न च काचित् सुरादिता
ना कुठे शाश्वतपणा आहे, ना कुठे सृष्टीकर्त्याचा स्वभाव आहे. ना ब्रह्मांडाचा काही ठसा आहे, ना देव-दानवांचा काही वेगळा स्वभाव आहे.
न लोकान्तरता काचिन् न च सर्गादिता क्वचित् । न मेरुता नाम्बरता न मनस्ता न देहता
ना इतर लोकांचा काही वेगळा स्वभाव आहे, ना सृष्टीचा कुठेही खासपणा आहे. ना मेरू पर्वताचा, ना आकाशाचा, ना मनाचा, ना देहाचा काही वेगळा स्वभाव आहे.
न महाभूतता काचिन् न च कारणता क्वचित् । न चर्तुकालकलना न भावाभाववस्तुता
ना पंचमहाभूतांचा काही वेगळा स्वभाव आहे, ना कुठेही कारणपणाचा ठसा आहे. ऋतूंची मोजदाद नाही, आणि अस्तित्व-अनस्तित्वाचाही काही वेगळा अर्थ नाही.
त्वत्ताहन्तात्मता तत्ता सत्तासत्ता न काश्चन । न क्वचिद् भेदकलना न भावाभावरञ्जना
‘तू’, ‘मी’, ‘स्वतः’, ‘ते’, अस्तित्व किंवा अनस्तित्व—यांचा काहीच वेगळा अर्थ नाही. कुठेही भेदभावाची कल्पना नाही, आणि अस्तित्व-अनस्तित्वामुळे काही रंग चढत नाही.
सर्वं शान्तं निरालम्भं ज्ञम् अच्छं शाश्वतं शिवम् । अनामयम् अनाभासम् अनामकम् अकारणम्
सगळं शांत आहे, कुठल्याही आधाराशिवाय आहे, शुद्ध चेतना आहे, निर्मळ आहे, चिरंतन आहे, मंगल आहे, कुठलाही त्रास नाही, दिसणं नाही, नाव नाही आणि कारणही नाही.
न सन् नासन् न मध्यान्तं न सर्वं सर्वम् एव च । मनोवचोभिर् अग्राह्यं शून्याशून्यं सुशाश्वतम्
ते अस्तित्व नाही, नाही अस्तित्वही नाही, ना मध्ये आहे ना शेवट आहे; ते सर्व नाही, पण तरी तेच सर्व आहे; मनानं किंवा वाणीने ते समजू शकत नाही, ते रिकामं नाही आणि भरलेलंही नाही, आणि ते अत्यंत शाश्वत आहे.
अवबुद्धं महाब्रह्मन् सर्वम् एतन् मयाधुना । तथापि भूयः कथय सर्गः किम् अवलोक्यते
हे महाब्रह्मन्, मी आता हे सर्व समजून घेतलं आहे; तरीसुद्धा, पुन्हा सांग, निर्मिती म्हणजे नेमकं काय दिसतं?
परे शान्तं परं नाम स्थितम् इत्थम् इदन्तया । नेह सर्गो न सर्गाख्या काचनास्ति कदाचन
परम शांतता, ते सर्वोच्च असं 'हे' आणि 'ते' म्हणूनच आहे; इथे कधीही निर्मिती नाही, आणि निर्मितीचं नावही नाही.
महार्णवाम्भसीवाम्बु संस्थितं परमे पदे । जलं द्रवत्वात् स्पन्दीव निस्स्पन्दं परमं पदम्
जसं समुद्रातलं पाणी तिथेच राहतं, तसंच परम अवस्थेतही असतं. पाण्याला वहाण्याची प्रवृत्ती असल्यामुळे ते हलतं असं वाटतं, पण परम अवस्था मात्र कायमच स्थिर असते.
भास्वात्मनीव कचति न कचच् चैव तत् पदम् । भासते कचनं भासां परं त्व् अकचनं विदुः
जसं प्रकाश स्वतःमध्येच चमकत असतो, तसंच ती अवस्था ना चमकते ना न चमकते. जे चमकतं त्याला 'चमकणं' म्हणतात, पण जे परम आहे त्याला न चमकणं असं ओळखतात.
अध ऊर्ध्वं वर्जयित्वा यथाब्धेर् उदरे पयः । स्फुरत्य् एवं परे चित्त्वाद् इदं नानेव तत्परम्
वरखाली बाजूला सारून, जसं समुद्राच्या आत पाणी हलतं, तसंच परम चैतन्यातून हे जग अनेकप्रकारे दिसतं, पण ते सगळं परमच आहे.