पार्श्वस्था बोधितास् सन्तस् सर्वाचारे क्रमागतम् । आचारम् आचरन्त्य् एव सुप्तबुद्धवद् अक्षताः
शेजारी असणाऱ्यांनी समजावले असता, हे ज्ञानी सर्व वर्तन नीटपणे करतात, झोपेत जागे असल्यासारखे स्थिर राहतात.
आत्मारामतया तांस् तास् सुखयन्ति न काश्चन । जगत्क्रियास् सुसंसुप्तान् रूपालोकश्रियो यथा
स्वतःमध्ये आनंद मानणारे लोक या जगातील कोणत्याही गोष्टींमध्ये सुख शोधत नाहीत, अगदी जसे खोल झोपेत असणारा माणूस बाहेरच्या सुंदर रूपरंगांचा आनंद घेत नाही.
भूमिकासप्तकं त्व् एतद् धीमताम् एव गोचरम् । न पशुस्थावरादीनां न च म्लेच्छादिचेतसाम्
ही सात पायऱ्यांची स्थिती फक्त बुद्धिमान लोकांनाच समजते; ती जनावरांना, झाडांना किंवा ज्या लोकांचे मन अज्ञानात आहे अशांना मिळत नाही.
प्राप्ता ज्ञानदशाम् एतां पशुम्लेच्छादयो ऽपि ये । सदेहा वाप्य् अदेहा वा ते मुक्ता नात्र संशयः
ज्या जनावरांना किंवा अज्ञ लोकांना देखील हे ज्ञान प्राप्त होते, ते शरीरात असो वा नसोत, ते नक्कीच मुक्त होतात—याबद्दल काहीच शंका नाही.
ज्ञप्तिर् हि ग्रन्थिविच्छेदस् तस्मिन् सति विमुक्तता । मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्यादिशान्तिमात्रात्मकस् त्व् असौ
ज्ञान म्हणजेच बंधन तोडणे; जेव्हा हे घडते तेव्हा खरी मुक्तता मिळते, आणि ती फक्त मृगजळासारख्या भ्रमांचा अंत होण्यातच असते.
ये तु मोहाद् घनात् तीर्णा न प्राप्ताः पावनं पदम् । ते स्थिता भूमिकास्व् आसु स्वात्मलाभपरायणाः
जे लोक घन अज्ञानातून सुटले आहेत, पण अजून शुद्ध अवस्था मिळवू शकले नाहीत, ते या विविध अवस्थांमध्येच राहतात आणि स्वतःचं खऱ्या स्वरूप जाणून घेण्याच्या प्रयत्नात असतात.
सर्वभूमिगताः केचित् केचिद् आन्तैकभूमिकाः । भूमित्रयगताः केचित् केचित् पञ्चमभूगताः
काही सर्व अवस्थांमध्ये वावरतात, काही फक्त आतल्या एकाच अवस्थेत असतात; काही तीन अवस्थांमध्ये राहतात, तर काही पाचव्या अवस्थेत पोहोचलेले असतात.
भूमिषट्कगताः केचित् केचित् सार्धैकभूमिकाः । भूचतुष्टयगाः केचित् केचिद् भूमिद्वये स्थिताः
काही सहा अवस्थांमध्ये स्थिर असतात, काही दीड अवस्थेत असतात; काही चार अवस्थांमध्ये राहतात, तर काही दोन अवस्थांमध्येच थांबतात.
भूम्यंशभाजनाः केचित् केचित् सार्धत्रिभूमिकाः । केचित् सार्धचतुर्भूकास् सार्धषड्भूमिकाः परे
काही लोक अवस्थांच्या काही भागातच सहभागी असतात, काही तीन-सव्वा तीन अवस्थांमध्ये असतात; काही चार-सव्वा चार अवस्थांमध्ये, तर काही सहा-सव्वा सहा अवस्थांमध्ये असतात.
विवेकिनो नरा लोके चरन्त इति भूमिषु । गृहायतनतापस्य दशावेशेषु संस्थिताः
या जगात विवेकी माणसं वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये वावरतात — कधी घरदार सांभाळणारे, कधी वनात राहणारे, तर कधी संन्यासी अशा रूपात ते आपली वाट चालतात.
ते हि धीरास् सुराजानो दशास्व् आसु जयन्ति ते । तृणायते तु दिग्दन्तिघटाभटपराजयः
हेच शहाणे आणि थोर पुरुष या सर्व अवस्थांमध्ये यश मिळवतात; त्यांना युद्धातील हत्तींच्या सैन्याकडून झालेली हार देखील गवतासारखीच क्षुल्लक वाटते.
एतासु भूमिषु जयन्ति हि ये महान्तो वन्द्यास् त एव हि जितेन्द्रियशात्रवास् ते । सम्राड् विराड् अपि च यत्र तृणायते तत् स्फारं पदं झगिति ते समवाप्नुवन्ति
या अवस्थांमध्ये जे खरे विजय मिळवतात, तेच खरंच वंदनीय आहेत; त्यांनी आपल्या इंद्रियांचा पराभव केला आहे. सम्राट किंवा विश्वाचा राजा होण्याचं पदही त्यांना तुच्छ वाटतं, आणि ते सहज त्या श्रेष्ठ अवस्थेला पोहोचतात.
ऊर्मिकासंविदा हेम यथा विस्मृत्य हेमताम् । विरौति नाहं हेमेति वृथात्माहन्तया तथा
जसं सोन्याचं दागिनं आपलं सोनं असणं विसरून 'मी सोनं आहे' असं व्यर्थ अभिमानाने ओरडत नाही, तसंच आत्म्याचंही आहे.
ऊर्मिकासंविदुदयः कथं हेम्नो महामुने । अहम्भावात्मक इति यथावद् ब्रूहि मे प्रभो
हे महर्षे, सोन्यातून दागिन्याची जाणीव कशी निर्माण होते? प्रभो, 'मी'पणाची भावना नेमकी कशी येते, ते मला सांग.
सत एवागमापायौ प्रष्टव्यौ नासतस् सदा । अहन्त्वम् ऊर्मिकात्वं च सती तु न कदाचन
खरंच असलेल्या गोष्टींनाच येणं-जाणं असू शकतं; जे कधीच नसतं त्याला अस्तित्व नसतंच. 'मी'पणाची भावना आणि दागिन्याचं रूप हे खरं अस्तित्व कधीच नसतं.
हेम देह्य् ऊर्मिकात्वं त्वं गृहाणेत्य् उदिते यदि । तद् दीयते सोर्मिकेण तत् तद् अस्ति न संशयः
जर असं सांगितलं, 'हे सोनं, आता तू दागिना हो,' आणि खरंच त्यातून दागिना बनवला, तर मग तो दागिना नक्कीच अस्तित्वात आहे, यात शंका नाही.
एवं चेत् तत् प्रभो ऽत्र स्याद् ऊर्मिकात्वं तु कीदृशम् । अनयैवार्थविच्छित्त्या ज्ञास्यामि ब्रह्मणो वपुः
हे प्रभो, जर असंच असेल तर दागिना होण्याचं स्वरूप नेमकं काय आहे? हे नीट समजून घेतलं तर मला ब्रह्माचं खरं रूप कळेल.
रूपं राघव नीरूपम् असतश् चेन् निरूप्यते । तद् वन्ध्यातनयाकारगुणान् मे त्वम् उदाहर
राघव, जर असत्याला रूप आहे असं म्हणायचं झालं, तर मग वंध्येच्या मुलाचे गुण आणि कृत्यं पण मला सांग.
ऊर्मिकात्वं मुधा भ्रान्तिर् मायेवासत्स्वरूपिणी । रूपं तद् एतद् एवास्याः प्रेक्षिता यन् न दृश्यते
लाट आहे असं समजणं ही फुकाची भ्रांती आहे, जशी माया असत्याला रूप देऊन दाखवते. खरंतर दिसतं ते खरं नसतंच, हीच मायेमध्ये खरी गोष्ट आहे.
मृगतृष्णाम्भसि द्वीन्दाव् अहन्तारुचकादिषु । एतावद् एव रूपं यत् प्रेक्ष्यमाणं न लक्ष्यते
मृगजळातलं पाणी, दोन चंद्र, अहंकाराची चमक आणि अशा गोष्टींमध्ये, जेवढं दिसतं तेवढंच त्याचं रूप असतं, पण ते नीट पाहिलं तर काहीच सापडत नाही.
यश् शुक्तौ रजताकारं प्रेक्षते रजतस्य सः । न सम्प्राप्नोत्य् अणुम् अपि कणं क्षीणम् अपि क्वचित्
जो शिंपल्यात चांदीचं रूप पाहतो, त्याला कधीच तिथून चांदीचा एक कणदेखील मिळत नाही.
अपर्यालोचनेनैव सद् इवासद् विराजते । यथा शुक्तौ रजतता जलं मरुमरीचिषु
योग्य विचार न केल्यामुळे खरे नसलेलेही खरे वाटते, जसे शिंपल्यात चांदी दिसते किंवा वाळवंटात पाण्याचा भास होतो.
यन् नास्ति तस्य नास्तित्वं प्रेक्ष्यमाणं प्रकाशते । अप्रेक्ष्यमाणं स्फुरति मृगतृष्णास्व् इवाम्बुधीः
जे अस्तित्वात नाही त्याचे नसणे नीट पाहिल्यावर स्पष्ट होते; पण नीट पाहिले नाही तर ते मृगजळातील पाण्यासारखे भासते.
असद् एव च तत् कार्यकरं भवति च स्थिरम् । बालानां मरणायैव वेतालभ्रान्तिसङ्गमः
खरे नसलेलेही कधी कधी कारणीभूत वाटते आणि स्थिर दिसते; पण ते फक्त अज्ञ लोकांच्या विनाशालाच कारणीभूत ठरते, जसे वेताळाचा भ्रम.
हेमतां वर्जयित्वैकां वर्तते हेम्नि नेतरत् । ऊर्मिकाकटकादित्वं तैलादि सिकतास्व् इव
सोन्यात सोन्याचीच एकच खूण असते, दुसरे काही नसते; जसे वाळूत फक्त लाट किंवा फुग्याचा भास होतो, तेल वगैरे काही नसते.
नेहास्ति सत्यं नो मिथ्या यद् यथा प्रतिभासते । तत् तथार्थक्रियाकारि बालयक्षविकारवत्
इथे ना सत्य आहे ना असत्य; जे काही दिसतं, ते तसंच वागतं, जसं लहान मुलांच्या सोंगट्यांच्या खेळात बदल दिसतात.
सद् वा भवत्व् असद् वापि सुदृढं हृदये तु यत् । तत् तद् अर्थक्रियाकारि विषस्येवामृतक्रिया
ते खरं असो वा खोटं, मनात जे ठामपणे धरलं जातं, त्याचे परिणाम होतातच, जसं विष किंवा अमृत आपापली कृती करतात.
परमैव हि साविद्या मायैषा संसृतिर् ह्य् असौ । असतो निष्प्रतिष्ठस्य यदाहन्त्वस्य भावनम्
हीच ती अत्युच्च अज्ञान, जी माया आहे; हाच संसार आहे, जो खऱ्या आधाराशिवाय असलेल्या 'मीपणाच्या' विचारातून निर्माण होतो.
हेम्न्य् अस्ति नोर्मिकादित्वम् अहन्ताद्य् अस्ति नात्मनि । अहन्त्वाभावतस् त्व् एवं स्वच्छे शान्ते समे परे
सोण्यात कधीही किड्याचे गुण नसतात, तसंच आत्म्यात 'मीपणासारखे' गुण नसतात; 'मीपणा' नसल्यामुळेच तो परम, निर्मळ, शांत आणि सम आहे.
न सनातनता काचिन् न च काचिद् विरिञ्चता । न च ब्रह्माण्डता काचिन् न च काचित् सुरादिता
ना कुठे शाश्वतपणा आहे, ना कुठे सृष्टीकर्त्याचा स्वभाव आहे. ना ब्रह्मांडाचा काही ठसा आहे, ना देव-दानवांचा काही वेगळा स्वभाव आहे.