परिपक्वं समालोक्य जराक्षारविधूसरम् । शिरःकुष्माण्डकं भुङ्क्ते पुंसः कालः किलेश्वरः
काळ, जो दुःखांचा स्वामी आहे, जेव्हा वयोमानामुळे फिकट पडलेले, राखेसारखे झालेले डोके पिकलेले फळ पाहतो, तेव्हा तो ते गोडासारखे गिळून टाकतो.
जराजह्नुसुतोद्युक्ता मूलान्य् अस्य निकृन्तति । शरीरतीरवृक्षस्य चलस्यायूंषि सत्वरम्
वृद्धत्व, नदीकन्येच्या (मृत्यूच्या) मदतीने, या शरीररूपी झाडाच्या मुळांना पटकन छाटते आणि त्यामुळे जीवनशक्ती डळमळू लागते.
जरामार्जारिका भुक्तयौवनाखुतयैधिता । परम् उल्लासम् आयाति शरीरामिषगर्धिनी
वृद्धत्व ही झाडूवाली, तारुण्य संपवून, दुःखाची आग पेटवते आणि मग शरीराच्या मांसावर ताव मारण्यासाठी ती मोठ्या आनंदात येते.
काचिद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् नामङ्गलकरी तथा । यथा जराक्रोशकरी देहजङ्गलजम्बुकी
या जगात वृद्धत्वासारखे अशुभ काहीच नाही; ते शरीररूपी जंगलातील कोल्ह्यासारखे आहे, जे नेहमी हंबरडा फोडत राहते.
कासश्वासससीत्कारा दुःखधूमतमोमयी । जराज्वाला ज्वलत्य् एषा ययासौ दग्ध एव हि
खोकला, धाप लागणे आणि सुस्कारे, या सगळ्या दुःखाच्या धुरात आणि अंधारात, ही म्हातारपणाची ज्वाळा सतत पेटलेली असते, जिच्यामुळे तो माणूस खरंच होरपळून निघतो.
जरसा वक्रताम् एति शुक्लावयवपल्लवा । तात तन्वी तनुर् नॄणां लता पुष्पानता यथा
म्हातारपणामुळे, एकेकाळी शुभ्र आणि कोवळी असलेली माणसाची सडपातळ देहयष्टी वाकडी होते, अगदी फुलांनी भरलेली वेल जशी खाली वाकते तशी.
जराकर्पूरधवलं देहकर्पूरपादपम् । मुने मरणमातङ्गो नूनम् उद्धरति क्षणात्
म्हातारपणाच्या कर्पूरासारख्या पांढऱ्या रंगाच्या या देहाच्या झाडाला, हे मुनी, मृत्यू नावाचा हत्ती क्षणात उचलून नेतो.
मरणस्य मुने राज्ञो जराधवलचामरा । आगच्छतो ऽग्रे निर्याति स्वाधिव्याधिपताकिनी
हे मुनी, मृत्यू हा राजा आहे; त्याच्या येण्याआधी म्हातारपणाचा पांढरा चामर पुढे फिरतो आणि आजारांची पताका त्याच्या आगमनाची जाणीव करून देते.
न जिताश् शत्रुभिस् सङ्ख्ये ये निष्पिष्टाद्रिकोटयः । ते जराजीर्णराक्षस्या पश्याशु विजिता मुने
हे मुनी, ज्यांच्या डोंगरासारख्या किल्ल्यांना शत्रूंनी जिंकता आलं नाही, अशा वीरांना देखील म्हातारपणाच्या राक्षसीने लगेचच हरवलं आहे, हे पाहा.
जरातुषारधवले शरीरसदनान्तरे । शक्नुवन्त्य् अक्षशिशवस् स्पन्दितुं न मनाग् अपि
म्हातारपणाच्या बर्फासारख्या शुभ्रतेने झाकलेल्या या शरीररूपी घरात, डोळ्यांच्या बुबुळांनाही किंचित हलवता येत नाही.
संसारसंसृतेर् अस्या गन्धकुट्याश् शिरोगता । देहयष्ट्या जरानाम्नी चामरश्रीर् विराजते
या संसाराच्या सुगंधी कोठडीत, शरीराच्या मस्तकावर म्हातारपण नावाचा चामराचा शोभा झळकत असतो.
जराचन्द्रोदयसिते शरीरनगरे स्थिते । क्षणाद् विकासम् आयाति मुने मरणकैरवम्
म्हातारपणाचा चंद्र उगवला की शरीररूपी नगरीत क्षणातच मृत्यूचं कमळ फुलून येतं, हे मुनी.
जरासुधालेपसिते शरीरान्तःपुरान्तरे । अशक्तिर् आर्तिर् आपच् च तिष्ठन्ति सुखम् अङ्गनाः
वृद्धापकाळाच्या लेपाने माखलेल्या या देहाच्या राजवाड्यात, असहाय्यता, वेदना आणि संकटं या सुखाच्या सोबती म्हणून कायमच उभ्या असतात.
अभावाग्रेसरा यत्र जरा जयति जन्तुषु । कस् तत्रेह समाश्वासो मम मन्दमतेर् मुने
जिथे वृद्धापकाळ सगळ्यांमध्ये आघाडीवर असतो, तिथे, हे मुनी, माझ्यासारख्या मंद बुद्धीच्या माणसाला काय दिलासा मिळणार?
किं तेन दुर्जीवितदुर्ग्रहेण जरां गतेनापि हि जीव्यते यत् । जरा जगत्याम् अजिता नराणां सर्वैषणास् तात तिरस्करोति
हे वडील, या कठीण आणि दुःखद जीवनाला चिकटून राहून, वृद्धापकाळाने ग्रासल्यानंतरही काय मिळतं? कारण जगातल्या कोणत्याही माणसाला न जिंकता येणारा वृद्धापकाळ सगळ्या इच्छा दूर फेकून देतो.
विकल्पकल्पनानल्पकल्पितैर् अल्पबुद्धिभिः । भेदैर् उद्धुरतां नीतस् संसारकुहकभ्रमः
थोड्या समजुतीच्या लोकांनी कल्पना केलेल्या भेदांमुळे, आणि मनाच्या निरंतर कल्पनांमुळे, संसाराचा भ्रम अस्वस्थ होतो.
सतां कथम् इवास्थेह जायते जालपञ्जरे । बाला एवात्तुम् इच्छन्ति फलं मकुरबिम्बितम्
ज्ञानी लोकांना या जगात आसक्ती कशी निर्माण होते, जणू काही ते जाळ्याच्या पिंजऱ्यात अडकले आहेत? लहान मुलांनाच आरशात उमटलेल्या फळाला खायची इच्छा होते.
इहापि विद्यते यैषा पेलवा सुखभावना । आखुस् तन्तुम् इवाशेषं कालस् ताम् अपि कृन्तति
इथेही सुखाची जी नाजूक कल्पना आहे, ती देखील उरतेच; पण काळ उंदरासारखा तिच्या प्रत्येक धाग्याला कापून टाकतो.
न तद् अस्तीह यद् अयं कालस् सकलघस्मरः । ग्रसते न जगज्जातं महाब्धिम् इव वाडवः
या जगात असं काहीच नाही की जे सर्वांचा भक्षक असणारा काळ गिळत नाही; जगात निर्माण झालेलं सर्व काही तो अग्नी समुद्रातील पाण्यासारखं संपवतो.
समस्तसामान्यतया भीमः कालो महेश्वरः । दृश्यसत्ताम् इमां सर्वां कवलीकर्तुम् उद्यतः
काळ हा अत्यंत भयंकर आणि सर्वश्रेष्ठ असून, त्याच्या सर्वव्यापी सामर्थ्याने हे सगळं दृश्य जग गिळून टाकायला नेहमीच तयार असतो.
महताम् अपि नो देवः प्रतिपालयति क्षणात् । कालः कवलितानन्तविश्वो विश्वात्मतां गतः
देवा, मोठमोठ्या लोकांनाही काळ एक क्षणही वाचवत नाही; अनंत विश्वाला गिळून टाकून, काळच या विश्वाचा आत्मा झाला आहे.
युगवत्सरकल्पाख्यैः किञ्चित् प्रकटतां गतः । रूपैर् अलक्ष्यरूपात्मा सर्वम् आक्रम्य तिष्ठति
युग, वर्ष, कल्प अशा नावांनी काळ थोडा प्रकट होतो; पण त्याचे खरे रूप दिसत नाही, तो सर्वत्र पसरलेला आणि सर्वात राहणारा आहे.
ये रम्या ये शुभारम्भास् सुमेरुगुरवो ऽपि ये । कालेन विनिगीर्णास् ते करभेणेव पन्नगाः
जे रम्य आहेत, जे शुभ कार्यांची सुरुवात करतात, अगदी सुमेरू पर्वतासारखे भक्कम असलेलेही — सगळ्यांना काळ गिळून टाकतो, जणू हत्तीच्या पिल्लाने साप गिळावा तसं.
निर्दयः कठिनः क्रूरः कर्कशः कृपणो ऽधमः । न तद् अस्ति यद् अद्यापि न कालो निगिरत्य् अयम्
काळ निर्दयी, कठोर, क्रूर, कडक, दीन आणि नीच आहे — आजही असं काहीच नाही की जे हा काळ गिळत नाही.
कालः कवलनैकान्तमतिर् अत्ति गिरीन् अपि । अनन्तैर् अपि भोगौघैर् नायं तृप्तो महाशनः
काळाचा एकच हेतू आहे — सगळं गिळून टाकणं. तो पर्वतसुद्धा खाऊन टाकतो; कितीही सुखं मिळाली, तरी हा लोभी कधीच तृप्त होत नाही.
हरत्य् अयं नाशयति करोत्य् अत्ति निहन्ति च । कालस् संसारनृत्ये हि नानारूपैर् यथा नटः
हा काळ सर्व काही घेऊन जातो, नष्ट करतो, निर्माण करतो, गिळतो आणि मारतोसुद्धा. संसाराच्या नृत्यात, हा काळ वेगवेगळ्या रूपांनी अभिनय करणाऱ्या नटासारखा वावरतो.
भिनत्ति प्रविभागस्थो भूतबीजान्य् अनारतम् । जगत्य् असत्तया चञ्च्वा दाडिमानि यथा शुकः
काळ नेहमीच जणू वेगवेगळ्या विभागांमध्ये उभा राहून, सृष्टीच्या बीजांना फोडतो; जसा पोपट डाळिंबाच्या दाण्यांना आपल्या चोचीने फोडतो, तसंच हा जगातल्या सगळ्या गोष्टींना भंग करतो.
शुभाशुभविषाणाग्रविलूनजनपल्लवः । स्फूर्जति स्फीतजनताजीवराजीविनीगजः
शुभ आणि अशुभ अशा नशिबाच्या शिंगांनी माणसांच्या कोवळ्या पानांना तो तोडतो; आणि मग हा काळ, जिवंत प्राण्यांच्या झुंडीमध्ये मोठ्या हत्तीप्रमाणे उठून दिसतो.
विरिञ्चमज्जब्रह्माण्डबृहद्बिल्वफलद्रुमम् । ब्रह्मकाननम् आभोगि परम् आवृत्य तिष्ठति
ब्रह्मदेवाच्या विशाल वनात, जणू काही ब्रह्मांडाचं मोठं झाड उभं आहे, ज्यावर जगाचं फळ लागतं. त्या झाडाभोवती सर्वोच्च नागानं वेढा घातला आहे आणि ते तिथेच स्थिर आहे.
यामिनीभ्रमरीपूर्णा रचयन् दिनमञ्जरीः । वर्षकल्पकलावल्लीर् न कदाचन खिद्यते
त्या झाडावर रात्रीच्या मधमाशा भरलेल्या आहेत, दिवसभराच्या फुलांची माळ विणत राहतात, ऋतू आणि युगांच्या वेलींनी ते वेढलेलं आहे, पण कधीच थकत नाही.