अल्पकालं मया दृष्टम् एतन् नो सत्यम् इत्य् अपि । निद्राकालानुभूते ऽर्थे निद्रान्ते प्रत्ययो हि यः
हे मी थोड्याच वेळ पाहिलं, खरं नाही असं जरी वाटलं, तरी झोपेत जे काही अनुभवलं त्याचा ठसा झोप संपल्यावर मनात राहतोच.
स स्वप्नः कथितस् तस्य महाजाग्रत् स्थितं हृदि । चिरसन्दर्शनाभावाद् अप्रफुल्तबृहद्वपुः
जो अनुभव दीर्घकाळ दिसला नाही आणि आपली मोठी रूपं उघड झाली नाही, तो अनुभव मनात टिकून राहतो, त्यालाच स्वप्न असं म्हणतात.
स्वप्नो जाग्रत्तयारूढो महाजाग्रत्पदं गतः । यत् क्षते वाक्षते देहे स्वप्नजाग्रन् मतं हि तत्
स्वप्न जागृतीच्या अवस्थेला पोहोचलं की ते महान जागृतीचं रूप घेतं; शरीरात जे दिसतं किंवा दिसत नाही, ते दोन्ही स्वप्न आणि जागृती असं मानलं जातं.
षडवस्थापरित्यागे जडजीवस्य या स्थितिः । भविष्यद्दुःखबोधाढ्या सौषुप्ती सोच्यते गतिः
जेव्हा सहा अवस्था सोडल्या जातात, तेव्हा जड जीव ज्या स्थितीत राहतो आणि ज्यामध्ये भविष्यातील दुःखाची जाणीव असते, त्या अवस्थेला सुषुप्ती असे म्हणतात.
एते तस्याम् अवस्थायां तृणलोष्टशिलादयः । पदार्थास् संस्थितास् सर्वे पुरापाश्चात्यनूतनाः
त्या अवस्थेत गवत, मातीचे गोळे, दगड आणि असे सर्व पदार्थ, जुने असोत किंवा नवे किंवा अगदी अलीकडचे, ते सर्व तिथे असतात.
सप्तावस्था इति प्रोक्ता मयाज्ञानस्य राघव । एकैका शतशाखात्र नानाविभवरूपिणी
हे राघव, मी अज्ञानाच्या सात अवस्था सांगितल्या. त्यापैकी प्रत्येकाची शेकडो फांद्या आहेत आणि त्या वेगवेगळ्या रूपांत प्रकट होतात.
जाग्रत्स्वप्नश् चिरं रूढो जाग्रत्ताम् एव गच्छति । नानापदार्थभेदेन स विकासं विजृम्भते
जागृत किंवा स्वप्न ही जी अवस्था दीर्घकाळ टिकते, ती शेवटी जागृतीमध्येच विलीन होते; विविध पदार्थांच्या भेदामुळे ती विस्तारते आणि फुलते.
अस्याश् चाप्य् उदरे सन्ति महाजाग्रद्दशादृशः । तासाम् अप्य् अन्तर् अन्याश् च सन्त्य् एवं संसृतिर् घना
या अवस्थेच्या पोटातही खोल जागरणासारख्या अनेक अवस्था आहेत; आणि त्यांच्याही आत आणखी काही अवस्था आहेत. अशा प्रकारे जन्ममरणाचा हा फेरफटका खूपच गुंतागुंतीचा आहे.
सुषुप्तस्वप्नकलने आस्व् अन्तरदशास्व् अपि । स्थिते तेनायम् अखिलस् स्थितो मोहश् शिलाघनः
गाढ झोप, स्वप्न आणि त्यांच्या मधल्या अवस्थांमध्येही हा संपूर्ण भ्रमाचा ढग, दगडासारखा घट्ट, तसाच टिकून राहतो.
स्वप्नात् स्वप्नान्तरं लोको मोहान् मोहान्तरं व्रजेत् । अधःपातिजलावर्त इव याति जलान्तरम्
एक स्वप्न संपलं की जग दुसऱ्या स्वप्नात प्रवेश करतं; एक भ्रम संपला की दुसऱ्या भ्रमात जातं, जसं नदीच्या प्रवाहातला एक भोवरा दुसऱ्या पाण्यात शिरतो.
काश्चित् संसृतयो दीर्घस्वप्नजाग्रत्तया स्थिताः । काश्चित् पुनःपुनस् स्वप्ना जाग्रत्स्वप्नास् तथेतराः
काही जन्ममरणाच्या फेऱ्या दीर्घ स्वप्न किंवा जागरणासारख्या टिकतात; तर काही पुन्हा पुन्हा स्वप्न, जागरण किंवा इतर कोणत्याही स्वरूपात येतात.
अज्ञानभूमिर् इति सप्तपदा मयोक्ता नानाविकारदपदान्तरभेदभिन्ना । अस्यास् समुत्तरसि चारुविचारणाभिर् दृष्टे प्रबोधविमले स्वयम् आत्मनीति
अज्ञानाची ही भूमी, जी मी सात पायऱ्यांची सांगितली आहे, विविध अंतरंग बदलांनी विभागलेली आहे. जेव्हा तू सुंदर विचाराने या सर्वांच्या पलीकडे जातोस आणि निर्मळ जागृती पाहतोस, तेव्हा तुला स्वतःचे खरे स्वरूप कळते.
इमां सप्तपदां ज्ञानभूमिम् आकर्णयानघ । न यया ज्ञातया मोहपङ्के भूयो निमज्जसि
ही ज्ञानाची सात पायऱ्यांची भूमी ऐक, हे निष्पापा. हे समजून घेतल्यावर, तू पुन्हा कधीही मोहाच्या चिखलात बुडणार नाहीस.
वदन्ति बहुभेदेन वादिनो योगभूमिकाः । मम त्व् अभिमता नूनम् इमा एव शुभप्रदाः
योगाच्या पायऱ्यांबद्दल अनेक मतभेद आहेत, पण मला वाटते की या पायऱ्याच खऱ्या अर्थाने शुभ आणि योग्य आहेत.
अवबोधं विदुर् ज्ञानं तद् इदं साप्तभूमिकम् । मुक्तिस् तज् ज्ञेयम् इत्य् उक्ता भूमिका सप्तकात् परम्
ज्याला जागृती म्हणतात, तेच खरे ज्ञान आहे; हेच त्या सात पायऱ्यांचे स्वरूप आहे. सातव्या पायरीच्या पलीकडे जे आहे, तेच मुक्ती आहे.
सत्यावबोधो मोक्षश् चैवेति पर्यायनामनी । सत्यबोधेन जीवो ऽयं नेह भूयः प्ररोहति
खरी समज आणि मुक्ती हे एकच आहेत; खरी समज मिळाल्यावर हा जीव पुन्हा इथे जन्म घेत नाही.
ज्ञानभूमिश् शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता । विचारणा द्वितीयात्र तृतीया तनुमानसा
ज्ञानाच्या मार्गातील पहिली पायरी 'शुभ इच्छा' आहे; दुसरी म्हणजे 'चाचपणी', आणि तिसरी 'मन हलके होणे'.
सत्त्वापत्तिश् चतुर्थी स्यात् ततो ऽसंसक्तिनामिका । पदार्थाभावनी षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता
चौथी पायरी 'शुद्धतेत स्थिर होणे', त्यानंतर 'अलिप्तता' येते; सहावी म्हणजे 'वस्तूंचा अभाव जाणणे', आणि सातवी 'चौथ्या पलीकडे जाणे' असे ओळखले जाते.
आसाम् अन्ते स्थिता मुक्तिस् तस्यां भूयो न शोचते । एतासां भूमिकानां त्वम् इदं निर्वचनं शृणु
या सर्व पायऱ्यांच्या शेवटी मुक्ती मिळते; त्यात पुन्हा दुःख राहत नाही. आता या पायऱ्यांचे स्पष्टीकरण ऐक.
स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्षे ऽहं शास्त्रसज्जनम् । वैराग्यपूर्वम् इच्छेति शुभेच्छेत्य् उच्यते बुधैः
मी फक्त मुर्ख आहे का, की मी शास्त्र आणि सज्जन लोकांचे निरीक्षण करतोय? मला वैराग्याच्या आधारे इच्छा आहे, असे जेव्हा कुणी विचार करतो, तेव्हा हे शुद्ध इच्छा आहे असे ज्ञानी लोक म्हणतात.
शास्त्रसज्जनसम्पर्कवैराग्याभ्यासपूर्वकम् । सदाचारप्रवृत्तिर् या प्रोच्यते सा विचारणा
शास्त्र आणि सज्जनांच्या संगामुळे, वैराग्य आणि सराव यांच्या आधारे जे चांगले वर्तन घडते, त्याला विचार असे म्हणतात.
विचारणाशुभेच्छाभ्याम् इन्द्रियार्थेष्व् अरक्तता । यत्राशातनुताभावात् प्रोच्यते तनुमानसा
विचार आणि शुद्ध इच्छेमुळे, इंद्रियांच्या विषयांमध्ये आसक्ती न राहणे आणि इच्छा कमी होणे, याला मनाची हलकी अवस्था असे म्हणतात.
भूमिकात्रितयाभ्यासाच् चित्ते ऽर्थविरतेर् वशात् । सत्त्वात्मनि स्थिते शुद्धे सत्त्वापत्तिर् उदाहृता
या तिन्ही अवस्थांचा सराव करून, मनात विषयांपासून वैराग्य आल्यावर आणि जेव्हा शुद्ध स्वरूपात स्थिरता येते, तेव्हा त्याला शुद्धतेत स्थिरता असे म्हणतात.
दशाचतुष्टयाभ्यासाद् असंसङ्गफलेन वै । रूढसत्त्वचमत्कारा प्रोक्तासंसक्तिनामिका
चौदा प्रकारच्या साधनेच्या सरावाने, ज्याचा परिणाम म्हणजे आसक्ती न होणे, मनाची शुद्धता आणि स्थिरता प्राप्त होते; ह्या अवस्थेला 'आसक्ती नसलेली अवस्था' असे म्हणतात.
भूमिकापाञ्चकाभ्यासात् स्वात्मारामतया दृढम् । आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानाम् अभावनात्
पाच अवस्थांचा सराव करून, स्वतःच्या आत्म्यात आनंद मानून, आणि अंतर्गत व बाह्य गोष्टींचा विचार न करता, ही स्थिती मिळते.
परप्रयुक्तेन चिरं प्रयत्नेनार्थबोधनात् । पदार्थाभावनानाम्नी षष्ठी सञ्जायते गतिः
दुसऱ्याच्या प्रेरणेने, दीर्घकाळ आणि चिकाटीने प्रयत्न करून, वस्तूंचा अर्थ समजून घेतल्यावर, 'वस्तूंचा विचार न करणे' अशी सहावी अवस्था निर्माण होते.
भूमिषट्कचिराभ्यासाद् भेदस्यानुपलम्भतः । यत् स्वभावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः
सहा अवस्थांचा दीर्घ सराव करून, आणि भेद न दिसल्याने, जेव्हा आपला खरा स्वभाव ठामपणे ओळखला जातो, तेव्हा त्या अवस्थेला 'चौथी अवस्था' असे म्हणतात.
एषा हि जीवन्मुक्तेषु तुर्यावस्थेह विद्यते । विदेहमुक्तविषयं तुर्यातीतम् अतः परम्
हीच अवस्था जिवंत मुक्तांमध्ये चौथी मानली जाते; यापुढे, देह सोडलेल्या मुक्तांसाठी 'चौथ्यापलीकडील' अवस्था असते.
ये हि नाम महाभागास् सप्तमीं भूमिकाम् इताः । आत्मारामा महात्मानस् ते महत् पदम् आगताः
जे खरेच भाग्यवान आहेत आणि सातवी पायरी गाठली आहे, जे आत्म्यात रमलेले आणि महान आहेत, त्यांनी ते सर्वोच्च स्थान मिळवले आहे.
जीवन्मुक्ता न मज्जन्ति सुखदुःखरसस्थितौ । प्राकृतेनार्यकार्येण किंचित् कुर्वन्ति वा न वा
जिवंत मुक्त सुख-दुःखाच्या चवीत गुंतत नाहीत; ते नैसर्गिक किंवा उत्तम कृत्य करतात किंवा करूही शकतात, नाहीही करू शकतात.