संशान्तसर्वसङ्कल्पं या शिलान्तरवत् स्थितिः । जाड्यनिद्रादिनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिस् स्मृता
ज्या अवस्थेत सर्व संकल्प शांत झालेले असतात, जणू काही दगडाच्या आतल्या रिकाम्या जागेसारखी, आणि जी जडत्व, झोप वगैरेपासून मुक्त आहे, तिलाच आपल्या स्वरूपात स्थिर राहणे असे ओळखले जाते.
अहन्तादाव् अलं शान्ते भेदे निस्स्पन्दचित्तता । अजडा यत् प्रतपति तत् स्वरूपम् इति स्मृतम्
अहंभाव, भेद आणि शांत अवस्थेत, जिथे मन पूर्णपणे स्थिर असतं, आणि जडपण नसताना जे आपोआप उजळून दिसतं, तेच आपलं खऱ्या अर्थानं स्वरूप मानलं जातं.
बीजजाग्रत् तथा जाग्रन् महाजाग्रत् तथैव च । जाग्रत्स्वप्नस् तथा स्वप्नस् स्वप्नजाग्रत् सुषुप्तकम्
बीजावस्था जागरण, नेहमीचं जागरण, मोठं जागरण, जाग्रत-स्वप्न, नेहमीचं स्वप्न, स्वप्नातील जागरण आणि सुषुप्ति —
इति सप्तविधो मोहः पुनर् एष परस्परम् । श्लिष्टो भवत्य् अनेकाख्यं शृणु लक्षणम् अस्य च
असा हा भ्रम सात प्रकारचा आहे. हे सर्व एकमेकांशी गुंतलेले असून, वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जातात. आता त्यांची लक्षणं ऐक.
प्रथमं चेतनं यत् स्याद् अनाख्यं निर्मलं चितः । भविष्यच्चितिजीवादिनामशब्दार्थभाजनम्
सर्वात आधी जी चेतना आहे, ती नावे नसलेली, निर्मळ आणि शुद्ध मनाची जाणीव असते. पुढे तीच मन, जीव किंवा इतर नावांनी ओळखली जाते.
बीजरूपं स्थितं जाग्रद् बीजजाग्रत् तद् उच्यते । एषा ज्ञप्तेर् नवावस्था त्वं जाग्रत्संस्थितिं शृणु
बीजाच्या रूपात जेव्हा जागरितावस्था असते, तेव्हा तिला 'बीज-जागर' असे म्हणतात. ही जाणिवेची नवी अवस्था आहे. आता साध्या जागरितावस्थेची स्थिती ऐक.
एवं प्रसूतस्य पराद् अयं चाहम् इदं मम । इति यः प्रत्ययस् स्वच्छस् तज् जाग्रत् प्रागभावना
अशी जागरितावस्था निर्माण झाल्यावर, 'हा दुसरा आहे, मी हा आहे, हे माझं आहे' अशी स्पष्ट जाणीव होते, तीच जागरितावस्थेची पहिली कल्पना आहे.
अयं सो ऽहम् इदं तन् मे इति जन्मान्तरोदितः । पीवरः प्रत्ययः प्रोक्तं महाजाग्रद् इति स्फुरत्
'हा तोच आहे, मी हा आहे, हे माझं आहे' अशी जाणीव जेव्हा मागील जन्मांमधून निर्माण होते, ती ठाम जाणीव 'महाजागर' म्हणून ओळखली जाते.
अरूढम् अथ वारूढम् अनिद्रम् अबहिर्मयम् । यज् जाग्रतो मनोराज्यं जाग्रत्स्वप्नस् स उच्यते
जागरितावस्थेत मनाचं राज्य, ते स्थिर असो वा अस्थिर, झोप नसलेलं आणि बाहेर वळलेलं नसलेलं, याला 'जागरित स्वप्न' असं म्हणतात.
द्विचन्द्रशुक्तिकारूप्यमृगतृष्णादिभेदतः । अभ्यासं प्राप्य जाग्रत्त्वं तद् अनेकविधं भवेत्
दोन चंद्र दिसणे, शिंपल्यात चांदी दिसणे किंवा मृगजळ यांसारख्या वेगवेगळ्या भासांमुळे, हे वारंवार अनुभवले की जागृतीसुद्धा अनेक प्रकारची वाटू लागते.
अल्पकालं मया दृष्टम् एतन् नो सत्यम् इत्य् अपि । निद्राकालानुभूते ऽर्थे निद्रान्ते प्रत्ययो हि यः
हे मी थोड्याच वेळ पाहिलं, खरं नाही असं जरी वाटलं, तरी झोपेत जे काही अनुभवलं त्याचा ठसा झोप संपल्यावर मनात राहतोच.
स स्वप्नः कथितस् तस्य महाजाग्रत् स्थितं हृदि । चिरसन्दर्शनाभावाद् अप्रफुल्तबृहद्वपुः
जो अनुभव दीर्घकाळ दिसला नाही आणि आपली मोठी रूपं उघड झाली नाही, तो अनुभव मनात टिकून राहतो, त्यालाच स्वप्न असं म्हणतात.
स्वप्नो जाग्रत्तयारूढो महाजाग्रत्पदं गतः । यत् क्षते वाक्षते देहे स्वप्नजाग्रन् मतं हि तत्
स्वप्न जागृतीच्या अवस्थेला पोहोचलं की ते महान जागृतीचं रूप घेतं; शरीरात जे दिसतं किंवा दिसत नाही, ते दोन्ही स्वप्न आणि जागृती असं मानलं जातं.
षडवस्थापरित्यागे जडजीवस्य या स्थितिः । भविष्यद्दुःखबोधाढ्या सौषुप्ती सोच्यते गतिः
जेव्हा सहा अवस्था सोडल्या जातात, तेव्हा जड जीव ज्या स्थितीत राहतो आणि ज्यामध्ये भविष्यातील दुःखाची जाणीव असते, त्या अवस्थेला सुषुप्ती असे म्हणतात.
एते तस्याम् अवस्थायां तृणलोष्टशिलादयः । पदार्थास् संस्थितास् सर्वे पुरापाश्चात्यनूतनाः
त्या अवस्थेत गवत, मातीचे गोळे, दगड आणि असे सर्व पदार्थ, जुने असोत किंवा नवे किंवा अगदी अलीकडचे, ते सर्व तिथे असतात.
सप्तावस्था इति प्रोक्ता मयाज्ञानस्य राघव । एकैका शतशाखात्र नानाविभवरूपिणी
हे राघव, मी अज्ञानाच्या सात अवस्था सांगितल्या. त्यापैकी प्रत्येकाची शेकडो फांद्या आहेत आणि त्या वेगवेगळ्या रूपांत प्रकट होतात.
जाग्रत्स्वप्नश् चिरं रूढो जाग्रत्ताम् एव गच्छति । नानापदार्थभेदेन स विकासं विजृम्भते
जागृत किंवा स्वप्न ही जी अवस्था दीर्घकाळ टिकते, ती शेवटी जागृतीमध्येच विलीन होते; विविध पदार्थांच्या भेदामुळे ती विस्तारते आणि फुलते.
अस्याश् चाप्य् उदरे सन्ति महाजाग्रद्दशादृशः । तासाम् अप्य् अन्तर् अन्याश् च सन्त्य् एवं संसृतिर् घना
या अवस्थेच्या पोटातही खोल जागरणासारख्या अनेक अवस्था आहेत; आणि त्यांच्याही आत आणखी काही अवस्था आहेत. अशा प्रकारे जन्ममरणाचा हा फेरफटका खूपच गुंतागुंतीचा आहे.
सुषुप्तस्वप्नकलने आस्व् अन्तरदशास्व् अपि । स्थिते तेनायम् अखिलस् स्थितो मोहश् शिलाघनः
गाढ झोप, स्वप्न आणि त्यांच्या मधल्या अवस्थांमध्येही हा संपूर्ण भ्रमाचा ढग, दगडासारखा घट्ट, तसाच टिकून राहतो.
स्वप्नात् स्वप्नान्तरं लोको मोहान् मोहान्तरं व्रजेत् । अधःपातिजलावर्त इव याति जलान्तरम्
एक स्वप्न संपलं की जग दुसऱ्या स्वप्नात प्रवेश करतं; एक भ्रम संपला की दुसऱ्या भ्रमात जातं, जसं नदीच्या प्रवाहातला एक भोवरा दुसऱ्या पाण्यात शिरतो.
काश्चित् संसृतयो दीर्घस्वप्नजाग्रत्तया स्थिताः । काश्चित् पुनःपुनस् स्वप्ना जाग्रत्स्वप्नास् तथेतराः
काही जन्ममरणाच्या फेऱ्या दीर्घ स्वप्न किंवा जागरणासारख्या टिकतात; तर काही पुन्हा पुन्हा स्वप्न, जागरण किंवा इतर कोणत्याही स्वरूपात येतात.
अज्ञानभूमिर् इति सप्तपदा मयोक्ता नानाविकारदपदान्तरभेदभिन्ना । अस्यास् समुत्तरसि चारुविचारणाभिर् दृष्टे प्रबोधविमले स्वयम् आत्मनीति
अज्ञानाची ही भूमी, जी मी सात पायऱ्यांची सांगितली आहे, विविध अंतरंग बदलांनी विभागलेली आहे. जेव्हा तू सुंदर विचाराने या सर्वांच्या पलीकडे जातोस आणि निर्मळ जागृती पाहतोस, तेव्हा तुला स्वतःचे खरे स्वरूप कळते.
इमां सप्तपदां ज्ञानभूमिम् आकर्णयानघ । न यया ज्ञातया मोहपङ्के भूयो निमज्जसि
ही ज्ञानाची सात पायऱ्यांची भूमी ऐक, हे निष्पापा. हे समजून घेतल्यावर, तू पुन्हा कधीही मोहाच्या चिखलात बुडणार नाहीस.
वदन्ति बहुभेदेन वादिनो योगभूमिकाः । मम त्व् अभिमता नूनम् इमा एव शुभप्रदाः
योगाच्या पायऱ्यांबद्दल अनेक मतभेद आहेत, पण मला वाटते की या पायऱ्याच खऱ्या अर्थाने शुभ आणि योग्य आहेत.
अवबोधं विदुर् ज्ञानं तद् इदं साप्तभूमिकम् । मुक्तिस् तज् ज्ञेयम् इत्य् उक्ता भूमिका सप्तकात् परम्
ज्याला जागृती म्हणतात, तेच खरे ज्ञान आहे; हेच त्या सात पायऱ्यांचे स्वरूप आहे. सातव्या पायरीच्या पलीकडे जे आहे, तेच मुक्ती आहे.
सत्यावबोधो मोक्षश् चैवेति पर्यायनामनी । सत्यबोधेन जीवो ऽयं नेह भूयः प्ररोहति
खरी समज आणि मुक्ती हे एकच आहेत; खरी समज मिळाल्यावर हा जीव पुन्हा इथे जन्म घेत नाही.
ज्ञानभूमिश् शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता । विचारणा द्वितीयात्र तृतीया तनुमानसा
ज्ञानाच्या मार्गातील पहिली पायरी 'शुभ इच्छा' आहे; दुसरी म्हणजे 'चाचपणी', आणि तिसरी 'मन हलके होणे'.
सत्त्वापत्तिश् चतुर्थी स्यात् ततो ऽसंसक्तिनामिका । पदार्थाभावनी षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता
चौथी पायरी 'शुद्धतेत स्थिर होणे', त्यानंतर 'अलिप्तता' येते; सहावी म्हणजे 'वस्तूंचा अभाव जाणणे', आणि सातवी 'चौथ्या पलीकडे जाणे' असे ओळखले जाते.
आसाम् अन्ते स्थिता मुक्तिस् तस्यां भूयो न शोचते । एतासां भूमिकानां त्वम् इदं निर्वचनं शृणु
या सर्व पायऱ्यांच्या शेवटी मुक्ती मिळते; त्यात पुन्हा दुःख राहत नाही. आता या पायऱ्यांचे स्पष्टीकरण ऐक.
स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्षे ऽहं शास्त्रसज्जनम् । वैराग्यपूर्वम् इच्छेति शुभेच्छेत्य् उच्यते बुधैः
मी फक्त मुर्ख आहे का, की मी शास्त्र आणि सज्जन लोकांचे निरीक्षण करतोय? मला वैराग्याच्या आधारे इच्छा आहे, असे जेव्हा कुणी विचार करतो, तेव्हा हे शुद्ध इच्छा आहे असे ज्ञानी लोक म्हणतात.