राजसूयक्रियाकर्तुस् तस्य दत्त्वा महापदम् । अगच्छत् स्वनभोमार्गं सुरसिद्धनिषेवितम्
राजसूय यज्ञ करणाऱ्याला मोठे संकट देऊन तो दूत देव आणि सिद्ध यांच्या सहवासात आपला दिव्य मार्गाने निघून गेला.
भावराशिस् तथा बोधे सर्वो यात्य् एकपिण्डताम् । विचित्रमृद्भाण्डगणो यथापक्वो जले स्थितः
जशी मातीची निरनिराळी भांडी पाण्यात टाकल्यावर एकरूप होतात, तशीच सर्व मनाच्या अवस्था जागृतीनंतर एकसंध होतात.
कीदृश्यो भगवन् योगभूमिकास् सप्त सिद्धिदाः । समासेनेति मे ब्रूहि सर्वतत्त्वविदां वर
भगवंत, योगाच्या त्या सात सिद्धी देणाऱ्या पायऱ्या कशा आहेत, हे कृपया थोडक्यात सांगावे. सर्व तत्त्वे जाणणाऱ्यांमध्ये आपण श्रेष्ठ आहात.
अज्ञानभूस् सप्तपदा ज्ञभूस् सप्तपदैव च । पदान्तराण्य् असङ्ख्यानि भवन्त्य् अन्यान्य् अथैतयोः
अज्ञानाची भूमी सात प्रकारांची आहे आणि ज्ञानाची भूमीही सात प्रकारांचीच आहे. या दोन्हींच्या मध्ये असंख्य इतर टप्पे निर्माण होतात.
स्वयत्नमाधवरसान् महासत्तातरौ लते । एते प्रतिपदं बद्धमूले स्वं फलतः फलम्
स्वतःचा प्रयत्न आणि परमसत्तेतील आनंद हे दोन्ही मोठ्या झाडांसारखे आहेत. प्रत्येक टप्प्यावर, आपल्या खोल मुळांमधून हे आपापले फळ देतात.
तत्र सप्तप्रकारत्वं त्वम् अज्ञानभुवश् शृणु । ततस् सप्तप्रकारत्वं श्रोष्यसि ज्ञानभूमिजम्
या अज्ञानभूमीचे सात प्रकार कसे आहेत, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. त्यानंतर ज्ञानभूमीतून निर्माण होणारे सात प्रकारही तू ऐकशील.
स्वरूपावस्थितिर् मुक्तिस् तद्भ्रंशो ऽहन्त्ववेदनम् । एतत् सङ्क्षेपतः प्रोक्तं तज्ज्ञत्वाज्ञत्वलक्षणम्
स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर राहणे म्हणजे मुक्ती; त्यातून खाली पडणे म्हणजे 'मी' आणि 'मी नव्हे' अशी भावना. हेच थोडक्यात ज्ञान आणि अज्ञान यांची ओळख आहे.
शुद्धचिन्मात्रसंवित्तेस् स्वरूपान् न चलन्ति ये । रागद्वेषोदयाभावात् तेषां नाज्ञत्वसम्भवः
जे लोक आपल्या शुद्ध चैतन्यस्वरूपातून कधीच दूर जात नाहीत, ज्यांच्या मनात आकर्षण किंवा द्वेष उगवत नाही, त्यांच्यात अज्ञान कधीच जन्म घेत नाही.
यत् स्वरूपपरिभ्रंशश् चेत्यार्थपरिमज्जनम् । एतस्माद् अपरो मोहो न भूतो न भविष्यति
आपल्या खऱ्या स्वरूपापासून दूर होणे आणि बाह्य वस्तूंमध्ये गुंतून जाणे, हाच एकमेव भ्रम आहे; याशिवाय दुसरा कोणताही भ्रम कधीच झाला नाही, आणि कधीच होणार नाही.
अर्थाद् अर्थान्तरं चित्ते याते मध्ये हि या स्थितिः । निरस्तमननाङ्कासौ स्वरूपस्थितिर् उच्यते
मनात एक वस्तू संपून दुसरी वस्तू येते, त्या दोन वस्तूंमध्ये जी शांत, विचाररहित अवस्था राहते, तिलाच आपल्या स्वरूपात स्थिर राहणे असे म्हणतात.
संशान्तसर्वसङ्कल्पं या शिलान्तरवत् स्थितिः । जाड्यनिद्रादिनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिस् स्मृता
ज्या अवस्थेत सर्व संकल्प शांत झालेले असतात, जणू काही दगडाच्या आतल्या रिकाम्या जागेसारखी, आणि जी जडत्व, झोप वगैरेपासून मुक्त आहे, तिलाच आपल्या स्वरूपात स्थिर राहणे असे ओळखले जाते.
अहन्तादाव् अलं शान्ते भेदे निस्स्पन्दचित्तता । अजडा यत् प्रतपति तत् स्वरूपम् इति स्मृतम्
अहंभाव, भेद आणि शांत अवस्थेत, जिथे मन पूर्णपणे स्थिर असतं, आणि जडपण नसताना जे आपोआप उजळून दिसतं, तेच आपलं खऱ्या अर्थानं स्वरूप मानलं जातं.
बीजजाग्रत् तथा जाग्रन् महाजाग्रत् तथैव च । जाग्रत्स्वप्नस् तथा स्वप्नस् स्वप्नजाग्रत् सुषुप्तकम्
बीजावस्था जागरण, नेहमीचं जागरण, मोठं जागरण, जाग्रत-स्वप्न, नेहमीचं स्वप्न, स्वप्नातील जागरण आणि सुषुप्ति —
इति सप्तविधो मोहः पुनर् एष परस्परम् । श्लिष्टो भवत्य् अनेकाख्यं शृणु लक्षणम् अस्य च
असा हा भ्रम सात प्रकारचा आहे. हे सर्व एकमेकांशी गुंतलेले असून, वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जातात. आता त्यांची लक्षणं ऐक.
प्रथमं चेतनं यत् स्याद् अनाख्यं निर्मलं चितः । भविष्यच्चितिजीवादिनामशब्दार्थभाजनम्
सर्वात आधी जी चेतना आहे, ती नावे नसलेली, निर्मळ आणि शुद्ध मनाची जाणीव असते. पुढे तीच मन, जीव किंवा इतर नावांनी ओळखली जाते.
बीजरूपं स्थितं जाग्रद् बीजजाग्रत् तद् उच्यते । एषा ज्ञप्तेर् नवावस्था त्वं जाग्रत्संस्थितिं शृणु
बीजाच्या रूपात जेव्हा जागरितावस्था असते, तेव्हा तिला 'बीज-जागर' असे म्हणतात. ही जाणिवेची नवी अवस्था आहे. आता साध्या जागरितावस्थेची स्थिती ऐक.
एवं प्रसूतस्य पराद् अयं चाहम् इदं मम । इति यः प्रत्ययस् स्वच्छस् तज् जाग्रत् प्रागभावना
अशी जागरितावस्था निर्माण झाल्यावर, 'हा दुसरा आहे, मी हा आहे, हे माझं आहे' अशी स्पष्ट जाणीव होते, तीच जागरितावस्थेची पहिली कल्पना आहे.
अयं सो ऽहम् इदं तन् मे इति जन्मान्तरोदितः । पीवरः प्रत्ययः प्रोक्तं महाजाग्रद् इति स्फुरत्
'हा तोच आहे, मी हा आहे, हे माझं आहे' अशी जाणीव जेव्हा मागील जन्मांमधून निर्माण होते, ती ठाम जाणीव 'महाजागर' म्हणून ओळखली जाते.
अरूढम् अथ वारूढम् अनिद्रम् अबहिर्मयम् । यज् जाग्रतो मनोराज्यं जाग्रत्स्वप्नस् स उच्यते
जागरितावस्थेत मनाचं राज्य, ते स्थिर असो वा अस्थिर, झोप नसलेलं आणि बाहेर वळलेलं नसलेलं, याला 'जागरित स्वप्न' असं म्हणतात.
द्विचन्द्रशुक्तिकारूप्यमृगतृष्णादिभेदतः । अभ्यासं प्राप्य जाग्रत्त्वं तद् अनेकविधं भवेत्
दोन चंद्र दिसणे, शिंपल्यात चांदी दिसणे किंवा मृगजळ यांसारख्या वेगवेगळ्या भासांमुळे, हे वारंवार अनुभवले की जागृतीसुद्धा अनेक प्रकारची वाटू लागते.
अल्पकालं मया दृष्टम् एतन् नो सत्यम् इत्य् अपि । निद्राकालानुभूते ऽर्थे निद्रान्ते प्रत्ययो हि यः
हे मी थोड्याच वेळ पाहिलं, खरं नाही असं जरी वाटलं, तरी झोपेत जे काही अनुभवलं त्याचा ठसा झोप संपल्यावर मनात राहतोच.
स स्वप्नः कथितस् तस्य महाजाग्रत् स्थितं हृदि । चिरसन्दर्शनाभावाद् अप्रफुल्तबृहद्वपुः
जो अनुभव दीर्घकाळ दिसला नाही आणि आपली मोठी रूपं उघड झाली नाही, तो अनुभव मनात टिकून राहतो, त्यालाच स्वप्न असं म्हणतात.
स्वप्नो जाग्रत्तयारूढो महाजाग्रत्पदं गतः । यत् क्षते वाक्षते देहे स्वप्नजाग्रन् मतं हि तत्
स्वप्न जागृतीच्या अवस्थेला पोहोचलं की ते महान जागृतीचं रूप घेतं; शरीरात जे दिसतं किंवा दिसत नाही, ते दोन्ही स्वप्न आणि जागृती असं मानलं जातं.
षडवस्थापरित्यागे जडजीवस्य या स्थितिः । भविष्यद्दुःखबोधाढ्या सौषुप्ती सोच्यते गतिः
जेव्हा सहा अवस्था सोडल्या जातात, तेव्हा जड जीव ज्या स्थितीत राहतो आणि ज्यामध्ये भविष्यातील दुःखाची जाणीव असते, त्या अवस्थेला सुषुप्ती असे म्हणतात.
एते तस्याम् अवस्थायां तृणलोष्टशिलादयः । पदार्थास् संस्थितास् सर्वे पुरापाश्चात्यनूतनाः
त्या अवस्थेत गवत, मातीचे गोळे, दगड आणि असे सर्व पदार्थ, जुने असोत किंवा नवे किंवा अगदी अलीकडचे, ते सर्व तिथे असतात.
सप्तावस्था इति प्रोक्ता मयाज्ञानस्य राघव । एकैका शतशाखात्र नानाविभवरूपिणी
हे राघव, मी अज्ञानाच्या सात अवस्था सांगितल्या. त्यापैकी प्रत्येकाची शेकडो फांद्या आहेत आणि त्या वेगवेगळ्या रूपांत प्रकट होतात.
जाग्रत्स्वप्नश् चिरं रूढो जाग्रत्ताम् एव गच्छति । नानापदार्थभेदेन स विकासं विजृम्भते
जागृत किंवा स्वप्न ही जी अवस्था दीर्घकाळ टिकते, ती शेवटी जागृतीमध्येच विलीन होते; विविध पदार्थांच्या भेदामुळे ती विस्तारते आणि फुलते.
अस्याश् चाप्य् उदरे सन्ति महाजाग्रद्दशादृशः । तासाम् अप्य् अन्तर् अन्याश् च सन्त्य् एवं संसृतिर् घना
या अवस्थेच्या पोटातही खोल जागरणासारख्या अनेक अवस्था आहेत; आणि त्यांच्याही आत आणखी काही अवस्था आहेत. अशा प्रकारे जन्ममरणाचा हा फेरफटका खूपच गुंतागुंतीचा आहे.
सुषुप्तस्वप्नकलने आस्व् अन्तरदशास्व् अपि । स्थिते तेनायम् अखिलस् स्थितो मोहश् शिलाघनः
गाढ झोप, स्वप्न आणि त्यांच्या मधल्या अवस्थांमध्येही हा संपूर्ण भ्रमाचा ढग, दगडासारखा घट्ट, तसाच टिकून राहतो.
स्वप्नात् स्वप्नान्तरं लोको मोहान् मोहान्तरं व्रजेत् । अधःपातिजलावर्त इव याति जलान्तरम्
एक स्वप्न संपलं की जग दुसऱ्या स्वप्नात प्रवेश करतं; एक भ्रम संपला की दुसऱ्या भ्रमात जातं, जसं नदीच्या प्रवाहातला एक भोवरा दुसऱ्या पाण्यात शिरतो.