अचले चञ्चलाकारः पादपे पवनो यथा । स्फुरत्य् एवं मनो देहे स्थितो देहो न चेतसि
जसं वारा स्थिर झाडांमध्ये सतत फिरतो, तसं हे मन शरीरात सतत हालचाल करतं, पण शरीर मात्र मनात प्रवेश करत नाही.
सर्वेषु सुखदुःखेषु सर्वासु कलनासु च । मनः कर्तृ मनो भोक्तृ मानसं विद्धि मानवम्
सर्व सुखदुःखाच्या अनुभवांमध्ये आणि प्रत्येक विचारात, मनच कर्ता आहे, मनच भोगणारा आहे; खरं मानव म्हणजे हेच मन, हे ओळख.
अत्र ते शृणु वक्ष्यामि वृत्तान्तम् इमम् अद्भुतम् । लवणो ऽसौ यथा यातश् चण्डालत्वं मनोभ्रमात्
आता मी तुला एक अद्भुत गोष्ट सांगतो—लवण कसा मनाच्या भ्रमामुळे चांडाळ झाला, ते ऐक.
मनः कर्मफलं भुङ्क्ते शुभं वाशुभम् एव वा । यथैतद् बुध्यसे नूनं तथाकर्णय राघव
मनुष्याच्या मनाला आपल्या कर्मांचे फळ मिळते, ते चांगले असो वा वाईट. हे नक्कीच कळेल, म्हणून हे नीट ऐक, राघव.
हरिश्चन्द्रकुलोत्थेन लवणेन पुरानघ । एकान्तैकोपविष्टेन चिन्तितं मनसा चिरम्
हरिश्चंद्राच्या वंशातील, पापरहित लवण एकदा एकटाच बसून, मनात खूप काळ खोल विचार करत होता.
पितामहो मे सुमहान् राजसूयस्य याजकः । अहं तस्य कुले जातस् तं यजे मनसा मखम्
माझे आजोबा फार मोठे होते, ते राजसूय यज्ञाचे मुख्य यजमान होते. मी त्यांच्या घराण्यात जन्मलो, आणि मी मनानेच तो यज्ञ करतो.
इति सञ्चिन्त्य मनसा कृत्वा सम्भारम् आदितः । राजसूयस्य दीक्षायां विवेश स महीपतिः
अशा प्रकारे मनाशी विचार करून, राजसूय यज्ञासाठी सगळ्या तयारीची कल्पना करून, त्या राजाने यज्ञाच्या दीक्षेत प्रवेश केला.
ऋत्विजश् चार्चयाम् आस पूजयाम् आस सन्मुनीन् । देवता वन्दयाम् आस ज्वालयाम् आस पावकम्
त्याने यजमानांना नमस्कार केला, सज्जन ऋषींचा सन्मान केला, देवतांना वंदन केले आणि पवित्र अग्नी प्रज्वलित केला.
तस्येत्थं यजमानस्य मनस्य् उपवनान्तरे । ययौ संवत्सरस् साग्रो देवर्षिद्विजपूजया
अशा प्रकारे, त्या यजमानाच्या मनाने उपवनात रममाण होत असताना, देव, ऋषी आणि द्विज यांची पूजा करत करत एक वर्ष पूर्ण गेले.
भूतेभ्यो द्विजपूर्वेभ्यो दत्त्वा सर्वस्वदक्षिणाम् । व्यबुध्यत दिनस्यान्ते स्वस्मिन्न् उपवने नृपः
सर्व संपत्ती भूतांना आणि पूर्वज द्विजांना दान दिल्यावर, त्या राजाने दिवसाच्या शेवटी स्वतःच्या उपवनात जाग येऊन डोळे उघडले.
एवं स लवणो राजा राजसूयम् अवाप्तवान् । मनसैव हि पुष्टेन युक्तस् तस्य फलेन च
अशा प्रकारे लवण राजा राजसूय यज्ञास पात्र ठरला, कारण त्याचे मन दृढ होते आणि त्याला त्याचा फलप्राप्तीही झाली.
अतश् चित्तं नरं विद्धि भोक्तारं सुखदुःखयोः । तद् अनादाव् अनायासे सत्ये योजय राघव
म्हणून, सुखदुःखांचा अनुभव घेणारे मनच माणसाचे खरे स्वरूप आहे, हे ओळख. त्या अनादी, सहज सत्यामध्ये स्वतःला स्थिर कर, हे राघव.
पूर्णे चेतसि सम्पूर्णः पुमान् नष्टे विनश्यति । देहो ऽहम् इति येषां तु निश्चयस् तैर् अलं बुधैः
मन पूर्ण असताना माणूसही पूर्ण होतो; ते हरवले की तोही नष्ट होतो. पण ज्यांना 'मी म्हणजे हे शरीर' अशी खात्री असते, त्यांच्याशी शहाण्यांचा काही संबंध राहत नाही.
पूर्णे विवेकवति चेतसि सम्प्रबुद्धे दुःखान्य् अलं विगलितानि विविक्तबुद्धेः । भास्वत्करप्रकटिते ननु पद्मषण्डे सङ्कोचजाड्यतिमिराणि चिरं कृतानि
ज्याचे मन विवेकाने भरलेले आणि खरेच जागृत झालेले असते, त्याच्या सगळ्या दुःखा नाहीशी होतात—जसे कमळाच्या तळ्यात सूर्यकिरणे पडली की, कित्येक दिवसांची संकुचितपणा आणि जडत्वाची काळोखी दूर होते.
राजसूयफलं प्राप्तं लवणेन खिल प्रभो । प्रमाणं किम् इवात्र स्यात् कल्पनाजालशम्बरे
लवणाने राजसूय यज्ञाचे फळ मिळवले, हे शेताचे स्वामी. या कल्पनांच्या जाळ्यात काय पुरावा शोधायचा?
यदा शाम्बरिकः काले सम्प्राप्तो लावणीं सभाम् । तदाहम् अवसं तत्र तत् प्रत्यक्षेण दृष्टवान्
शांबरिक योग्य वेळी लवणाच्या सभेत आला, तेव्हा मी तिथे होतो आणि हे सर्व मी स्वतः डोळ्यांनी पाहिलं.
अहं सभ्यैस् ततस् तत्र गते शम्बरकारिणि । किम् एतद् इति यत्नेन पृष्टश् च लवणेन च
शांबरिक तिथे आल्यावर, मी आणि इतर सभासदांनी मिळून लवणाला हे काय आहे असं मन लावून विचारलं.
चिन्तयित्वा मया दृष्ट्वा तत्र यत् कथितं ततः । शृणु तत् ते प्रवक्ष्यामि राम शाम्बरिकेहितम्
तिथे काय घडलं आणि काय बोललं गेलं हे मी नीट विचार करून पाहिलं आहे. राम, आता मी तुला शांबरिकाशी संबंधित घडलेली घटना सांगतो, नीट ऐक.
राजसूयस्य कर्तारो ये हि ते द्वादशाब्दिकम् । आपद्दुःखं प्राप्नुवन्ति नानाकारदशामयम्
जे लोक राजसूय यज्ञ करतात, त्यांना बारा वर्षं वेगवेगळ्या प्रकारच्या संकटांनी आणि दुःखांनी भरलेला काळ भोगावा लागतो.
अतश् शक्रेण गगनाद् दुःखाय लवणस्य सः । प्रहितो देवदूतो हि राम शाम्बरिकाकृतिः
राम, म्हणून इंद्राने आकाशातून शांबरिकाच्या रूपात एक दूत पाठवला, ज्यामुळे लवणाला दुःख मिळावे.
राजसूयक्रियाकर्तुस् तस्य दत्त्वा महापदम् । अगच्छत् स्वनभोमार्गं सुरसिद्धनिषेवितम्
राजसूय यज्ञ करणाऱ्याला मोठे संकट देऊन तो दूत देव आणि सिद्ध यांच्या सहवासात आपला दिव्य मार्गाने निघून गेला.
भावराशिस् तथा बोधे सर्वो यात्य् एकपिण्डताम् । विचित्रमृद्भाण्डगणो यथापक्वो जले स्थितः
जशी मातीची निरनिराळी भांडी पाण्यात टाकल्यावर एकरूप होतात, तशीच सर्व मनाच्या अवस्था जागृतीनंतर एकसंध होतात.
कीदृश्यो भगवन् योगभूमिकास् सप्त सिद्धिदाः । समासेनेति मे ब्रूहि सर्वतत्त्वविदां वर
भगवंत, योगाच्या त्या सात सिद्धी देणाऱ्या पायऱ्या कशा आहेत, हे कृपया थोडक्यात सांगावे. सर्व तत्त्वे जाणणाऱ्यांमध्ये आपण श्रेष्ठ आहात.
अज्ञानभूस् सप्तपदा ज्ञभूस् सप्तपदैव च । पदान्तराण्य् असङ्ख्यानि भवन्त्य् अन्यान्य् अथैतयोः
अज्ञानाची भूमी सात प्रकारांची आहे आणि ज्ञानाची भूमीही सात प्रकारांचीच आहे. या दोन्हींच्या मध्ये असंख्य इतर टप्पे निर्माण होतात.
स्वयत्नमाधवरसान् महासत्तातरौ लते । एते प्रतिपदं बद्धमूले स्वं फलतः फलम्
स्वतःचा प्रयत्न आणि परमसत्तेतील आनंद हे दोन्ही मोठ्या झाडांसारखे आहेत. प्रत्येक टप्प्यावर, आपल्या खोल मुळांमधून हे आपापले फळ देतात.
तत्र सप्तप्रकारत्वं त्वम् अज्ञानभुवश् शृणु । ततस् सप्तप्रकारत्वं श्रोष्यसि ज्ञानभूमिजम्
या अज्ञानभूमीचे सात प्रकार कसे आहेत, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. त्यानंतर ज्ञानभूमीतून निर्माण होणारे सात प्रकारही तू ऐकशील.
स्वरूपावस्थितिर् मुक्तिस् तद्भ्रंशो ऽहन्त्ववेदनम् । एतत् सङ्क्षेपतः प्रोक्तं तज्ज्ञत्वाज्ञत्वलक्षणम्
स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर राहणे म्हणजे मुक्ती; त्यातून खाली पडणे म्हणजे 'मी' आणि 'मी नव्हे' अशी भावना. हेच थोडक्यात ज्ञान आणि अज्ञान यांची ओळख आहे.
शुद्धचिन्मात्रसंवित्तेस् स्वरूपान् न चलन्ति ये । रागद्वेषोदयाभावात् तेषां नाज्ञत्वसम्भवः
जे लोक आपल्या शुद्ध चैतन्यस्वरूपातून कधीच दूर जात नाहीत, ज्यांच्या मनात आकर्षण किंवा द्वेष उगवत नाही, त्यांच्यात अज्ञान कधीच जन्म घेत नाही.
यत् स्वरूपपरिभ्रंशश् चेत्यार्थपरिमज्जनम् । एतस्माद् अपरो मोहो न भूतो न भविष्यति
आपल्या खऱ्या स्वरूपापासून दूर होणे आणि बाह्य वस्तूंमध्ये गुंतून जाणे, हाच एकमेव भ्रम आहे; याशिवाय दुसरा कोणताही भ्रम कधीच झाला नाही, आणि कधीच होणार नाही.
अर्थाद् अर्थान्तरं चित्ते याते मध्ये हि या स्थितिः । निरस्तमननाङ्कासौ स्वरूपस्थितिर् उच्यते
मनात एक वस्तू संपून दुसरी वस्तू येते, त्या दोन वस्तूंमध्ये जी शांत, विचाररहित अवस्था राहते, तिलाच आपल्या स्वरूपात स्थिर राहणे असे म्हणतात.