अहो नु चित्रं पद्मोत्थैर् बद्धास् तन्तुभिर् अद्रयः । अविद्यमाना याविद्या तया सर्वे वशीकृताः
वा! किती अद्भुत आहे! कमळाच्या देठांपासून तयार केलेल्या तंतूंनी पर्वत बांधले आहेत; अशी ही मुळात नसलेली अज्ञानरूपी माया सर्वांना आपल्या अधीन करते.
इदं तद् वज्रतां यातं रूपम् अस्मिञ् जगत्त्रये । अविद्ययापि यन् नाम सद् एवासद् इव स्थितम्
हीच ती रूपे आहेत जी त्रैलोक्यात वज्रासारखी कठीण झाली आहेत—फक्त अज्ञान असूनही, खरी वस्तू जणू खोटी आहे असे भासते.
अस्यास् संसारमायाया नट्यास् त्रिभुवनाङ्गने । रूपं सदवबोधार्थं कथयानुग्रहात् पुनः
या संसारमायेनं, जी त्रिभुवनाच्या रंगमंचावर नृत्य करणारी आहे, तिचे खरे स्वरूप कृपापूर्वक पुन्हा सांग, म्हणजे खरी जाणीव होईल.
अन्यच् च संशयो ऽयं मे महात्मन् हृदि वर्तते । लवणो ऽसौ महाभागः किं ताम् आपदम् आप्तवान्
महात्मा, माझ्या मनात अजून एक शंका येते — तो महान लवण खरंच अशी मोठी आपत्तीला सामोरा गेला का?
संश्लिष्टयोर् अहतयोर् द्वयोर् वा देहदेहिनोः । ब्रह्मन् क इव संसारी शुभाशुभफलैकभुक्
हे ब्रह्मन्, शरीर आणि त्यात राहणारा जीव — हे दोघे एकत्र आणि सुखरूप असताना, या दोघांपैकी कोण फक्त शुभ-अशुभ फळे भोगतो आणि संसारात अडकतो?
लवणस्य तथा दत्त्वा ताम् आपदम् अनुत्तमाम् । किं गतश् चञ्चलारम्भः कश् चासाव् ऐन्द्रजालिकः
लवणावर अशी मोठी आपत्ती ओढवून, नंतर तो अस्थिरपणे निघून गेला — तो कोण होता? आणि तो जादूगार कोण होता?
काष्ठकुड्योपमो देहो न किञ्चन इवानघ । स्वप्नालोक इवानेन चेतसा परिकल्प्यते
हे निष्पापा, हे शरीर म्हणजे जणू लाकडी भिंतच आहे, काहीच नाही असं समजावं; हे सर्व मनानेच स्वप्नातल्या जगासारखं कल्पिलं जातं.
चेतस् तु जीवतां यातं चिच्छक्तिपरिरूषितम् । विद्धि संसारि सुमते कपिपोतकचञ्चलम्
हे सुज्ञानी, चेतना-शक्तीने युक्त असे मन जिवंत अवस्थेला पोहोचते, आणि तेच या जन्ममरणाच्या फेर्यात फिरणारे आहे. ते लहान माकडासारखे नेहमी अस्थिर असते, हे जाण.
चेतो हि कर्मभाग् देहे नानाकारं शरीरधृत् । अहङ्कारमनोजीवनामभिः परिकथ्यते
हेच मन शरीरात विविध रूपे घेऊन कर्म करते आणि शरीर धारण करते. त्यालाच अहंकार, मन आणि जीव असे वेगवेगळे नावे दिली जातात.
तस्येमान्य् अप्रबुद्धस्य सुप्रबुद्धस्य राघव । सुखदुखान्य् अनन्तानि न शरीरस्य कानिचित्
हे राघव, त्या मनाला — ते जागृत असो किंवा अजाण — सुखदुःखांची अनंत अनुभूती होते; पण ही सुखदुःखे शरीराची नसतात.
अप्रबुद्धं मनो नानासञ्ज्ञाकल्पितकल्पनम् । वृत्तीर् अनुपतच् चित्रा विचित्राकृतितां गतम्
ज्याचे मन अजून जागृत झालेले नाही, ते वेगवेगळ्या संज्ञा कल्पून नानाविध विचार करत राहते आणि अनेक प्रकारच्या चाळ्यांमध्ये गुंतते.
अप्रबुद्धम् भवेद् यावन् निद्रान्तं तावद् एव हि । सम्भ्रमं पश्यति स्वप्ने न प्रबुद्धः कदाचन
जोपर्यंत जाग येत नाही, तोपर्यंत झोप टिकून राहते; त्या काळात माणसाला स्वप्नात गोंधळ दिसतो, पण एकदा जाग आल्यावर कधीच नाही.
अज्ञाननिद्राकुलितो जीवो यावन् न बोधितः । तावत् पश्यति दुर्बोधं संसारारम्भविभ्रमम्
जोपर्यंत जीव अज्ञानाच्या झोपेत गुंतलेला असतो आणि त्याला जाग येत नाही, तोपर्यंत त्याला संसाराचा गोंधळ आणि समजून न येणारी धावपळ दिसते.
सम्प्रबुद्धस्य मनसस् तमस् सर्वं विलीयते । कमलस्य यथा ह्य् आन्ध्यं दिनालोकविकासिनः
जेव्हा मन पूर्णपणे जागृत होते, तेव्हा सगळी अंधारी नाहीशी होते, जसं कमळ दिवसा उमलल्यावर त्याचं अंधारपण नाहीसं होतं.
चित्ताविद्यामनोजीववासनेति कृतात्मभिः । कर्मात्मेति च यः प्रोक्तस् स देही दुःखकोविदः
जे लोक स्वतःला मन, अज्ञान, मनाचा जीव, किंवा निवासस्थान असं समजतात, आणि कर्म किंवा आत्मा असंही ओळखतात, ते देहधारी दुःखाची खरी जाणीव असलेले मानले जातात.
जडो देहो न दुःखार्हो दुःखी जीवो ऽविचारतः । अविचारो घनाज्ञानाद् अज्ञानं दुःखकारणम्
जड शरीराला दुःख होत नाही; विचारशक्ती नसल्यामुळे जीव दुःखी होतो. विचारशक्तीचा अभाव घन अज्ञानामुळे येतो आणि हे अज्ञानच दुःखाचं मूळ कारण आहे.
शुभाशुभानां धर्माणां जीवो विषयतां गतः । अविवेकैकदोषेण कोशे नेदं महापदम्
शुभ आणि अशुभ कर्मांमध्ये जीव गुंततो, आणि विवेकाचा एकच दोष असल्यामुळे तो या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचू शकत नाही.
अविवेकामयोत्तब्धं मनो विविधवृत्तिमत् । नानाकारविहारेण परिभ्रमति चक्रवत्
विवेकाचा अभाव या रोगामुळे मन वेगवेगळ्या वृत्तींनी भरलेलं असतं आणि अनेक प्रकारच्या खेळांमध्ये चक्रासारखं भटकत राहतं.
उदेति रौति हन्त्य् अत्ति याति वल्गति नन्दति । मन एव शरीरे ऽस्मिन् न शरीरं कदाचन
हे मनच या शरीरात निर्माण होतं, ओरडतं, मारतं, खातं, जातं, उड्या मारतं, आनंदित होतं; शरीर कधीच असं करत नाही.
यथा गृहपतिर् गेहे रथे वा सारथिर् यथा । यथा भुजङ्गो भस्त्रायां शरीरे ऽस्मिंस् तथा मनः
जसं घरमालक आपल्या घरात असतो, किंवा सारथी रथात असतो, तसं जसं साप आपल्या बिलात असतो, तसंच हे मन या शरीरात वसलेलं असतं.
अचले चञ्चलाकारः पादपे पवनो यथा । स्फुरत्य् एवं मनो देहे स्थितो देहो न चेतसि
जसं वारा स्थिर झाडांमध्ये सतत फिरतो, तसं हे मन शरीरात सतत हालचाल करतं, पण शरीर मात्र मनात प्रवेश करत नाही.
सर्वेषु सुखदुःखेषु सर्वासु कलनासु च । मनः कर्तृ मनो भोक्तृ मानसं विद्धि मानवम्
सर्व सुखदुःखाच्या अनुभवांमध्ये आणि प्रत्येक विचारात, मनच कर्ता आहे, मनच भोगणारा आहे; खरं मानव म्हणजे हेच मन, हे ओळख.
अत्र ते शृणु वक्ष्यामि वृत्तान्तम् इमम् अद्भुतम् । लवणो ऽसौ यथा यातश् चण्डालत्वं मनोभ्रमात्
आता मी तुला एक अद्भुत गोष्ट सांगतो—लवण कसा मनाच्या भ्रमामुळे चांडाळ झाला, ते ऐक.
मनः कर्मफलं भुङ्क्ते शुभं वाशुभम् एव वा । यथैतद् बुध्यसे नूनं तथाकर्णय राघव
मनुष्याच्या मनाला आपल्या कर्मांचे फळ मिळते, ते चांगले असो वा वाईट. हे नक्कीच कळेल, म्हणून हे नीट ऐक, राघव.
हरिश्चन्द्रकुलोत्थेन लवणेन पुरानघ । एकान्तैकोपविष्टेन चिन्तितं मनसा चिरम्
हरिश्चंद्राच्या वंशातील, पापरहित लवण एकदा एकटाच बसून, मनात खूप काळ खोल विचार करत होता.
पितामहो मे सुमहान् राजसूयस्य याजकः । अहं तस्य कुले जातस् तं यजे मनसा मखम्
माझे आजोबा फार मोठे होते, ते राजसूय यज्ञाचे मुख्य यजमान होते. मी त्यांच्या घराण्यात जन्मलो, आणि मी मनानेच तो यज्ञ करतो.
इति सञ्चिन्त्य मनसा कृत्वा सम्भारम् आदितः । राजसूयस्य दीक्षायां विवेश स महीपतिः
अशा प्रकारे मनाशी विचार करून, राजसूय यज्ञासाठी सगळ्या तयारीची कल्पना करून, त्या राजाने यज्ञाच्या दीक्षेत प्रवेश केला.
ऋत्विजश् चार्चयाम् आस पूजयाम् आस सन्मुनीन् । देवता वन्दयाम् आस ज्वालयाम् आस पावकम्
त्याने यजमानांना नमस्कार केला, सज्जन ऋषींचा सन्मान केला, देवतांना वंदन केले आणि पवित्र अग्नी प्रज्वलित केला.
तस्येत्थं यजमानस्य मनस्य् उपवनान्तरे । ययौ संवत्सरस् साग्रो देवर्षिद्विजपूजया
अशा प्रकारे, त्या यजमानाच्या मनाने उपवनात रममाण होत असताना, देव, ऋषी आणि द्विज यांची पूजा करत करत एक वर्ष पूर्ण गेले.
भूतेभ्यो द्विजपूर्वेभ्यो दत्त्वा सर्वस्वदक्षिणाम् । व्यबुध्यत दिनस्यान्ते स्वस्मिन्न् उपवने नृपः
सर्व संपत्ती भूतांना आणि पूर्वज द्विजांना दान दिल्यावर, त्या राजाने दिवसाच्या शेवटी स्वतःच्या उपवनात जाग येऊन डोळे उघडले.