जराजीर्णबकी यावत् कासक्रेङ्कारकारिणी । रौति रोगोरगाकीर्णा कायद्रुमशिरस्स्थिता
जोपर्यंत म्हातारपणाची जीर्ण, खंगलेली बगळ्यासारखी छाया, खोकल्याचे आणि घरघर करण्याचे कारण बनून, रोगरूपी सापांनी वेढलेली, या देहरूपी झाडाच्या टोकावर ओरडत राहते—
तावद् आगत एवाशु कुतो ऽपि परिदृश्यते । घनान्धतिमिराकाङ्क्षी मुने मरणकौशिकः
तोपर्यंत कुठूनतरी, पटकन, गडद अंधाराची इच्छा करणारा मृत्यूचा घुबड, रे मुनिवर, दिसायला लागतो.
सायंसन्ध्या प्रजातैव तमस् समनुधावति । जरा वपुषि दृष्टैव मृतिं समनुधावति
जसं संध्याकाळी अंधार पाठीमागे धावत येतो, तसंच शरीरावर म्हातारपण दिसलं की मृत्यू त्याच्या मागे लागतो.
जराकुसुमितं देहद्रुमं दृष्ट्वैव दूरतः । मृतिभृङ्गी द्रुतं ब्रह्मन् नरस्यायाति सूत्सुका
हे ब्राह्मण, जेव्हा शरीराचं झाड दूरून म्हातारपणाच्या फुलांनी फुललेलं दिसतं, तेव्हा मृत्यूचं मधमाशी सारखं भुंगा लगेच आणि उत्सुकतेने त्या माणसाकडे धाव घेतो.
शून्यं नगरम् आभाति भाति च्छिन्नलतो द्रुमः । भात्य् अनावृष्टिमान् देशो न जराजर्जरं वपुः
रिकामं शहर दिसू शकतं, फांद्या तुटलेलं झाड दिसू शकतं, पाऊस न पडलेला प्रदेशही दिसू शकतो; पण म्हातारपणाने थकलेलं शरीर मात्र दिसत नाही.
क्षणान् निगिरणायैव कासक्वणितकारिणी । गृध्रीवामिषम् आदत्ते तरसैव नरं जरा
म्हातारपण क्षणात, खोकल्याचा आवाज करत, गिधाड जसं मांस झडप घालून उचलतं तसं जोरात माणसाला पकडून गिळायला येतं.
दृष्ट्वैव सोत्सुकेवाशु प्रगृह्य शिरसि क्षणात् । प्रलुनाति जरा देहं कुमारी कैरवं यथा
वृद्धत्व जेव्हा शरीराकडे उत्सुकतेने पाहतं, तेव्हा क्षणातच डोकं पकडून शरीर नष्ट करतं, जसं एखादी तरुणी पाण्यातील कमळ तोडते.
सीत्कारकारिणी पांसुपरुषा परिजर्जरम् । शरीरं शातयत्य् एषा वात्येव तरुपल्लवम्
ही वृद्धत्व धूळभरलेली, शिळ्या आवाजात फुसफुसणारी, थकलेलं शरीर फाडून टाकते, जसं वादळ झाडाच्या कोवळ्या पानांना फाडून टाकतं.
जरसोपहतो देहो धत्ते जर्जरतां गतः । तुषारनिकराकीर्णपरिम्लानाम्बुजश्रियम्
वृद्धत्वाने पछाडलेलं शरीर अगदी जीर्ण होतं, जसं हिम आणि गारठ्याने झाकलेलं, तेज हरवलेलं कमळ दिसतं.
जराज्योत्स्नोदितैवेयं शिरश्शिखरिपृष्ठतः । विकासयति संरब्धवातां कासकुमुद्वतीम्
हे वृद्धत्व जणू डोक्याच्या टोकावरून चंद्रप्रकाशासारखं उगवतं आणि खोकल्याच्या तापलेल्या वाऱ्यासारखं शरीरभर पसरतं, जसं रात्री उमलणारं कमळ फुलतं.
परिपक्वं समालोक्य जराक्षारविधूसरम् । शिरःकुष्माण्डकं भुङ्क्ते पुंसः कालः किलेश्वरः
काळ, जो दुःखांचा स्वामी आहे, जेव्हा वयोमानामुळे फिकट पडलेले, राखेसारखे झालेले डोके पिकलेले फळ पाहतो, तेव्हा तो ते गोडासारखे गिळून टाकतो.
जराजह्नुसुतोद्युक्ता मूलान्य् अस्य निकृन्तति । शरीरतीरवृक्षस्य चलस्यायूंषि सत्वरम्
वृद्धत्व, नदीकन्येच्या (मृत्यूच्या) मदतीने, या शरीररूपी झाडाच्या मुळांना पटकन छाटते आणि त्यामुळे जीवनशक्ती डळमळू लागते.
जरामार्जारिका भुक्तयौवनाखुतयैधिता । परम् उल्लासम् आयाति शरीरामिषगर्धिनी
वृद्धत्व ही झाडूवाली, तारुण्य संपवून, दुःखाची आग पेटवते आणि मग शरीराच्या मांसावर ताव मारण्यासाठी ती मोठ्या आनंदात येते.
काचिद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् नामङ्गलकरी तथा । यथा जराक्रोशकरी देहजङ्गलजम्बुकी
या जगात वृद्धत्वासारखे अशुभ काहीच नाही; ते शरीररूपी जंगलातील कोल्ह्यासारखे आहे, जे नेहमी हंबरडा फोडत राहते.
कासश्वासससीत्कारा दुःखधूमतमोमयी । जराज्वाला ज्वलत्य् एषा ययासौ दग्ध एव हि
खोकला, धाप लागणे आणि सुस्कारे, या सगळ्या दुःखाच्या धुरात आणि अंधारात, ही म्हातारपणाची ज्वाळा सतत पेटलेली असते, जिच्यामुळे तो माणूस खरंच होरपळून निघतो.
जरसा वक्रताम् एति शुक्लावयवपल्लवा । तात तन्वी तनुर् नॄणां लता पुष्पानता यथा
म्हातारपणामुळे, एकेकाळी शुभ्र आणि कोवळी असलेली माणसाची सडपातळ देहयष्टी वाकडी होते, अगदी फुलांनी भरलेली वेल जशी खाली वाकते तशी.
जराकर्पूरधवलं देहकर्पूरपादपम् । मुने मरणमातङ्गो नूनम् उद्धरति क्षणात्
म्हातारपणाच्या कर्पूरासारख्या पांढऱ्या रंगाच्या या देहाच्या झाडाला, हे मुनी, मृत्यू नावाचा हत्ती क्षणात उचलून नेतो.
मरणस्य मुने राज्ञो जराधवलचामरा । आगच्छतो ऽग्रे निर्याति स्वाधिव्याधिपताकिनी
हे मुनी, मृत्यू हा राजा आहे; त्याच्या येण्याआधी म्हातारपणाचा पांढरा चामर पुढे फिरतो आणि आजारांची पताका त्याच्या आगमनाची जाणीव करून देते.
न जिताश् शत्रुभिस् सङ्ख्ये ये निष्पिष्टाद्रिकोटयः । ते जराजीर्णराक्षस्या पश्याशु विजिता मुने
हे मुनी, ज्यांच्या डोंगरासारख्या किल्ल्यांना शत्रूंनी जिंकता आलं नाही, अशा वीरांना देखील म्हातारपणाच्या राक्षसीने लगेचच हरवलं आहे, हे पाहा.
जरातुषारधवले शरीरसदनान्तरे । शक्नुवन्त्य् अक्षशिशवस् स्पन्दितुं न मनाग् अपि
म्हातारपणाच्या बर्फासारख्या शुभ्रतेने झाकलेल्या या शरीररूपी घरात, डोळ्यांच्या बुबुळांनाही किंचित हलवता येत नाही.
संसारसंसृतेर् अस्या गन्धकुट्याश् शिरोगता । देहयष्ट्या जरानाम्नी चामरश्रीर् विराजते
या संसाराच्या सुगंधी कोठडीत, शरीराच्या मस्तकावर म्हातारपण नावाचा चामराचा शोभा झळकत असतो.
जराचन्द्रोदयसिते शरीरनगरे स्थिते । क्षणाद् विकासम् आयाति मुने मरणकैरवम्
म्हातारपणाचा चंद्र उगवला की शरीररूपी नगरीत क्षणातच मृत्यूचं कमळ फुलून येतं, हे मुनी.
जरासुधालेपसिते शरीरान्तःपुरान्तरे । अशक्तिर् आर्तिर् आपच् च तिष्ठन्ति सुखम् अङ्गनाः
वृद्धापकाळाच्या लेपाने माखलेल्या या देहाच्या राजवाड्यात, असहाय्यता, वेदना आणि संकटं या सुखाच्या सोबती म्हणून कायमच उभ्या असतात.
अभावाग्रेसरा यत्र जरा जयति जन्तुषु । कस् तत्रेह समाश्वासो मम मन्दमतेर् मुने
जिथे वृद्धापकाळ सगळ्यांमध्ये आघाडीवर असतो, तिथे, हे मुनी, माझ्यासारख्या मंद बुद्धीच्या माणसाला काय दिलासा मिळणार?
किं तेन दुर्जीवितदुर्ग्रहेण जरां गतेनापि हि जीव्यते यत् । जरा जगत्याम् अजिता नराणां सर्वैषणास् तात तिरस्करोति
हे वडील, या कठीण आणि दुःखद जीवनाला चिकटून राहून, वृद्धापकाळाने ग्रासल्यानंतरही काय मिळतं? कारण जगातल्या कोणत्याही माणसाला न जिंकता येणारा वृद्धापकाळ सगळ्या इच्छा दूर फेकून देतो.
विकल्पकल्पनानल्पकल्पितैर् अल्पबुद्धिभिः । भेदैर् उद्धुरतां नीतस् संसारकुहकभ्रमः
थोड्या समजुतीच्या लोकांनी कल्पना केलेल्या भेदांमुळे, आणि मनाच्या निरंतर कल्पनांमुळे, संसाराचा भ्रम अस्वस्थ होतो.
सतां कथम् इवास्थेह जायते जालपञ्जरे । बाला एवात्तुम् इच्छन्ति फलं मकुरबिम्बितम्
ज्ञानी लोकांना या जगात आसक्ती कशी निर्माण होते, जणू काही ते जाळ्याच्या पिंजऱ्यात अडकले आहेत? लहान मुलांनाच आरशात उमटलेल्या फळाला खायची इच्छा होते.
इहापि विद्यते यैषा पेलवा सुखभावना । आखुस् तन्तुम् इवाशेषं कालस् ताम् अपि कृन्तति
इथेही सुखाची जी नाजूक कल्पना आहे, ती देखील उरतेच; पण काळ उंदरासारखा तिच्या प्रत्येक धाग्याला कापून टाकतो.
न तद् अस्तीह यद् अयं कालस् सकलघस्मरः । ग्रसते न जगज्जातं महाब्धिम् इव वाडवः
या जगात असं काहीच नाही की जे सर्वांचा भक्षक असणारा काळ गिळत नाही; जगात निर्माण झालेलं सर्व काही तो अग्नी समुद्रातील पाण्यासारखं संपवतो.
समस्तसामान्यतया भीमः कालो महेश्वरः । दृश्यसत्ताम् इमां सर्वां कवलीकर्तुम् उद्यतः
काळ हा अत्यंत भयंकर आणि सर्वश्रेष्ठ असून, त्याच्या सर्वव्यापी सामर्थ्याने हे सगळं दृश्य जग गिळून टाकायला नेहमीच तयार असतो.