रज्जुसर्पविकल्पौ द्वाव् अज्ञानैकोपकल्पितौ । ज्ञेन त्व् एकैव निर्णीता ब्रह्मदृष्टिर् अकृत्रिमा
दोन्ही—दोरा आणि साप—हे अज्ञानामुळेच कल्पिलेले आहेत; पण ज्ञानामुळे एकच सत्य ठरते, ती म्हणजे ब्रह्माची नैसर्गिक दृष्टी.
मा भवाज्ञो भव ज्ञस् त्वं जहि संसारवासनाः । अनात्मन्य् आत्मभावेन किम् अन्य इव रोदिषि
अज्ञानी राहू नकोस, ज्ञानी हो. संसाराच्या इच्छा सोडून दे. जे तुझे नाही त्याला आपले मानून, दुसऱ्यासारखे का दुःखी होतोस?
कस् तवायं जडो मूको देहो भवति राघव । यदर्थं सुखदुःखाभ्याम् अवशः परिहीयते
हे राघव, हा जड आणि मूक देह तुझ्यासाठी काय आहे, ज्याच्यासाठी तू सुखदुःखात असहाय्यपणे अडकतोस?
यथा हि काष्ठजतुनोर् यथा बदरकुण्डयोः । श्लिष्टयोर् अपि नैकत्वं देहदेहवतोस् तथा
जसं लाकडं आणि राळ एकत्र आलं तरी एक होत नाहीत, किंवा दोन बोरांच्या साली जुळल्या तरी त्या एक होत नाहीत, तसंच शरीर आणि त्यात वास करणारा जीव यांचंही एकरूप होत नाही.
भस्त्रादाहे यथा दाहो न भस्त्रान्तरवर्तिनः । पवनस्य तथा देहनाशे नात्म विनश्यति
जसं भात्यात आग पेटली तरी आतल्या वाऱ्याला काही होत नाही, तसंच शरीर नष्ट झालं तरी आत्मा कधीच नष्ट होत नाही.
दुःखितो ऽहं सुखाढ्यो ऽहम् इति भ्रान्ती रघूद्वह । अनयोपहते चित्ते दुष्पारेह कदर्थना
‘मी दु:खी आहे, मी सुखी आहे’ अशी भ्रमाची भावना, हे रघुकुळातील राजन, मनाला व्यापून टाकते आणि ही यातना सहज जाऊन राहत नाही.
मिथ्यैवानर्थकारिण्या मनोमननपीनया । अनया दुःखदायिन्या महामोहमलान्धया
या खोट्या, हानीकारक आणि मन फुगवणाऱ्या समजुतीमुळे — या दु:ख देणाऱ्या, मोठ्या मोहाच्या अज्ञानानं आंधळ्या झालेल्या समजुतीमुळे —
चन्द्रबिम्बे सुधार्द्रे ऽपि कृत्वा रौरवकल्पनाम् । नारकं दाहसंशोषदुःखं समनुभूयते
चंद्राच्या शीतल, अमृतमय प्रकाशातसुद्धा जर कोणी त्याला रौरव नरकासारखा समजलं, तर त्याला तिथल्या जळण्याच्या आणि कोरड्या वेदना प्रत्यक्ष वाटतात.
जललोलोच्चकल्हारपुष्पशीतलवीचिषु । सरस्सु मृगतृष्णाढ्यं महत्त्वं परिदृश्यते
पाण्यात लोलणाऱ्या कमळांच्या माळांनी सजलेल्या, गार लाटांनी भरलेल्या सरोवरातसुद्धा मृगजळाचं मोठेपण दिसून येतं.
नभोनगरनिर्माणपातोत्पतनसम्भ्रमाः । स्वप्नादिष्व् अनुभूयन्ते विचित्रसुखदुःखदाः
स्वप्नात किंवा अशाच अवस्थांमध्ये आकाशात नगरं बांधण्याचा, पडण्याचा किंवा उडण्याचा गोंधळ अनुभवायला येतो, आणि यातून वेगवेगळ्या सुखदुःखांचा अनुभव मिळतो.
संसारवासना चेतो यदि नाम न पूरयेत् । तज् जाग्रत्स्वप्नसंरम्भाः कं नयेयुर् इहापदम्
संसाराच्या इच्छा जर मनात पूर्णच झाल्या नाहीत, तर जागेपणी किंवा स्वप्नात होणारे हे सगळे गोंधळ इथे खरं तर काय त्रास देऊ शकतात?
दृश्यन्ते रौरवावीचिनरकानर्थशासनाः । मिथ्याज्ञाने गते वृद्धिं स्वर्गोपवनभूमिषु
मिथ्या ज्ञान वाढलं की, रौरव, अवीचि आणि इतर नरकांतली दुःखाची क्षेत्रं जणू स्वर्गाच्या बागांमध्येही वाढताना दिसतात.
अनया वेधितं चेतो बिसतन्ताव् अपि क्षणात् । पश्यत्य् अखिलसंसारसागरावर्तविभ्रमम्
ही अज्ञान मनाला लागली की, कमळाच्या तंतूसारख्या बारीक गोष्टीलाही क्षणात सगळ्या संसाराच्या महासागरातल्या गोंधळलेल्या प्रवाहाचं दर्शन होतं.
अनयोपहते चित्ते राज्य एव हि संस्थितः । तास् ता दशा जनो याति या न योग्याश् श्वपाकिनः
या अज्ञानानं मन भरडलं की, राजेपदावर असतानाही माणूस अशा अवस्थेत जातो, ज्या अगदी नीच लोकांनाही योग्य वाटत नाहीत.
तस्माद् राम परित्यज्य वासनां भवबन्धनीम् । सर्वभावमयीं तिष्ठ नीरागस् स्फटिको यथा
म्हणून, राम, जी वासना जन्ममरणाच्या ओढीत बांधते ती सोडून दे आणि सर्व भावनांनी भरलेला, पण कुठल्याच गोष्टीला आसक्त न राहता, स्फटिकासारखा निर्मळ राहा.
तिष्ठतस् तव कार्येषु मास्तु रागानुरञ्जना । स्फटिकस्येव चित्राणि प्रतिबिम्बानि गृह्णतः
आपण आपल्या कर्तव्यांमध्ये गुंतले असताना, मनात आसक्तीचा रंग लागू नये—जसा स्फटिक अनेक चित्रांची प्रतिमा घेतो, पण स्वतः मात्र बदलत नाही.
विगतकौतुकसङ्गसमिद्धया यदि करोषि सदैव हि लीलया । वरधिया जगति प्रकृतिक्रियास् तद् असि केन महान् उपमीयसे
ज्या वेळी तुझ्या मनात कुतूहल किंवा आसक्ती नसताना, नेहमीच सहजपणे आणि मोठ्या समजुतीने या जगात नैसर्गिक कृत्ये करतोस, तेव्हा तुझ्या महानतेची तुलना कोणाशी करता येईल?
एवम् उक्तो भगवता वसिष्ठेन महात्मना । रामः कमलपत्त्राक्ष उन्मीलित इवाबभौ
महात्मा वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर, कमळाच्या पाकळीसारखी डोळे असलेला राम जणू काही जागा झाला आहे असे भासले.
विकासितान्तःकरणश् शोभाम् अलम् उपाययौ । आश्वस्तस् तमसि क्षीणे पद्मो ऽर्कालोकवान् इव
त्याचे अंतरंग फुलून आले, तेजाने उजळून गेले; अंधार कमी झाल्यावर जसा सूर्यप्रकाशात कमळ फुलते, तसा तो आश्वस्त झाला.
बोधविस्मयसञ्जातसौम्यस्मितसिताननः । दन्तरश्मिसुधाधौताम् इमां वाचम् उवाच च
जाणिवेच्या आश्चर्याने आणि आनंदाने त्याच्या चेहऱ्यावर गोड हास्य फुलले, त्याचे मुख जणू चंद्रकिरणांनी धुतल्यासारखे उजळले, आणि त्याने असे शब्द उच्चारले:
अहो नु चित्रं पद्मोत्थैर् बद्धास् तन्तुभिर् अद्रयः । अविद्यमाना याविद्या तया सर्वे वशीकृताः
वा! किती अद्भुत आहे! कमळाच्या देठांपासून तयार केलेल्या तंतूंनी पर्वत बांधले आहेत; अशी ही मुळात नसलेली अज्ञानरूपी माया सर्वांना आपल्या अधीन करते.
इदं तद् वज्रतां यातं रूपम् अस्मिञ् जगत्त्रये । अविद्ययापि यन् नाम सद् एवासद् इव स्थितम्
हीच ती रूपे आहेत जी त्रैलोक्यात वज्रासारखी कठीण झाली आहेत—फक्त अज्ञान असूनही, खरी वस्तू जणू खोटी आहे असे भासते.
अस्यास् संसारमायाया नट्यास् त्रिभुवनाङ्गने । रूपं सदवबोधार्थं कथयानुग्रहात् पुनः
या संसारमायेनं, जी त्रिभुवनाच्या रंगमंचावर नृत्य करणारी आहे, तिचे खरे स्वरूप कृपापूर्वक पुन्हा सांग, म्हणजे खरी जाणीव होईल.
अन्यच् च संशयो ऽयं मे महात्मन् हृदि वर्तते । लवणो ऽसौ महाभागः किं ताम् आपदम् आप्तवान्
महात्मा, माझ्या मनात अजून एक शंका येते — तो महान लवण खरंच अशी मोठी आपत्तीला सामोरा गेला का?
संश्लिष्टयोर् अहतयोर् द्वयोर् वा देहदेहिनोः । ब्रह्मन् क इव संसारी शुभाशुभफलैकभुक्
हे ब्रह्मन्, शरीर आणि त्यात राहणारा जीव — हे दोघे एकत्र आणि सुखरूप असताना, या दोघांपैकी कोण फक्त शुभ-अशुभ फळे भोगतो आणि संसारात अडकतो?
लवणस्य तथा दत्त्वा ताम् आपदम् अनुत्तमाम् । किं गतश् चञ्चलारम्भः कश् चासाव् ऐन्द्रजालिकः
लवणावर अशी मोठी आपत्ती ओढवून, नंतर तो अस्थिरपणे निघून गेला — तो कोण होता? आणि तो जादूगार कोण होता?
काष्ठकुड्योपमो देहो न किञ्चन इवानघ । स्वप्नालोक इवानेन चेतसा परिकल्प्यते
हे निष्पापा, हे शरीर म्हणजे जणू लाकडी भिंतच आहे, काहीच नाही असं समजावं; हे सर्व मनानेच स्वप्नातल्या जगासारखं कल्पिलं जातं.
चेतस् तु जीवतां यातं चिच्छक्तिपरिरूषितम् । विद्धि संसारि सुमते कपिपोतकचञ्चलम्
हे सुज्ञानी, चेतना-शक्तीने युक्त असे मन जिवंत अवस्थेला पोहोचते, आणि तेच या जन्ममरणाच्या फेर्यात फिरणारे आहे. ते लहान माकडासारखे नेहमी अस्थिर असते, हे जाण.
चेतो हि कर्मभाग् देहे नानाकारं शरीरधृत् । अहङ्कारमनोजीवनामभिः परिकथ्यते
हेच मन शरीरात विविध रूपे घेऊन कर्म करते आणि शरीर धारण करते. त्यालाच अहंकार, मन आणि जीव असे वेगवेगळे नावे दिली जातात.
तस्येमान्य् अप्रबुद्धस्य सुप्रबुद्धस्य राघव । सुखदुखान्य् अनन्तानि न शरीरस्य कानिचित्
हे राघव, त्या मनाला — ते जागृत असो किंवा अजाण — सुखदुःखांची अनंत अनुभूती होते; पण ही सुखदुःखे शरीराची नसतात.