अनयोपहते त्व् अस्मिंश् चित्राश् चेतसि विभ्रमाः । उत्पद्यन्ते विनश्यन्ते तरङ्गास् तोयधेर् इव
अशा गोंधळामुळे हे मन अस्वस्थ झालं की, त्यात वेगवेगळे भ्रम निर्माण होतात आणि नाहीसेही होतात, जसं समुद्रावर लाटा येतात आणि जातात.
पदार्थरथम् आरूढा भावनैषा बलान्विता । आक्रामति मनः क्षिप्रं विहगं वागुरा यथा
ही कल्पना, बळकट होऊन, वस्तूंच्या रथावर बसते आणि पक्ष्याला जाळ्यात पकडावं तसं, मनाला पटकन जखडते.
कारुण्यात् स्पन्दमानाक्षीं स्रवत्क्षीरलवस्तनीम् । नयत्य् उल्लासितानन्दं जननीं गृहिणीपदम्
मायेने ओथंबलेल्या डोळ्यांनी आणि दूध गळणाऱ्या स्तनांनी आई आपल्या लेकराच्या आनंदात न्हालेली असते आणि तिला संसारिणीचं स्थान मिळतं.
विषीकरोति निष्ष्यन्दसन्तर्पितजगत्त्रयम् । सुधा सार्द्रम् अपि क्षिप्रं प्रवृद्धा बिम्बम् ऐन्दवम्
चंद्र जरी अमृतानं भरलेला, ओलसर आणि शीतल असला, तरी तो फार मोठा झाला की लगेचच विषारी होतो आणि तीनही लोकांचं नाश करतो.
उन्मत्तवरवेतालवर्तनारम्भसम्भ्रमम् । स्थाणवस् सम्प्रयच्छन्ति मूकम् अप्य् एति यद् धिया
ज्यांचं मन खूप स्थिर आहे, असे लोकसुद्धा वेड्यांसारखं, भुतांसारखं किंवा दारू प्यायल्यासारखं वागू लागतात; आणि ज्यांना बोलता येत नाही, तेही मनाच्या प्रभावामुळे बोलू लागतात.
सन्ध्यादिषु च कालेषु लोष्टपाषाणभित्तयः । अस्याः प्रसादाद् दृश्यन्ते सर्पा जगति दृष्टिभिः
संध्याकाळसारख्या वेळी, या मनाच्या प्रभावामुळे लोक मातीचे ढेकळ, दगड किंवा भिंतींवर साप आहेत असं पाहतात.
एको ऽपि द्वितयोदेति यथा द्विशशिदर्शने । दूरम् अभ्याशतां याति स्वप्ने ऽब्धितरणं यथा
जसं दोन डोळ्यांनी पाहिल्यावर एकच चंद्र दोन दिसतो, किंवा स्वप्नात दूरचा किनारा जवळ वाटतो, तसं हे मनही अशा भ्रमांची निर्मिती करतं.
आदीर्घः क्षणताम् एति कालस् सेष्टा यथा निशा । क्षणो वर्षम् इवाभाति कान्ताविरहिणाम् इव
लांब काळ क्षणासारखा वाटतो, जशी रात्र पटकन संपते; आणि कधी कधी एक क्षण वर्षासारखा भासतो, जणू प्रिय व्यक्तीपासून दूर असलेल्या माणसाला.
न तद् अस्ति न यन् नाम न करोतीयम् उद्धता । अस्यास् त्व् अकिञ्चनायास् तु शक्ततां पश्य राघव
हे चंचल मन काहीही नाव देऊ शकतं, काहीही निर्माण करू शकतं; पण राघव, जेव्हा या मनाजवळ काहीच नसतं, तेव्हा ते अगदी असहाय्य होतं, हे पाह.
संरोधयेत् प्रयत्नेन संविदैवाशु संविदम् । संवित्स्रोतोनिरोधेन शुष्यत्य् एषा मनोनदी
आपल्या जाणीवेनेच जाणीव आवरावी लागते; जाणीवेचा प्रवाह थांबवला, की या मनाची नदी हळूहळू कोरडी पडते.
अविद्यमानयैवेदं पेलवाङ्ग्या सुतुच्छया । मिथ्याभावनया नाम चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जे अस्तित्वातच नाही, जे अगदीच क्षीण आणि रिकामं आहे, अशा खोट्या कल्पनेमुळे हे जग अंधारात बुडाल्यासारखं वाटतं.
अरूपया निराकृत्या चारुचेतनहीनया । असत्येवाशु नश्यन्त्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
ज्याला रूप नाही, ज्याचं स्वतःचं अस्तित्व नाही, ज्याच्यात शुद्ध चेतना नाही आणि जे खोट्यासारखं लगेच नाहीसं होतं, त्याच्यामुळे हे जग अगदी अद्भुतपणे अंधारात बुडालं आहे.
आलोकेन विनश्यन्त्या स्फुरन्त्या तमसो ऽन्तरे । कौशिकेक्षणधर्मिण्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जे प्रकाशाशिवाय नाहीसं होतं, अंधारातच चमकतं, आणि ज्याचं पाहणं घुबडासारखं आहे, त्याच्यामुळे हे जग अगदी अद्भुतपणे अंधारात बुडालं आहे.
कुकर्मैकान्तकारिण्या न सहन्त्यावलोकनम् । देहम् अप्य् अविजानन्त्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जे नेहमी वाईटच वागते, ज्याला कुणी पाहिलं जाऊ नये असं वाटतं, आणि ज्याला स्वतःचा देहही ओळखता येत नाही, त्याच्यामुळे हे जग अगदी अद्भुतपणे अंधारात बुडालं आहे.
सुधीराचारधर्मिण्या नित्यं प्राकृतकान्तया । अनारतास्तङ्गतया चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जे सुज्ञ लोकांच्या वागणुकीचं पालन करतं, नेहमी नैसर्गिक सौंदर्याने शोभतं, आणि सतत अस्ताला जातं, त्याच्यामुळे हे जग अगदी अद्भुतपणे अंधारात बुडालं आहे.
अनन्तदुःखाकुलया सदैव धृतयानया । सम्बोधहीनया नाम चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
नेहमीच अनंत दुःखांनी भरलेली, चुकीच्या निर्धाराने चालणारी आणि खरी समज नसलेली व्यक्ती या जगाला अगदी विचित्र रीतीने आंधळं करते.
कामक्रोधघनस्तन्या तमःप्रसरवक्त्रया । अचेतनशरीरिण्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जिच्या अंगात जाणीव नाही, जिच्या तोंडातून अज्ञानाचा अंधार पसरतो आणि जिच्या छातीत इच्छा व रागाचा घनदाट अंधार भरलेला आहे, अशी व्यक्ती हे जग अगदी विचित्र रीतीने आंधळं करते.
आत्मान्धकूपास्पदया जडया जाड्यजीर्णया । दुःखदीर्घप्रलापिन्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
स्वतःच्या मनाच्या अंधाऱ्या विहिरीच्या उंबरठ्यावर राहणारी, आळशीपणामुळे जड आणि जडत्वामुळे वृद्ध झालेली, सतत दुःखात रडणारी व्यक्ती हे जग अगदी विचित्र रीतीने आंधळं करते.
पुरुषासङ्गभङ्गिन्या रोगिण्याक्षतमायया । विवर्तिन्या विवक्षासु चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
माणसांशी असलेले नाते तोडणारी, आजाराने आणि न संपणाऱ्या मायेने ग्रासलेली, आणि नेहमी बदलत्या इच्छांनी वागणारी व्यक्ती हे जग अगदी विचित्र रीतीने आंधळं करते.
पुरुषस्य न या शक्ता सोढुम् ईक्षितम् अप्य् अलम् । तया स्त्रियाशरणया चित्रम् अन्धीकृतः पुमान्
जो पुरुष तिच्या उपस्थितीचाही सहन करू शकत नाही, आणि जिच्या आधाराशिवाय असतो, तो पुरुष खरंच विचित्रपणे अंध होतो.
न यस्याश् चेतनैवास्ति याप्य् अनष्टैव नश्यति । तया स्त्रियापुरुषया चित्रम् अन्धीकृतः पुमान्
जिच्यात जाणीवच नाही, आणि जी नष्ट न होता आपोआप नष्ट होते, अशा स्त्रीमुळे पुरुष खरंच विचित्रपणे अंध होतो.
अनन्तदुष्प्रसरविलासकारिणी क्षयोदयोन्मुखसुखदुःखकारिणी । इयं प्रभो विगलति केन वासना मनोगुहानिलयनिबद्धभावना
हे प्रभो, जी स्त्री सतत दुर्गम वासनांमध्ये रमते, सुखदुःख निर्माण करते, आणि जी मनाच्या गुहेतील वासनांनी बांधली गेली आहे, ती कोणत्या वासनेमुळे शेवटी विरघळते?
अविद्याविभवप्रोत्थं जगतः पुरुषस्य वा । महद् आन्ध्यम् इदं ब्रह्मन् कथं नाम विनश्यति
हे ब्रह्मन्, अज्ञानाच्या सामर्थ्यामुळे जगात किंवा माणसात निर्माण होणारे हे मोठे अंधत्व कसे नाहीसे होते?
यथा तुषारनलिनी भास्करालोकनात् क्षणात् । नश्यत्य् एवम् अविद्येयं नश्यत्य् आत्मावलोकनात्
जसा हिमाच्छादित कमळ सूर्यप्रकाश पडताच क्षणात नष्ट होतो, तसंच आत्मदर्शन झाल्यावर अज्ञानही लगेच नाहीसं होतं.
तावत् संसारभृगुषु स्वात्मना सह देहिनम् । आन्दोलयति सा यैषा दुःखकण्टकजालिषु
जोपर्यंत हे अज्ञान टिकून आहे, तोपर्यंत ते देहधाऱ्याला स्वतःसह संसाराच्या लाटांमध्ये, दुःखाच्या काटेरी जाळ्यात सतत हलवत राहतं.
अविद्या यावद् अस्यास् तु नोत्पन्ना क्षयकारिणी । स्वयम् आत्मावलोकेच्छा मोहसङ्क्षयदायिनी
स्वतःच्या आत आत्मदर्शनाची इच्छा, जी मोहाचा नाश करणारी आहे, जोपर्यंत उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत हे अज्ञान कमी व्हायला सुरुवातही करत नाही.
अस्याः परं प्रपश्यन्त्यास् स्वात्मनाशः प्रवर्तते । आतपानुभवार्थिन्याश् छायाया इव राघव
राघव, जेव्हा माणूस या अज्ञानापलीकडे पाहू लागतो, तेव्हा आत्मअज्ञानाचा नाश व्हायला सुरुवात होते, जसं सूर्यप्रकाश पडल्यावर सावली हळूहळू नाहीशी होते.
दृष्टे सर्वगते देवे स्वयम् एव विलीयते । सर्वाशाभ्युदिते छाया द्वादशार्कगणे यथा
सर्वत्र व्यापलेला देव जेव्हा प्रत्यक्ष अनुभवला जातो, तेव्हा सर्व इच्छांची सावली आपोआप नाहीशी होते, जशी आकाशात बारा किरणांचा सूर्य उगवल्यावर सगळ्या सावल्या नाहीशा होतात.
इच्छामात्रम् अविद्येह तन्नाशो मोक्ष उच्यते । स चासङ्कल्पमात्रेण सिद्धो भवति राघव
इथे अज्ञान म्हणजे केवळ कल्पना आहे; तिचा नाश हाच खरा मुक्ती आहे, आणि हे, हे राघव, मनातील संकल्प थांबविल्यावर सहज साध्य होते.
मनाग् अपि मनोव्योम्नि वासनातमसि क्षते । कालिमा तनुताम् एति चिदादित्यमहोदयात्
मनाच्या आकाशातील वासनांच्या अंधारात जर किंचित जरी भेग पडली, तरी चेतनेच्या सूर्याच्या उदयामुळे तो काळोख हलका होतो.