कलुषोड्डामरकारा रजःप्रसरधूसरा । चला कल्पान्तवात्येव स्वाक्रान्तभुवनान्तरा
ती गढूळ, गर्विष्ठ दिसते, वासनांच्या धुळीने माखलेली असते. कल्पाच्या शेवटी येणाऱ्या वादळासारखी अस्थिर, आणि स्वतःच्या जगातच व्यापलेली आहे.
धूमालीवाङ्गसंलग्ना दाहस्वेदप्रदायिनी । गर्भीकृतरसाक्रम्य जगन्ति परिवर्तते
धुराच्या लाटेसारखी जी देहाला चिकटते, जळजळ आणि घाम आणते, ती सगळी जगांची सारांश आपल्यात सामावून घेत जगभर फिरते.
धारा जलधरस्येव सुदीर्घा जडनिर्मिता । असारसङ्घातदृढरज्जुस् तृणगणैर् इव
पावसाच्या ढगाच्या धारेसारखी तिची लांब ओघ आहे, ती जडपणाने तयार झालेली आहे. तिला धरून ठेवणारी दोरी गवताच्या तुकड्यांनी विणलेल्या दोरीसारखी, हलक्या गोष्टींच्या गाठींनी घट्ट बनलेली आहे.
तरङ्गोत्पलमालेव कल्पनामात्रवर्णिता । मृणालीव बहुच्छिद्रा पङ्कप्रौढा जडात्मिका
ती केवळ कल्पनेतच वर्णन करता येते, लाटेसारखी किंवा कमळासारखी; कमळाच्या दांडासारखी अनेक छिद्रांनी भरलेली, चिखलात वाढलेली आणि जडपणाने बनलेली आहे.
ज्वालेव दृश्यते वृद्धितत्परा न च वर्धते । विषास्वाद इवापातमधुरान्ते सुदारुणा
ती जणू ज्वाळेसारखी दिसते, वाढण्याचा प्रयत्न करत असूनही कधीच वाढत नाही; विषाच्या चवीसारखी सुरुवातीला गोड, पण शेवटी फारच कठीण आणि त्रासदायक ठरते.
नष्टा दीपशिखेवैषा न जाने क्वेह गच्छति । मिहिकेवाग्रदृष्टापि गृह्यमाणा न किञ्चन
ती जणू दिव्याची ज्योत विझल्यासारखी नाहीशी होते—ती कुठे जाते, मला माहीत नाही. दूरवर दिसणाऱ्या धुक्यासारखी, हातात धरायला गेलं तर काहीच उरत नाही.
पांसुमुष्टिर् इवास्तीर्य प्रेक्षिता पारमाणवी । आकाशनीलिमेवैषा निर्निमित्तैव दृश्यते
मुटीत घेतलेल्या धुळीसारखी ती पसरते आणि अगदी लहान कणांसारखी दिसते; आकाशातल्या धूसर छायेसारखी, कोणताही ठोस आधार नसताना ती दिसते.
द्विचन्द्रमोहवज् जाता स्वप्नवद् विहितभ्रमा । यथा नौयायिनस् स्थाणुस्पन्दस् तद्वद् इहोत्थिता
दोन चंद्र दिसल्यासारखा गोंधळ किंवा स्वप्नातल्या भ्रमासारखी ती निर्माण होते; जसं हलणाऱ्या होडीत बसलेल्यांना स्थिर वस्तू हलताना वाटतात, तशीच ती इथे भासते.
अनयोपहते चित्ते दीर्घकालम् इवाकुलैः । जनैर् आलक्ष्यते दीर्घस् संसारस्वप्नविभ्रमः
ती मनावर छाया टाकते तेव्हा, लोकांना दीर्घकाळ अस्वस्थपणे आणि गोंधळात पडल्यासारखं वाटतं, आणि हा संसाराचा गोंधळलेला स्वप्नासारखा अनुभव भासत राहतो.
मनोज्ञम् अपि सत्यं च दृश्यते सद् असत्तया । अमनोज्ञम् असत्यं च दृश्यते ऽसच् च सत्तया
आनंददायक आणि सत्य असलेली गोष्ट कधी खरी वाटते, तर कधी खोटीही वाटते; आणि जी अप्रिय किंवा असत्य आहे, ती कधी खोटी वाटते, तर कधी खरीसुद्धा वाटते.
अनयोपहते त्व् अस्मिंश् चित्राश् चेतसि विभ्रमाः । उत्पद्यन्ते विनश्यन्ते तरङ्गास् तोयधेर् इव
अशा गोंधळामुळे हे मन अस्वस्थ झालं की, त्यात वेगवेगळे भ्रम निर्माण होतात आणि नाहीसेही होतात, जसं समुद्रावर लाटा येतात आणि जातात.
पदार्थरथम् आरूढा भावनैषा बलान्विता । आक्रामति मनः क्षिप्रं विहगं वागुरा यथा
ही कल्पना, बळकट होऊन, वस्तूंच्या रथावर बसते आणि पक्ष्याला जाळ्यात पकडावं तसं, मनाला पटकन जखडते.
कारुण्यात् स्पन्दमानाक्षीं स्रवत्क्षीरलवस्तनीम् । नयत्य् उल्लासितानन्दं जननीं गृहिणीपदम्
मायेने ओथंबलेल्या डोळ्यांनी आणि दूध गळणाऱ्या स्तनांनी आई आपल्या लेकराच्या आनंदात न्हालेली असते आणि तिला संसारिणीचं स्थान मिळतं.
विषीकरोति निष्ष्यन्दसन्तर्पितजगत्त्रयम् । सुधा सार्द्रम् अपि क्षिप्रं प्रवृद्धा बिम्बम् ऐन्दवम्
चंद्र जरी अमृतानं भरलेला, ओलसर आणि शीतल असला, तरी तो फार मोठा झाला की लगेचच विषारी होतो आणि तीनही लोकांचं नाश करतो.
उन्मत्तवरवेतालवर्तनारम्भसम्भ्रमम् । स्थाणवस् सम्प्रयच्छन्ति मूकम् अप्य् एति यद् धिया
ज्यांचं मन खूप स्थिर आहे, असे लोकसुद्धा वेड्यांसारखं, भुतांसारखं किंवा दारू प्यायल्यासारखं वागू लागतात; आणि ज्यांना बोलता येत नाही, तेही मनाच्या प्रभावामुळे बोलू लागतात.
सन्ध्यादिषु च कालेषु लोष्टपाषाणभित्तयः । अस्याः प्रसादाद् दृश्यन्ते सर्पा जगति दृष्टिभिः
संध्याकाळसारख्या वेळी, या मनाच्या प्रभावामुळे लोक मातीचे ढेकळ, दगड किंवा भिंतींवर साप आहेत असं पाहतात.
एको ऽपि द्वितयोदेति यथा द्विशशिदर्शने । दूरम् अभ्याशतां याति स्वप्ने ऽब्धितरणं यथा
जसं दोन डोळ्यांनी पाहिल्यावर एकच चंद्र दोन दिसतो, किंवा स्वप्नात दूरचा किनारा जवळ वाटतो, तसं हे मनही अशा भ्रमांची निर्मिती करतं.
आदीर्घः क्षणताम् एति कालस् सेष्टा यथा निशा । क्षणो वर्षम् इवाभाति कान्ताविरहिणाम् इव
लांब काळ क्षणासारखा वाटतो, जशी रात्र पटकन संपते; आणि कधी कधी एक क्षण वर्षासारखा भासतो, जणू प्रिय व्यक्तीपासून दूर असलेल्या माणसाला.
न तद् अस्ति न यन् नाम न करोतीयम् उद्धता । अस्यास् त्व् अकिञ्चनायास् तु शक्ततां पश्य राघव
हे चंचल मन काहीही नाव देऊ शकतं, काहीही निर्माण करू शकतं; पण राघव, जेव्हा या मनाजवळ काहीच नसतं, तेव्हा ते अगदी असहाय्य होतं, हे पाह.
संरोधयेत् प्रयत्नेन संविदैवाशु संविदम् । संवित्स्रोतोनिरोधेन शुष्यत्य् एषा मनोनदी
आपल्या जाणीवेनेच जाणीव आवरावी लागते; जाणीवेचा प्रवाह थांबवला, की या मनाची नदी हळूहळू कोरडी पडते.
अविद्यमानयैवेदं पेलवाङ्ग्या सुतुच्छया । मिथ्याभावनया नाम चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जे अस्तित्वातच नाही, जे अगदीच क्षीण आणि रिकामं आहे, अशा खोट्या कल्पनेमुळे हे जग अंधारात बुडाल्यासारखं वाटतं.
अरूपया निराकृत्या चारुचेतनहीनया । असत्येवाशु नश्यन्त्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
ज्याला रूप नाही, ज्याचं स्वतःचं अस्तित्व नाही, ज्याच्यात शुद्ध चेतना नाही आणि जे खोट्यासारखं लगेच नाहीसं होतं, त्याच्यामुळे हे जग अगदी अद्भुतपणे अंधारात बुडालं आहे.
आलोकेन विनश्यन्त्या स्फुरन्त्या तमसो ऽन्तरे । कौशिकेक्षणधर्मिण्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जे प्रकाशाशिवाय नाहीसं होतं, अंधारातच चमकतं, आणि ज्याचं पाहणं घुबडासारखं आहे, त्याच्यामुळे हे जग अगदी अद्भुतपणे अंधारात बुडालं आहे.
कुकर्मैकान्तकारिण्या न सहन्त्यावलोकनम् । देहम् अप्य् अविजानन्त्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जे नेहमी वाईटच वागते, ज्याला कुणी पाहिलं जाऊ नये असं वाटतं, आणि ज्याला स्वतःचा देहही ओळखता येत नाही, त्याच्यामुळे हे जग अगदी अद्भुतपणे अंधारात बुडालं आहे.
सुधीराचारधर्मिण्या नित्यं प्राकृतकान्तया । अनारतास्तङ्गतया चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जे सुज्ञ लोकांच्या वागणुकीचं पालन करतं, नेहमी नैसर्गिक सौंदर्याने शोभतं, आणि सतत अस्ताला जातं, त्याच्यामुळे हे जग अगदी अद्भुतपणे अंधारात बुडालं आहे.
अनन्तदुःखाकुलया सदैव धृतयानया । सम्बोधहीनया नाम चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
नेहमीच अनंत दुःखांनी भरलेली, चुकीच्या निर्धाराने चालणारी आणि खरी समज नसलेली व्यक्ती या जगाला अगदी विचित्र रीतीने आंधळं करते.
कामक्रोधघनस्तन्या तमःप्रसरवक्त्रया । अचेतनशरीरिण्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
जिच्या अंगात जाणीव नाही, जिच्या तोंडातून अज्ञानाचा अंधार पसरतो आणि जिच्या छातीत इच्छा व रागाचा घनदाट अंधार भरलेला आहे, अशी व्यक्ती हे जग अगदी विचित्र रीतीने आंधळं करते.
आत्मान्धकूपास्पदया जडया जाड्यजीर्णया । दुःखदीर्घप्रलापिन्या चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
स्वतःच्या मनाच्या अंधाऱ्या विहिरीच्या उंबरठ्यावर राहणारी, आळशीपणामुळे जड आणि जडत्वामुळे वृद्ध झालेली, सतत दुःखात रडणारी व्यक्ती हे जग अगदी विचित्र रीतीने आंधळं करते.
पुरुषासङ्गभङ्गिन्या रोगिण्याक्षतमायया । विवर्तिन्या विवक्षासु चित्रम् अन्धीकृतं जगत्
माणसांशी असलेले नाते तोडणारी, आजाराने आणि न संपणाऱ्या मायेने ग्रासलेली, आणि नेहमी बदलत्या इच्छांनी वागणारी व्यक्ती हे जग अगदी विचित्र रीतीने आंधळं करते.
पुरुषस्य न या शक्ता सोढुम् ईक्षितम् अप्य् अलम् । तया स्त्रियाशरणया चित्रम् अन्धीकृतः पुमान्
जो पुरुष तिच्या उपस्थितीचाही सहन करू शकत नाही, आणि जिच्या आधाराशिवाय असतो, तो पुरुष खरंच विचित्रपणे अंध होतो.