अपर्याप्तं हि बालत्वं बाल्यं पिबति यौवनम् । यौवनं च जरा पश्चात् पश्य कर्कशतां मिथः
बालपण अपुरं असतं असतं, तरुणपण ते सहज गिळून टाकतं; आणि मग त्या तरुणपणानंतर लगेचच म्हातारपण येतं. पहा, एकमेकांनंतर किती कठोरपणे ही अवस्था बदलतात!
हिमाशनिर् इवाम्भोजं वात्येव शरदम्बुदम् । देहं जरा जरयति सरित् तीरतरुं यथा
जसं हिमाचं थंडगारपण कमळाला कोमेजवतं, किंवा वादळ शरद ऋतूतील ढगांना उडवून लावतं, तसं म्हातारपण शरीराला झिजवतं, जसं एखादी नदी काठावरचं झाड झिजवत जाते.
शिथिलादीर्घसर्वाङ्गं जराजीर्णकलेवरम् । समं पश्यन्ति कामिन्यः पुरुषं करभं तथा
म्हातारपणामुळे ज्याचं शरीर शिथिल आणि लांबट झालं आहे, अशा पुरुषाकडे स्त्रिया जसं हत्तीच्या पिल्लाकडे पाहतात, तसंच पाहतात.
श्वासायासकदर्थिन्या गृहीते जरसा जने । पलाय्य गच्छति प्रज्ञा सपत्न्येव हताङ्गना
म्हातारपणामुळे जेव्हा माणसाला श्वास लागतो, थकवा येतो, तेव्हा त्याची शहाणपण जणू काही पराभूत पत्नीसारखी पळून जाते.
दासाः पुत्रास् स्त्रियश् चैव बान्धवास् सुहृदस् तथा । हसन्त्य् उन्मत्तकम् इव नरं वार्द्धककम्पितम्
नोकर, मुलं, बायका, नातेवाईक आणि मित्र — हे सगळे म्हातारपणामुळे थरथरणाऱ्या माणसाकडे वेड्याप्रमाणे हसतात.
दुष्प्रज्ञं जरढं दीनं हीनं गुणपराक्रमैः । गृध्रो वृक्षम् इवादीर्घं गर्धो ह्य् अभ्येति वृद्धताम्
ज्याच्याकडे समज नाही, जो म्हातारा, दुःखी आणि गुणशक्तीपासून वंचित आहे, त्याच्याकडे म्हातारपण जणू काही गिधाड जुन्या झाडाकडे येतं तसं येऊन बसतं.
दैन्यदोषमयी दीर्घा हृदि दाहप्रदायिनी । सर्वापदाम् एकसखी वर्धते वार्द्धके स्पृहा
म्हातारपणी इच्छा वाढते, ती दुःख आणि दोषांनी भरलेली असते, हृदयात जळजळ निर्माण करणारी आणि सगळ्या संकटांची एकमेव सोबती असते.
कर्तव्यं किं मया कष्टं परत्रेत्य् अतिदारुणम् । अप्रतीकारयोग्यं हि वर्धते वार्द्धके भयम्
माझ्याकडून पुढच्या जन्मात कोणतं कठीण कर्तव्य होईल? म्हातारपणी फार भयंकर भीती वाढते, जिला कुठलाही उपाय नाही.
को ऽहं वराकः किम् इव करोमि कथम् एव वा । तिष्ठामि मौनम् एवेति दीनतोदेति वार्द्धके
मी कोण आहे, असा दुर्दैवी? मी काय करतो, आणि कसा जगतो? शेवटी मी फक्त शांत बसतो — असं हताशपण म्हातारपणी मनात येतं.
गर्धो ऽभ्युदेति सोल्लासम् उपभोक्तुं न शक्यते । हृदयं दह्यते नूनं शक्तिदौस्स्थ्येन वार्द्धके
भूक लागते, पण आनंदाने काहीच खाता येत नाही; म्हातारपणात शक्तीच नसल्यामुळे मन खरोखर जळतं.
जराजीर्णबकी यावत् कासक्रेङ्कारकारिणी । रौति रोगोरगाकीर्णा कायद्रुमशिरस्स्थिता
जोपर्यंत म्हातारपणाची जीर्ण, खंगलेली बगळ्यासारखी छाया, खोकल्याचे आणि घरघर करण्याचे कारण बनून, रोगरूपी सापांनी वेढलेली, या देहरूपी झाडाच्या टोकावर ओरडत राहते—
तावद् आगत एवाशु कुतो ऽपि परिदृश्यते । घनान्धतिमिराकाङ्क्षी मुने मरणकौशिकः
तोपर्यंत कुठूनतरी, पटकन, गडद अंधाराची इच्छा करणारा मृत्यूचा घुबड, रे मुनिवर, दिसायला लागतो.
सायंसन्ध्या प्रजातैव तमस् समनुधावति । जरा वपुषि दृष्टैव मृतिं समनुधावति
जसं संध्याकाळी अंधार पाठीमागे धावत येतो, तसंच शरीरावर म्हातारपण दिसलं की मृत्यू त्याच्या मागे लागतो.
जराकुसुमितं देहद्रुमं दृष्ट्वैव दूरतः । मृतिभृङ्गी द्रुतं ब्रह्मन् नरस्यायाति सूत्सुका
हे ब्राह्मण, जेव्हा शरीराचं झाड दूरून म्हातारपणाच्या फुलांनी फुललेलं दिसतं, तेव्हा मृत्यूचं मधमाशी सारखं भुंगा लगेच आणि उत्सुकतेने त्या माणसाकडे धाव घेतो.
शून्यं नगरम् आभाति भाति च्छिन्नलतो द्रुमः । भात्य् अनावृष्टिमान् देशो न जराजर्जरं वपुः
रिकामं शहर दिसू शकतं, फांद्या तुटलेलं झाड दिसू शकतं, पाऊस न पडलेला प्रदेशही दिसू शकतो; पण म्हातारपणाने थकलेलं शरीर मात्र दिसत नाही.
क्षणान् निगिरणायैव कासक्वणितकारिणी । गृध्रीवामिषम् आदत्ते तरसैव नरं जरा
म्हातारपण क्षणात, खोकल्याचा आवाज करत, गिधाड जसं मांस झडप घालून उचलतं तसं जोरात माणसाला पकडून गिळायला येतं.
दृष्ट्वैव सोत्सुकेवाशु प्रगृह्य शिरसि क्षणात् । प्रलुनाति जरा देहं कुमारी कैरवं यथा
वृद्धत्व जेव्हा शरीराकडे उत्सुकतेने पाहतं, तेव्हा क्षणातच डोकं पकडून शरीर नष्ट करतं, जसं एखादी तरुणी पाण्यातील कमळ तोडते.
सीत्कारकारिणी पांसुपरुषा परिजर्जरम् । शरीरं शातयत्य् एषा वात्येव तरुपल्लवम्
ही वृद्धत्व धूळभरलेली, शिळ्या आवाजात फुसफुसणारी, थकलेलं शरीर फाडून टाकते, जसं वादळ झाडाच्या कोवळ्या पानांना फाडून टाकतं.
जरसोपहतो देहो धत्ते जर्जरतां गतः । तुषारनिकराकीर्णपरिम्लानाम्बुजश्रियम्
वृद्धत्वाने पछाडलेलं शरीर अगदी जीर्ण होतं, जसं हिम आणि गारठ्याने झाकलेलं, तेज हरवलेलं कमळ दिसतं.
जराज्योत्स्नोदितैवेयं शिरश्शिखरिपृष्ठतः । विकासयति संरब्धवातां कासकुमुद्वतीम्
हे वृद्धत्व जणू डोक्याच्या टोकावरून चंद्रप्रकाशासारखं उगवतं आणि खोकल्याच्या तापलेल्या वाऱ्यासारखं शरीरभर पसरतं, जसं रात्री उमलणारं कमळ फुलतं.
परिपक्वं समालोक्य जराक्षारविधूसरम् । शिरःकुष्माण्डकं भुङ्क्ते पुंसः कालः किलेश्वरः
काळ, जो दुःखांचा स्वामी आहे, जेव्हा वयोमानामुळे फिकट पडलेले, राखेसारखे झालेले डोके पिकलेले फळ पाहतो, तेव्हा तो ते गोडासारखे गिळून टाकतो.
जराजह्नुसुतोद्युक्ता मूलान्य् अस्य निकृन्तति । शरीरतीरवृक्षस्य चलस्यायूंषि सत्वरम्
वृद्धत्व, नदीकन्येच्या (मृत्यूच्या) मदतीने, या शरीररूपी झाडाच्या मुळांना पटकन छाटते आणि त्यामुळे जीवनशक्ती डळमळू लागते.
जरामार्जारिका भुक्तयौवनाखुतयैधिता । परम् उल्लासम् आयाति शरीरामिषगर्धिनी
वृद्धत्व ही झाडूवाली, तारुण्य संपवून, दुःखाची आग पेटवते आणि मग शरीराच्या मांसावर ताव मारण्यासाठी ती मोठ्या आनंदात येते.
काचिद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् नामङ्गलकरी तथा । यथा जराक्रोशकरी देहजङ्गलजम्बुकी
या जगात वृद्धत्वासारखे अशुभ काहीच नाही; ते शरीररूपी जंगलातील कोल्ह्यासारखे आहे, जे नेहमी हंबरडा फोडत राहते.
कासश्वासससीत्कारा दुःखधूमतमोमयी । जराज्वाला ज्वलत्य् एषा ययासौ दग्ध एव हि
खोकला, धाप लागणे आणि सुस्कारे, या सगळ्या दुःखाच्या धुरात आणि अंधारात, ही म्हातारपणाची ज्वाळा सतत पेटलेली असते, जिच्यामुळे तो माणूस खरंच होरपळून निघतो.
जरसा वक्रताम् एति शुक्लावयवपल्लवा । तात तन्वी तनुर् नॄणां लता पुष्पानता यथा
म्हातारपणामुळे, एकेकाळी शुभ्र आणि कोवळी असलेली माणसाची सडपातळ देहयष्टी वाकडी होते, अगदी फुलांनी भरलेली वेल जशी खाली वाकते तशी.
जराकर्पूरधवलं देहकर्पूरपादपम् । मुने मरणमातङ्गो नूनम् उद्धरति क्षणात्
म्हातारपणाच्या कर्पूरासारख्या पांढऱ्या रंगाच्या या देहाच्या झाडाला, हे मुनी, मृत्यू नावाचा हत्ती क्षणात उचलून नेतो.
मरणस्य मुने राज्ञो जराधवलचामरा । आगच्छतो ऽग्रे निर्याति स्वाधिव्याधिपताकिनी
हे मुनी, मृत्यू हा राजा आहे; त्याच्या येण्याआधी म्हातारपणाचा पांढरा चामर पुढे फिरतो आणि आजारांची पताका त्याच्या आगमनाची जाणीव करून देते.
न जिताश् शत्रुभिस् सङ्ख्ये ये निष्पिष्टाद्रिकोटयः । ते जराजीर्णराक्षस्या पश्याशु विजिता मुने
हे मुनी, ज्यांच्या डोंगरासारख्या किल्ल्यांना शत्रूंनी जिंकता आलं नाही, अशा वीरांना देखील म्हातारपणाच्या राक्षसीने लगेचच हरवलं आहे, हे पाहा.
जरातुषारधवले शरीरसदनान्तरे । शक्नुवन्त्य् अक्षशिशवस् स्पन्दितुं न मनाग् अपि
म्हातारपणाच्या बर्फासारख्या शुभ्रतेने झाकलेल्या या शरीररूपी घरात, डोळ्यांच्या बुबुळांनाही किंचित हलवता येत नाही.