प्रतिभासवशाद् एव त्रिजगन्ति महान्ति च । मुहूर्तमात्रेणोत्पाद्य धत्ते ग्रासीकरोति च
फक्त भासाच्या जोरावरच, ती हे तीन विशाल जग क्षणात निर्माण करते, टिकवते आणि पुन्हा तीच त्यांना गिळून टाकते.
मुहूर्तो वत्सरश्रेणी लवणस्यानया कृता । रात्रिर् द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रस्य निर्मिता
क्षणच तिच्या प्रभावाने वर्षांची मालिका बनतो; तिच्यामुळेच हरिश्चंद्रासाठी बारा वर्षांची रात्र घडवली गेली.
वियोगिनाम् अथान्येषां कान्ताविरहशालिनाम् । रात्रिर् वत्सरवद् दीर्घा भवत्य् अस्याः प्रसादतः
ज्यांना आपल्यापासून प्रियजन वेगळे झाले आहेत, ज्यांना विरहाचा दुःख आहे, त्यांच्यासाठी तिच्या प्रभावाने एक रात्रही वर्षासारखी लांब वाटते.
सुखितस्याल्पताम् एति दुःखितस्यैति दीर्घताम् । कालो ह्य् अस्याः प्रसादेन विपर्यासैकशालिना
आनंदी माणसाला काळ लहानसा वाटतो, तर दुःखी माणसाला तो फार मोठा भासतो. या बदलत्या अनुभवामुळेच काळाला उलट्या अर्थाने ओळखले जाते.
अस्यास् स्वसत्तामात्रेण कर्तृतैतासु वृत्तिषु । दीपस्यालोककार्याणां यथा तद्वन् न वस्तुतः
फक्त त्याच्या अस्तित्वामुळेच या क्रियांमध्ये तो कर्ता आहे असे वाटते, जसे दिव्याच्या प्रकाशामुळे दिवा सर्व काही करतो असे भासते; पण प्रत्यक्षात तसे नसते.
सनितम्बस्तना चित्रे न स्त्री स्त्रीधर्मिणी यथा । तथैवाकारधीरेयं कर्तुं योग्या न किञ्चन
चित्रात कंबर आणि स्तन असले तरी ती खरी स्त्री नसते, तसाच हा आकार दिसतो खरा, पण तो कोणतीही कृती करण्यास योग्य नाही.
मनोराज्यम् इवाकारभास्वरा सत्यवर्जिता । सहस्रशतशाखापि न किञ्चित् परमार्थतः
जसे मनातल्या मनात एक राज्य कल्पिले तरी ते खरे नसते, तसाच हा आकार कितीही तेजस्वी किंवा हजारो फांद्या असला, तरी प्रत्यक्षात त्याला काहीच अस्तित्व नाही.
अरण्ये मृगतृष्णेव मिथ्यैवाडम्बरान्विता । विडम्बयति तान् मुग्धमृगान् एव न मानुषान्
जंगलातल्या मृगजळासारखी, खोटी झाक लावून, ती फक्त गोंधळलेल्या हरणांना फसवते; माणसांना नाही.
फेनमालेव सञ्जातध्वस्ता विच्छेदवर्जिता । जडैव चञ्चलाकारा गृह्यमाना न किञ्चन
फुग्याच्या फेसासारखी, क्षणात निर्माण होऊन नाहीशी होते, खरं तर वेगळी काही नसते. जरी दिसायला चंचल वाटते, तरी ती जडच आहे; धरायला गेलं तर काहीच हातात लागत नाही.
अनन्या चेतनस्यापि नूनम् अन्येव च स्थिता । क्रिमितन्तुर् इवादीर्घा जडैवाप्य् अजडाश्रिता
ती जरी चेतनेपासून वेगळी नाही, तरी वेगळीच भासत असते. जशी किड्याची बारीक दोरी, तशीच ती जड असूनही अजडावरच आधारलेली आहे.
कलुषोड्डामरकारा रजःप्रसरधूसरा । चला कल्पान्तवात्येव स्वाक्रान्तभुवनान्तरा
ती गढूळ, गर्विष्ठ दिसते, वासनांच्या धुळीने माखलेली असते. कल्पाच्या शेवटी येणाऱ्या वादळासारखी अस्थिर, आणि स्वतःच्या जगातच व्यापलेली आहे.
धूमालीवाङ्गसंलग्ना दाहस्वेदप्रदायिनी । गर्भीकृतरसाक्रम्य जगन्ति परिवर्तते
धुराच्या लाटेसारखी जी देहाला चिकटते, जळजळ आणि घाम आणते, ती सगळी जगांची सारांश आपल्यात सामावून घेत जगभर फिरते.
धारा जलधरस्येव सुदीर्घा जडनिर्मिता । असारसङ्घातदृढरज्जुस् तृणगणैर् इव
पावसाच्या ढगाच्या धारेसारखी तिची लांब ओघ आहे, ती जडपणाने तयार झालेली आहे. तिला धरून ठेवणारी दोरी गवताच्या तुकड्यांनी विणलेल्या दोरीसारखी, हलक्या गोष्टींच्या गाठींनी घट्ट बनलेली आहे.
तरङ्गोत्पलमालेव कल्पनामात्रवर्णिता । मृणालीव बहुच्छिद्रा पङ्कप्रौढा जडात्मिका
ती केवळ कल्पनेतच वर्णन करता येते, लाटेसारखी किंवा कमळासारखी; कमळाच्या दांडासारखी अनेक छिद्रांनी भरलेली, चिखलात वाढलेली आणि जडपणाने बनलेली आहे.
ज्वालेव दृश्यते वृद्धितत्परा न च वर्धते । विषास्वाद इवापातमधुरान्ते सुदारुणा
ती जणू ज्वाळेसारखी दिसते, वाढण्याचा प्रयत्न करत असूनही कधीच वाढत नाही; विषाच्या चवीसारखी सुरुवातीला गोड, पण शेवटी फारच कठीण आणि त्रासदायक ठरते.
नष्टा दीपशिखेवैषा न जाने क्वेह गच्छति । मिहिकेवाग्रदृष्टापि गृह्यमाणा न किञ्चन
ती जणू दिव्याची ज्योत विझल्यासारखी नाहीशी होते—ती कुठे जाते, मला माहीत नाही. दूरवर दिसणाऱ्या धुक्यासारखी, हातात धरायला गेलं तर काहीच उरत नाही.
पांसुमुष्टिर् इवास्तीर्य प्रेक्षिता पारमाणवी । आकाशनीलिमेवैषा निर्निमित्तैव दृश्यते
मुटीत घेतलेल्या धुळीसारखी ती पसरते आणि अगदी लहान कणांसारखी दिसते; आकाशातल्या धूसर छायेसारखी, कोणताही ठोस आधार नसताना ती दिसते.
द्विचन्द्रमोहवज् जाता स्वप्नवद् विहितभ्रमा । यथा नौयायिनस् स्थाणुस्पन्दस् तद्वद् इहोत्थिता
दोन चंद्र दिसल्यासारखा गोंधळ किंवा स्वप्नातल्या भ्रमासारखी ती निर्माण होते; जसं हलणाऱ्या होडीत बसलेल्यांना स्थिर वस्तू हलताना वाटतात, तशीच ती इथे भासते.
अनयोपहते चित्ते दीर्घकालम् इवाकुलैः । जनैर् आलक्ष्यते दीर्घस् संसारस्वप्नविभ्रमः
ती मनावर छाया टाकते तेव्हा, लोकांना दीर्घकाळ अस्वस्थपणे आणि गोंधळात पडल्यासारखं वाटतं, आणि हा संसाराचा गोंधळलेला स्वप्नासारखा अनुभव भासत राहतो.
मनोज्ञम् अपि सत्यं च दृश्यते सद् असत्तया । अमनोज्ञम् असत्यं च दृश्यते ऽसच् च सत्तया
आनंददायक आणि सत्य असलेली गोष्ट कधी खरी वाटते, तर कधी खोटीही वाटते; आणि जी अप्रिय किंवा असत्य आहे, ती कधी खोटी वाटते, तर कधी खरीसुद्धा वाटते.
अनयोपहते त्व् अस्मिंश् चित्राश् चेतसि विभ्रमाः । उत्पद्यन्ते विनश्यन्ते तरङ्गास् तोयधेर् इव
अशा गोंधळामुळे हे मन अस्वस्थ झालं की, त्यात वेगवेगळे भ्रम निर्माण होतात आणि नाहीसेही होतात, जसं समुद्रावर लाटा येतात आणि जातात.
पदार्थरथम् आरूढा भावनैषा बलान्विता । आक्रामति मनः क्षिप्रं विहगं वागुरा यथा
ही कल्पना, बळकट होऊन, वस्तूंच्या रथावर बसते आणि पक्ष्याला जाळ्यात पकडावं तसं, मनाला पटकन जखडते.
कारुण्यात् स्पन्दमानाक्षीं स्रवत्क्षीरलवस्तनीम् । नयत्य् उल्लासितानन्दं जननीं गृहिणीपदम्
मायेने ओथंबलेल्या डोळ्यांनी आणि दूध गळणाऱ्या स्तनांनी आई आपल्या लेकराच्या आनंदात न्हालेली असते आणि तिला संसारिणीचं स्थान मिळतं.
विषीकरोति निष्ष्यन्दसन्तर्पितजगत्त्रयम् । सुधा सार्द्रम् अपि क्षिप्रं प्रवृद्धा बिम्बम् ऐन्दवम्
चंद्र जरी अमृतानं भरलेला, ओलसर आणि शीतल असला, तरी तो फार मोठा झाला की लगेचच विषारी होतो आणि तीनही लोकांचं नाश करतो.
उन्मत्तवरवेतालवर्तनारम्भसम्भ्रमम् । स्थाणवस् सम्प्रयच्छन्ति मूकम् अप्य् एति यद् धिया
ज्यांचं मन खूप स्थिर आहे, असे लोकसुद्धा वेड्यांसारखं, भुतांसारखं किंवा दारू प्यायल्यासारखं वागू लागतात; आणि ज्यांना बोलता येत नाही, तेही मनाच्या प्रभावामुळे बोलू लागतात.
सन्ध्यादिषु च कालेषु लोष्टपाषाणभित्तयः । अस्याः प्रसादाद् दृश्यन्ते सर्पा जगति दृष्टिभिः
संध्याकाळसारख्या वेळी, या मनाच्या प्रभावामुळे लोक मातीचे ढेकळ, दगड किंवा भिंतींवर साप आहेत असं पाहतात.
एको ऽपि द्वितयोदेति यथा द्विशशिदर्शने । दूरम् अभ्याशतां याति स्वप्ने ऽब्धितरणं यथा
जसं दोन डोळ्यांनी पाहिल्यावर एकच चंद्र दोन दिसतो, किंवा स्वप्नात दूरचा किनारा जवळ वाटतो, तसं हे मनही अशा भ्रमांची निर्मिती करतं.
आदीर्घः क्षणताम् एति कालस् सेष्टा यथा निशा । क्षणो वर्षम् इवाभाति कान्ताविरहिणाम् इव
लांब काळ क्षणासारखा वाटतो, जशी रात्र पटकन संपते; आणि कधी कधी एक क्षण वर्षासारखा भासतो, जणू प्रिय व्यक्तीपासून दूर असलेल्या माणसाला.
न तद् अस्ति न यन् नाम न करोतीयम् उद्धता । अस्यास् त्व् अकिञ्चनायास् तु शक्ततां पश्य राघव
हे चंचल मन काहीही नाव देऊ शकतं, काहीही निर्माण करू शकतं; पण राघव, जेव्हा या मनाजवळ काहीच नसतं, तेव्हा ते अगदी असहाय्य होतं, हे पाह.
संरोधयेत् प्रयत्नेन संविदैवाशु संविदम् । संवित्स्रोतोनिरोधेन शुष्यत्य् एषा मनोनदी
आपल्या जाणीवेनेच जाणीव आवरावी लागते; जाणीवेचा प्रवाह थांबवला, की या मनाची नदी हळूहळू कोरडी पडते.