अन्तश्शून्यापि सर्वत्र दृश्यते ऽसारसुन्दरी । न क्वचित् संस्थितापीह सर्वत्रैवोपलक्ष्यते
आतून रिकामं असलं तरी सर्वत्र ते निरर्थक सुंदरतेसारखं दिसतं; कुठेच स्थिर नाही, पण सगळीकडे ते दिसतं.
जडैव चिन्मयीवासाव् अन्यस्पन्दोपजीविनी । निमेषम् अप्य् अतिष्ठन्ती स्थैर्याशङ्कां प्रयच्छति
जरी ती जड असली तरी जणू काही चेतन असल्यासारखी वाटते, दुसऱ्याच्या हालचालीवरच तिचं जीवन आहे. एक क्षणही टिकत नाही, तरीही ती स्थिर आहे असं भासवते.
ज्वालेव शुद्धवर्णापि मषीमलिनकोटरा । वल्गत्य् अन्यप्रसादेन क्षीयते तदवीक्षिता
जशी ज्योत रंगाने शुद्ध असली तरी तिच्या आत काळसर काजळी असते, तशीच ती दुसऱ्याच्या कृपेवर डोलते आणि कोणी पाहिलं नाही की हळूहळू नाहीशी होते.
आलोके विमले म्लाना तमस्य् अतिविराजते । मृगतृष्णेव सुस्फारा नानावर्णविलासिनी
शुद्ध प्रकाशात ती फिकी वाटते, पण अंधारात मात्र ती उजळून दिसते. मृगजळासारखी ती भरभरून, रंगीबेरंगी रूप दाखवते.
वक्रा विषमयी तन्वी मृद्वी कण्टककर्कशा । ललना चञ्चला क्षुद्धा तृष्णा जिह्वेव भोगिनः
ती वाकडी, धोकादायक, बारीक, मऊ पण काटेरी आणि खरखरीत आहे. ती एक चंचल, उपाशी तरुणी आहे—तृष्णा म्हणजे जणू सर्पाची जीभच.
स्वयं दीपशिखेवाशु क्षीयते स्नेहसङ्क्षये । सिन्दूरधूलिलेखेव विना रागं न रञ्जते
जसा दिवा तेल संपल्यावर पटकन विझतो, किंवा कुंकवाच्या रेषेला रंगांशिवाय तेज येत नाही, तसंच आसक्ती नसली की त्याचं तेजही उरत नाही.
क्षणप्रकाशा तरला कृतसंस्था जडाशये । मुग्धानां त्रासजननी वक्रा विद्युद् इवोदिता
ती क्षणभरच चमकणारी, चंचल आणि जडपणात स्थिरावलेली असते; ती अचानक दिसते आणि निरागसांना घाबरवते, वाकडी वीज चमकावी तशी.
यत्नाद् गृहीत्वा दहति भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । लभ्यते ऽपि च नान्विष्टा विद्युद्वद् अतिभङ्गुरा
ती कितीही प्रयत्नाने धरली तरी जळते आणि पुन्हा पुन्हा नाहीशी होते; सापडली तरी कुणी तिला शोधत नाही, कारण ती वीजेसारखी फारच नाजूक असते.
अप्रार्थितैवोपनता रमणीयाप्य् अनर्थदा । अकालपुष्पमालेव श्रेयसे नाभिनन्दिता
ती न मागता येते, सुंदर असूनही दुःखच देते; अकाली फुलासारखी, ती कल्याणासाठी कधीच स्वागतार्ह नसते.
अत्यन्तविस्मृतैवातिसुखाय भ्रमदायिनी । दुस्स्वप्नकलनेवेयम् अनर्थायैव सूत्थिता
पूर्णपणे विसरली गेल्यावरही, ती भटकंतीची गोडी देते; पण जशी वाईट स्वप्नाची कल्पना त्रास देते, तशीच ती उगवते तेव्हा फक्त दुःखच निर्माण करते.
प्रतिभासवशाद् एव त्रिजगन्ति महान्ति च । मुहूर्तमात्रेणोत्पाद्य धत्ते ग्रासीकरोति च
फक्त भासाच्या जोरावरच, ती हे तीन विशाल जग क्षणात निर्माण करते, टिकवते आणि पुन्हा तीच त्यांना गिळून टाकते.
मुहूर्तो वत्सरश्रेणी लवणस्यानया कृता । रात्रिर् द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रस्य निर्मिता
क्षणच तिच्या प्रभावाने वर्षांची मालिका बनतो; तिच्यामुळेच हरिश्चंद्रासाठी बारा वर्षांची रात्र घडवली गेली.
वियोगिनाम् अथान्येषां कान्ताविरहशालिनाम् । रात्रिर् वत्सरवद् दीर्घा भवत्य् अस्याः प्रसादतः
ज्यांना आपल्यापासून प्रियजन वेगळे झाले आहेत, ज्यांना विरहाचा दुःख आहे, त्यांच्यासाठी तिच्या प्रभावाने एक रात्रही वर्षासारखी लांब वाटते.
सुखितस्याल्पताम् एति दुःखितस्यैति दीर्घताम् । कालो ह्य् अस्याः प्रसादेन विपर्यासैकशालिना
आनंदी माणसाला काळ लहानसा वाटतो, तर दुःखी माणसाला तो फार मोठा भासतो. या बदलत्या अनुभवामुळेच काळाला उलट्या अर्थाने ओळखले जाते.
अस्यास् स्वसत्तामात्रेण कर्तृतैतासु वृत्तिषु । दीपस्यालोककार्याणां यथा तद्वन् न वस्तुतः
फक्त त्याच्या अस्तित्वामुळेच या क्रियांमध्ये तो कर्ता आहे असे वाटते, जसे दिव्याच्या प्रकाशामुळे दिवा सर्व काही करतो असे भासते; पण प्रत्यक्षात तसे नसते.
सनितम्बस्तना चित्रे न स्त्री स्त्रीधर्मिणी यथा । तथैवाकारधीरेयं कर्तुं योग्या न किञ्चन
चित्रात कंबर आणि स्तन असले तरी ती खरी स्त्री नसते, तसाच हा आकार दिसतो खरा, पण तो कोणतीही कृती करण्यास योग्य नाही.
मनोराज्यम् इवाकारभास्वरा सत्यवर्जिता । सहस्रशतशाखापि न किञ्चित् परमार्थतः
जसे मनातल्या मनात एक राज्य कल्पिले तरी ते खरे नसते, तसाच हा आकार कितीही तेजस्वी किंवा हजारो फांद्या असला, तरी प्रत्यक्षात त्याला काहीच अस्तित्व नाही.
अरण्ये मृगतृष्णेव मिथ्यैवाडम्बरान्विता । विडम्बयति तान् मुग्धमृगान् एव न मानुषान्
जंगलातल्या मृगजळासारखी, खोटी झाक लावून, ती फक्त गोंधळलेल्या हरणांना फसवते; माणसांना नाही.
फेनमालेव सञ्जातध्वस्ता विच्छेदवर्जिता । जडैव चञ्चलाकारा गृह्यमाना न किञ्चन
फुग्याच्या फेसासारखी, क्षणात निर्माण होऊन नाहीशी होते, खरं तर वेगळी काही नसते. जरी दिसायला चंचल वाटते, तरी ती जडच आहे; धरायला गेलं तर काहीच हातात लागत नाही.
अनन्या चेतनस्यापि नूनम् अन्येव च स्थिता । क्रिमितन्तुर् इवादीर्घा जडैवाप्य् अजडाश्रिता
ती जरी चेतनेपासून वेगळी नाही, तरी वेगळीच भासत असते. जशी किड्याची बारीक दोरी, तशीच ती जड असूनही अजडावरच आधारलेली आहे.
कलुषोड्डामरकारा रजःप्रसरधूसरा । चला कल्पान्तवात्येव स्वाक्रान्तभुवनान्तरा
ती गढूळ, गर्विष्ठ दिसते, वासनांच्या धुळीने माखलेली असते. कल्पाच्या शेवटी येणाऱ्या वादळासारखी अस्थिर, आणि स्वतःच्या जगातच व्यापलेली आहे.
धूमालीवाङ्गसंलग्ना दाहस्वेदप्रदायिनी । गर्भीकृतरसाक्रम्य जगन्ति परिवर्तते
धुराच्या लाटेसारखी जी देहाला चिकटते, जळजळ आणि घाम आणते, ती सगळी जगांची सारांश आपल्यात सामावून घेत जगभर फिरते.
धारा जलधरस्येव सुदीर्घा जडनिर्मिता । असारसङ्घातदृढरज्जुस् तृणगणैर् इव
पावसाच्या ढगाच्या धारेसारखी तिची लांब ओघ आहे, ती जडपणाने तयार झालेली आहे. तिला धरून ठेवणारी दोरी गवताच्या तुकड्यांनी विणलेल्या दोरीसारखी, हलक्या गोष्टींच्या गाठींनी घट्ट बनलेली आहे.
तरङ्गोत्पलमालेव कल्पनामात्रवर्णिता । मृणालीव बहुच्छिद्रा पङ्कप्रौढा जडात्मिका
ती केवळ कल्पनेतच वर्णन करता येते, लाटेसारखी किंवा कमळासारखी; कमळाच्या दांडासारखी अनेक छिद्रांनी भरलेली, चिखलात वाढलेली आणि जडपणाने बनलेली आहे.
ज्वालेव दृश्यते वृद्धितत्परा न च वर्धते । विषास्वाद इवापातमधुरान्ते सुदारुणा
ती जणू ज्वाळेसारखी दिसते, वाढण्याचा प्रयत्न करत असूनही कधीच वाढत नाही; विषाच्या चवीसारखी सुरुवातीला गोड, पण शेवटी फारच कठीण आणि त्रासदायक ठरते.
नष्टा दीपशिखेवैषा न जाने क्वेह गच्छति । मिहिकेवाग्रदृष्टापि गृह्यमाणा न किञ्चन
ती जणू दिव्याची ज्योत विझल्यासारखी नाहीशी होते—ती कुठे जाते, मला माहीत नाही. दूरवर दिसणाऱ्या धुक्यासारखी, हातात धरायला गेलं तर काहीच उरत नाही.
पांसुमुष्टिर् इवास्तीर्य प्रेक्षिता पारमाणवी । आकाशनीलिमेवैषा निर्निमित्तैव दृश्यते
मुटीत घेतलेल्या धुळीसारखी ती पसरते आणि अगदी लहान कणांसारखी दिसते; आकाशातल्या धूसर छायेसारखी, कोणताही ठोस आधार नसताना ती दिसते.
द्विचन्द्रमोहवज् जाता स्वप्नवद् विहितभ्रमा । यथा नौयायिनस् स्थाणुस्पन्दस् तद्वद् इहोत्थिता
दोन चंद्र दिसल्यासारखा गोंधळ किंवा स्वप्नातल्या भ्रमासारखी ती निर्माण होते; जसं हलणाऱ्या होडीत बसलेल्यांना स्थिर वस्तू हलताना वाटतात, तशीच ती इथे भासते.
अनयोपहते चित्ते दीर्घकालम् इवाकुलैः । जनैर् आलक्ष्यते दीर्घस् संसारस्वप्नविभ्रमः
ती मनावर छाया टाकते तेव्हा, लोकांना दीर्घकाळ अस्वस्थपणे आणि गोंधळात पडल्यासारखं वाटतं, आणि हा संसाराचा गोंधळलेला स्वप्नासारखा अनुभव भासत राहतो.
मनोज्ञम् अपि सत्यं च दृश्यते सद् असत्तया । अमनोज्ञम् असत्यं च दृश्यते ऽसच् च सत्तया
आनंददायक आणि सत्य असलेली गोष्ट कधी खरी वाटते, तर कधी खोटीही वाटते; आणि जी अप्रिय किंवा असत्य आहे, ती कधी खोटी वाटते, तर कधी खरीसुद्धा वाटते.