मा चाकर्ता भव प्राज्ञ किम् अकर्तृतयेह ते । साध्यं साध्यम् उपादेयं तस्मात् स्वस्थो भवानघ
हे ज्ञानी, तू काहीच करू नये असंही नाही — काहीही न करणे तुझ्या उपयोगाचं नाही. जे साध्य करायचं आहे ते करावंच लागतं; म्हणून तू शांत आणि निष्कलंक राहा.
कर्ता संस् त्वम् असक्तत्वाद् भवाकर्ता रघूद्वह । असक्तत्वाद् अकर्तापि कर्तृवत् स्पन्दनं कुरु
रघुकुळातील वंशज, तू खरंतर कर्ता आहेस, पण आसक्ती नसल्यामुळे तू कर्ता नाहीस. आसक्ती नसली तरी, तू कर्त्यासारखं बाहेरून वागत राहा.
सत्यं चेत् स्याद् उपादेयं मिथ्या स्याद् धेयम् एव तत् । उपादेयैकसक्तत्वाद् युक्ता सक्तिर् हि कर्मणि
जर एखादी गोष्ट खरी असेल तर ती स्वीकारावी, आणि जर ती खोटी असेल तर ती सोडून द्यावी. फक्त जे स्वीकारायचं आहे त्याच्याशीच आसक्ती असावी; कारण कर्मातच आसक्ती योग्य आहे.
यत्रेन्द्रजालम् अखिलं मायामयम् अवस्तुकम् । तत्र कास् ताः कथं राम हेयोपादेयदृष्टयः
हे राम, जिथे सर्व काही माया आहे, जिथे सगळं जणू जादूचं खेळ आहे आणि खरं काहीच नाही, तिथे स्वीकार किंवा नकार यासारख्या कल्पना कुठून येणार आणि कशा निर्माण होणार?
संसारबीजकणिका यैषाविद्या रघूद्वह । एषा ह्य् अविद्यमानैव सतीव स्फारतां गता
रघुकुळातील श्रेष्ठा, ही अज्ञानाची छोटीशी बीज म्हणजेच संसाराची सुरुवात आहे. ती प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसली तरी खरी असल्यासारखी भासते आणि प्रकट होते.
येयम् आभोगिनिस्सारसंसारारम्भचक्रिका । विज्ञेया वासनैषा सा चैतसी मोहदायिनी
ही जे भोगातून निर्माण होणारी संसाराची फिरती चक्र आहे, तीच मनात दडलेली वासना आहे; हिच्यामुळेच मोह निर्माण होतो.
चारुवंशलतेवान्तश्शून्यनिस्सारकोटरा । सरित्तरङ्गमालेव न व्युच्छिन्ना विनश्वरी
ती एक सुंदर वेल जशी आतून पोकळ आणि निष्फळ असते, किंवा नदीच्या लाटेसारखी जी कधीच तुटत नाही पण शेवटी नाहीशी होते, तशीच हीही आहे.
गृह्यमाणापि हस्तेन ग्रहीतुं नैव युज्यते । मृद्व्य् अप्य् अत्यन्ततीक्ष्णाग्रा निर्झरोर्मिर् इवोत्थिता
हातात घेतले तरी ते खरं अर्थानं पकडता येत नाही; ते मऊ असलं तरी त्याचा टोक फारच तीक्ष्ण आहे, जणू धबधब्याच्या लाटेसारखं उठलेलं.
दृश्यते प्रकटाभासा सदर्थे नोपयुज्यते । तरङ्गिणी तरङ्गाभास्व् आकारपरिनिष्ठिता
ते अगदी स्पष्टपणे दिसतं, पण खऱ्या अर्थानं काहीच उपयोगाचं नाही; जसं नदीवरची लाट फक्त लाटेच्या रूपात असते.
क्वचिद् वक्रा क्वचिद् ऋज्वी दीर्घा खर्वा स्थिरा चला । यत्प्रसादोद्भवा तस्माद् व्यतिरेकम् उपागता
कधी वाकडं, कधी सरळ, कधी लांब, कधी आखूड, कधी स्थिर, कधी हलणारे; स्वतःच्या इच्छेने ते वेगळं दिसतं.
अन्तश्शून्यापि सर्वत्र दृश्यते ऽसारसुन्दरी । न क्वचित् संस्थितापीह सर्वत्रैवोपलक्ष्यते
आतून रिकामं असलं तरी सर्वत्र ते निरर्थक सुंदरतेसारखं दिसतं; कुठेच स्थिर नाही, पण सगळीकडे ते दिसतं.
जडैव चिन्मयीवासाव् अन्यस्पन्दोपजीविनी । निमेषम् अप्य् अतिष्ठन्ती स्थैर्याशङ्कां प्रयच्छति
जरी ती जड असली तरी जणू काही चेतन असल्यासारखी वाटते, दुसऱ्याच्या हालचालीवरच तिचं जीवन आहे. एक क्षणही टिकत नाही, तरीही ती स्थिर आहे असं भासवते.
ज्वालेव शुद्धवर्णापि मषीमलिनकोटरा । वल्गत्य् अन्यप्रसादेन क्षीयते तदवीक्षिता
जशी ज्योत रंगाने शुद्ध असली तरी तिच्या आत काळसर काजळी असते, तशीच ती दुसऱ्याच्या कृपेवर डोलते आणि कोणी पाहिलं नाही की हळूहळू नाहीशी होते.
आलोके विमले म्लाना तमस्य् अतिविराजते । मृगतृष्णेव सुस्फारा नानावर्णविलासिनी
शुद्ध प्रकाशात ती फिकी वाटते, पण अंधारात मात्र ती उजळून दिसते. मृगजळासारखी ती भरभरून, रंगीबेरंगी रूप दाखवते.
वक्रा विषमयी तन्वी मृद्वी कण्टककर्कशा । ललना चञ्चला क्षुद्धा तृष्णा जिह्वेव भोगिनः
ती वाकडी, धोकादायक, बारीक, मऊ पण काटेरी आणि खरखरीत आहे. ती एक चंचल, उपाशी तरुणी आहे—तृष्णा म्हणजे जणू सर्पाची जीभच.
स्वयं दीपशिखेवाशु क्षीयते स्नेहसङ्क्षये । सिन्दूरधूलिलेखेव विना रागं न रञ्जते
जसा दिवा तेल संपल्यावर पटकन विझतो, किंवा कुंकवाच्या रेषेला रंगांशिवाय तेज येत नाही, तसंच आसक्ती नसली की त्याचं तेजही उरत नाही.
क्षणप्रकाशा तरला कृतसंस्था जडाशये । मुग्धानां त्रासजननी वक्रा विद्युद् इवोदिता
ती क्षणभरच चमकणारी, चंचल आणि जडपणात स्थिरावलेली असते; ती अचानक दिसते आणि निरागसांना घाबरवते, वाकडी वीज चमकावी तशी.
यत्नाद् गृहीत्वा दहति भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । लभ्यते ऽपि च नान्विष्टा विद्युद्वद् अतिभङ्गुरा
ती कितीही प्रयत्नाने धरली तरी जळते आणि पुन्हा पुन्हा नाहीशी होते; सापडली तरी कुणी तिला शोधत नाही, कारण ती वीजेसारखी फारच नाजूक असते.
अप्रार्थितैवोपनता रमणीयाप्य् अनर्थदा । अकालपुष्पमालेव श्रेयसे नाभिनन्दिता
ती न मागता येते, सुंदर असूनही दुःखच देते; अकाली फुलासारखी, ती कल्याणासाठी कधीच स्वागतार्ह नसते.
अत्यन्तविस्मृतैवातिसुखाय भ्रमदायिनी । दुस्स्वप्नकलनेवेयम् अनर्थायैव सूत्थिता
पूर्णपणे विसरली गेल्यावरही, ती भटकंतीची गोडी देते; पण जशी वाईट स्वप्नाची कल्पना त्रास देते, तशीच ती उगवते तेव्हा फक्त दुःखच निर्माण करते.
प्रतिभासवशाद् एव त्रिजगन्ति महान्ति च । मुहूर्तमात्रेणोत्पाद्य धत्ते ग्रासीकरोति च
फक्त भासाच्या जोरावरच, ती हे तीन विशाल जग क्षणात निर्माण करते, टिकवते आणि पुन्हा तीच त्यांना गिळून टाकते.
मुहूर्तो वत्सरश्रेणी लवणस्यानया कृता । रात्रिर् द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रस्य निर्मिता
क्षणच तिच्या प्रभावाने वर्षांची मालिका बनतो; तिच्यामुळेच हरिश्चंद्रासाठी बारा वर्षांची रात्र घडवली गेली.
वियोगिनाम् अथान्येषां कान्ताविरहशालिनाम् । रात्रिर् वत्सरवद् दीर्घा भवत्य् अस्याः प्रसादतः
ज्यांना आपल्यापासून प्रियजन वेगळे झाले आहेत, ज्यांना विरहाचा दुःख आहे, त्यांच्यासाठी तिच्या प्रभावाने एक रात्रही वर्षासारखी लांब वाटते.
सुखितस्याल्पताम् एति दुःखितस्यैति दीर्घताम् । कालो ह्य् अस्याः प्रसादेन विपर्यासैकशालिना
आनंदी माणसाला काळ लहानसा वाटतो, तर दुःखी माणसाला तो फार मोठा भासतो. या बदलत्या अनुभवामुळेच काळाला उलट्या अर्थाने ओळखले जाते.
अस्यास् स्वसत्तामात्रेण कर्तृतैतासु वृत्तिषु । दीपस्यालोककार्याणां यथा तद्वन् न वस्तुतः
फक्त त्याच्या अस्तित्वामुळेच या क्रियांमध्ये तो कर्ता आहे असे वाटते, जसे दिव्याच्या प्रकाशामुळे दिवा सर्व काही करतो असे भासते; पण प्रत्यक्षात तसे नसते.
सनितम्बस्तना चित्रे न स्त्री स्त्रीधर्मिणी यथा । तथैवाकारधीरेयं कर्तुं योग्या न किञ्चन
चित्रात कंबर आणि स्तन असले तरी ती खरी स्त्री नसते, तसाच हा आकार दिसतो खरा, पण तो कोणतीही कृती करण्यास योग्य नाही.
मनोराज्यम् इवाकारभास्वरा सत्यवर्जिता । सहस्रशतशाखापि न किञ्चित् परमार्थतः
जसे मनातल्या मनात एक राज्य कल्पिले तरी ते खरे नसते, तसाच हा आकार कितीही तेजस्वी किंवा हजारो फांद्या असला, तरी प्रत्यक्षात त्याला काहीच अस्तित्व नाही.
अरण्ये मृगतृष्णेव मिथ्यैवाडम्बरान्विता । विडम्बयति तान् मुग्धमृगान् एव न मानुषान्
जंगलातल्या मृगजळासारखी, खोटी झाक लावून, ती फक्त गोंधळलेल्या हरणांना फसवते; माणसांना नाही.
फेनमालेव सञ्जातध्वस्ता विच्छेदवर्जिता । जडैव चञ्चलाकारा गृह्यमाना न किञ्चन
फुग्याच्या फेसासारखी, क्षणात निर्माण होऊन नाहीशी होते, खरं तर वेगळी काही नसते. जरी दिसायला चंचल वाटते, तरी ती जडच आहे; धरायला गेलं तर काहीच हातात लागत नाही.
अनन्या चेतनस्यापि नूनम् अन्येव च स्थिता । क्रिमितन्तुर् इवादीर्घा जडैवाप्य् अजडाश्रिता
ती जरी चेतनेपासून वेगळी नाही, तरी वेगळीच भासत असते. जशी किड्याची बारीक दोरी, तशीच ती जड असूनही अजडावरच आधारलेली आहे.