जाड्यानुसन्धानहृतं जाड्यात्मकतयेद्धया । चेतो जडत्वम् आयाति दृढाभ्यासवशेन हि
जेव्हा मन जडपणात गुंतते आणि जडपणाशी एकरूप होते, तेव्हा सततच्या सवयीमुळे मन जड बनते.
विवेकैकानुसन्धानाच् चिदंशात्मतया मनः । चितैकताम् उपायाति दृढाभ्यासवशात् स्थिरम्
विवेकाचा सातत्याने अभ्यास केल्याने, मन जाणीवेच्या स्वरूपाशी एकरूप होते आणि पक्क्या सरावामुळे ते स्थिर, शुद्ध जाणीव बनते.
पौरुषेण प्रयत्नेन यस्मिन्न् एव पदे मनः । पात्यते तत् पदं प्राप्य भवत्य् अभ्यासलोहितम्
मानवी प्रयत्नांनी आणि सातत्याने केलेल्या सरावाने, मन ज्या अवस्थेत स्थिरावते, त्या अवस्थेला मिळाल्यावर ते पुन्हा पुन्हा सरावाने रंगते.
अतः पौरुषम् आश्रित्य चित्तम् आक्रम्य चेतसा । विशोकं पदम् आश्रित्य निराशङ्कस् स्थिरो भव
म्हणून स्वतःच्या प्रयत्नावर विश्वास ठेवून, आपल्या मनाला जागरूकतेने आवर घाल. दुःखरहित अवस्थेचा आधार घे आणि कोणतीही भीती न बाळगता, स्थिर राहा.
भवभावनया भग्नं मनसैव न चेन् मनः । बलाद् उत्तार्यते राम तद् उपायो ऽस्ति नेतरः
हे राम, जर संसाराच्या विचारांनी खचलेले मन, स्वतःच्याच मनाने वर उचलले गेले नाही, तर ते जबरदस्तीनेच वर काढावे लागते; दुसरा कोणताही उपाय नाही.
मन एव समर्थं वै मनसो दृढनिग्रहे । अराजा कस् समर्थस् स्याद् राज्ञो राघव निग्रहे
मनच स्वतःला घट्ट आवर घालण्यास समर्थ आहे; राघव, राजा दुसऱ्या राजाशिवाय कोणाच्या कुवतीने आवरला जाईल?
तृष्णाग्राहगृहीतानां संसारार्णवरंहसि । आवर्तैर् उह्यमानानां दूरं स्वमन एव नौः
ज्यांना तृष्णेच्या मगराने पकडले आहे आणि संसाराच्या समुद्रात भोवऱ्यांमध्ये फेकले जाते, त्यांच्यासाठी स्वतःचे मनच दूर नेणारी नौका आहे.
मनसैव मनश् छित्त्वा पाशं परमबन्धनम् । उन्मोचितो न येनात्मा नासाव् अन्येन मोक्ष्यते
फक्त मनानेच मनाचा दोर, जो सर्वात मोठा बंध आहे, तो कापावा लागतो. जो स्वतःला असं सोडवत नाही, त्याला दुसरा कोणीही मुक्त करू शकत नाही.
या योदेति मनोनाम्नी वासना वासितान्तरा । तां तां परिहरेत् प्राज्ञस् ततो ऽविद्याक्षयो भवेत्
मन नावाच्या ज्या ज्या वासना, ज्यांच्यावर आतल्या सवयींचा रंग चढलेला असतो, त्या प्रत्येक वासनांना सुज्ञ माणसाने सोडून द्यावं; मग अज्ञान नष्ट होतं.
भोगौघवासनां त्यक्त्वा त्यज त्वं खेदवासनाम् । भावाभावौ ततस् त्यक्त्वा निर्विकल्पस् सुखी भव
भोगांची इच्छा सोडून, दुःखाची सवयही टाकून दे. मग अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही बाजूला ठेवून, कल्पनांच्या पलीकडील शांत अवस्थेत सुखी रहा.
अभावनं भावनायास् त्व् एतावान् भावनाक्षयः । एष एव मनोनाशस् त्व् अविद्यानाश उच्यते
कल्पना करणे थांबवणे, हाच कल्पनांचा शेवट आहे. हेच मनाचं नाहीसं होणं आणि अज्ञानाचं नाश होणं असं म्हणतात.
यद् यत् संवेद्यते किञ्चित् तत्रासंवेदनं वरम् । असंवित्तिस् तु निर्वाणं दुःखं संवेदनाद् भवेत्
जिथे काही जाणिव होते, तिथे न जाणिवच जास्त चांगली आहे; कारण न जाणिव म्हणजेच मुक्ती, आणि जाणिवेमुळेच दुःख निर्माण होतं.
स्वेनैव तत् प्रयत्नेन पुंसस् सम्पद्यते क्षणात् । भावस्याभावनं भूत्यै तत् तस्मान् नित्यम् आहरेत्
स्वतःच्या प्रयत्नाने माणूस हे लगेच मिळवू शकतो; मनातले विचार नाहीसे करणं हेच खऱ्या अर्थाने कल्याण देतं, म्हणून नेहमीच हे अंगीकारावं.
रागादयो ये मनसेप्सितास् ते बुद्ध्वैव तांस् तांस् त्वम् अवस्तुभूतान् । त्यक्त्वा तदास्थाङ्कुरम् अस्तबीजं मा हर्षशोकौ समुपैषि तृप्तः
मनाला आवडणाऱ्या आसक्ती वगैरे गोष्टी या खऱ्या नाहीत, हे ओळख. त्यांचा मूळ आधार म्हणजे आसक्ती, ती सोडली की मनात आनंद किंवा दुःख उरत नाही, आणि समाधान मिळतं.
एषा हि वासना नित्यम् असत्य् एव यद् उत्थिता । द्विचन्द्रभ्रान्तिवत् तेन त्यक्तुं राघव युज्यते
ही वासना नेहमीच खोट्या गोष्टींतून उगवते; जसं दोन चंद्र दिसण्याचं भ्रम असतो, तसंच हेही आहे. म्हणून, राघव, हे सोडणं योग्य आहे.
अविद्याविद्यमानैव नष्टप्रज्ञस्य विद्यते । नाम्नैवाङ्गीकृताभावा सम्यक्प्रज्ञस्य सा कुतः
अज्ञान हे फक्त ज्याची बुद्धी हरवली आहे त्यालाच असतं; ते नावापुरतंच मान्य केलं जातं, मग ज्याची बुद्धी पूर्णपणे जागृत आहे त्याला ते कुठून येईल?
मा भवाज्ञो भव प्राज्ञस् सम्यग् राम विचारय । नास्त्य् एवेन्दुर् द्वितीयः खे भ्रान्त्या संलक्ष्यते मुधा
अज्ञ राहू नकोस, ज्ञानी हो. नीट विचार कर, राम. आकाशात दुसरा चंद्र खरं तर नाहीच; भ्रमामुळेच तो दिसतो.
नात्मतत्त्वाद् ऋते किञ्चिद् विद्यते वस्त्व् अवस्तु वा । ऊर्मिमालिनि विस्तीर्णे वारिपूराद् ऋते यथा
स्वरूपाच्या सत्याशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही, मग ते खरं असो वा खोटं; जसं मोठ्या लाटांच्या समूहात पाण्याशिवाय काहीच नसतं.
स्वविकल्पकृतान् एतान् भावाभावान् असन्मयान् । नित्ये तते सिते शुद्धे मा समारोपयात्मनि
स्वतःच्या कल्पनेतून निर्माण केलेली ही अस्तित्वाची आणि अनस्तित्वाची खोटी रूपं, शाश्वत, पवित्र आणि निर्मळ आत्म्यावर लादू नकोस.
नासि कर्ता किम् एतासु क्रियासु ममता तव । एकस्मिन् विद्यमाने हि किं केन क्रियते कथम्
तू कर्ता नाहीस — मग या कृतींमध्ये तुझं काय मालकी हक्क आहे? एकच सत्य असताना, काय, कोणाकडून, आणि कसं घडतं, असा प्रश्नच उरत नाही.
मा चाकर्ता भव प्राज्ञ किम् अकर्तृतयेह ते । साध्यं साध्यम् उपादेयं तस्मात् स्वस्थो भवानघ
हे ज्ञानी, तू काहीच करू नये असंही नाही — काहीही न करणे तुझ्या उपयोगाचं नाही. जे साध्य करायचं आहे ते करावंच लागतं; म्हणून तू शांत आणि निष्कलंक राहा.
कर्ता संस् त्वम् असक्तत्वाद् भवाकर्ता रघूद्वह । असक्तत्वाद् अकर्तापि कर्तृवत् स्पन्दनं कुरु
रघुकुळातील वंशज, तू खरंतर कर्ता आहेस, पण आसक्ती नसल्यामुळे तू कर्ता नाहीस. आसक्ती नसली तरी, तू कर्त्यासारखं बाहेरून वागत राहा.
सत्यं चेत् स्याद् उपादेयं मिथ्या स्याद् धेयम् एव तत् । उपादेयैकसक्तत्वाद् युक्ता सक्तिर् हि कर्मणि
जर एखादी गोष्ट खरी असेल तर ती स्वीकारावी, आणि जर ती खोटी असेल तर ती सोडून द्यावी. फक्त जे स्वीकारायचं आहे त्याच्याशीच आसक्ती असावी; कारण कर्मातच आसक्ती योग्य आहे.
यत्रेन्द्रजालम् अखिलं मायामयम् अवस्तुकम् । तत्र कास् ताः कथं राम हेयोपादेयदृष्टयः
हे राम, जिथे सर्व काही माया आहे, जिथे सगळं जणू जादूचं खेळ आहे आणि खरं काहीच नाही, तिथे स्वीकार किंवा नकार यासारख्या कल्पना कुठून येणार आणि कशा निर्माण होणार?
संसारबीजकणिका यैषाविद्या रघूद्वह । एषा ह्य् अविद्यमानैव सतीव स्फारतां गता
रघुकुळातील श्रेष्ठा, ही अज्ञानाची छोटीशी बीज म्हणजेच संसाराची सुरुवात आहे. ती प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसली तरी खरी असल्यासारखी भासते आणि प्रकट होते.
येयम् आभोगिनिस्सारसंसारारम्भचक्रिका । विज्ञेया वासनैषा सा चैतसी मोहदायिनी
ही जे भोगातून निर्माण होणारी संसाराची फिरती चक्र आहे, तीच मनात दडलेली वासना आहे; हिच्यामुळेच मोह निर्माण होतो.
चारुवंशलतेवान्तश्शून्यनिस्सारकोटरा । सरित्तरङ्गमालेव न व्युच्छिन्ना विनश्वरी
ती एक सुंदर वेल जशी आतून पोकळ आणि निष्फळ असते, किंवा नदीच्या लाटेसारखी जी कधीच तुटत नाही पण शेवटी नाहीशी होते, तशीच हीही आहे.
गृह्यमाणापि हस्तेन ग्रहीतुं नैव युज्यते । मृद्व्य् अप्य् अत्यन्ततीक्ष्णाग्रा निर्झरोर्मिर् इवोत्थिता
हातात घेतले तरी ते खरं अर्थानं पकडता येत नाही; ते मऊ असलं तरी त्याचा टोक फारच तीक्ष्ण आहे, जणू धबधब्याच्या लाटेसारखं उठलेलं.
दृश्यते प्रकटाभासा सदर्थे नोपयुज्यते । तरङ्गिणी तरङ्गाभास्व् आकारपरिनिष्ठिता
ते अगदी स्पष्टपणे दिसतं, पण खऱ्या अर्थानं काहीच उपयोगाचं नाही; जसं नदीवरची लाट फक्त लाटेच्या रूपात असते.
क्वचिद् वक्रा क्वचिद् ऋज्वी दीर्घा खर्वा स्थिरा चला । यत्प्रसादोद्भवा तस्माद् व्यतिरेकम् उपागता
कधी वाकडं, कधी सरळ, कधी लांब, कधी आखूड, कधी स्थिर, कधी हलणारे; स्वतःच्या इच्छेने ते वेगळं दिसतं.