यस्मिन् घननवस्नेहं मुखे पत्त्राङ्कुरश्रियः । कान्तेन रचिता ब्रह्मञ् शीर्यते तत् तु जङ्गले
ज्या मुखावर प्रियकराने ताज्या लेपांनी आणि उमलत्या ओठांच्या शोभेने सौंदर्य खुलवलं होतं, तेच मुख, हे ब्रह्मन्, शेवटी निर्जन ठिकाणी कुजून जातं.
केशाश् श्मशानवृक्षेषु यान्ति चामरलेशताम् । अस्थीन्य् उडुवद् आभान्ति दिनैर् अवनिमण्डले
श्मशानातील झाडांवर केस जणू चामरासारखे लोंबतात, आणि हाडं काही दिवसांत पृथ्वीवर ताऱ्यांसारखी विखुरली जातात.
पिबन्ति पांसवो रक्तं क्रव्यादाश् चाप्य् अनेकशः । चर्मानलशिखा भुङ्क्ते खं यान्ति प्राणवायवः
धूळ रक्त शोषते, मांसाहारी प्राणी ते वेगवेगळ्या प्रकारे खातात; ज्वाळा कातडी जाळून टाकते आणि प्राणवायू आकाशात विलीन होतात.
इत्य् एषा ललनाङ्गानाम् अचिरेणैव भाविनी । स्थितिर् मया वः कथिता किं भ्रान्तिम् अनुधावथ
म्हणूनच, या देहाचं लवकरच होणारं भविष्य मी तुम्हाला सांगितलं आहे; मग तुम्ही या भ्रमामागे का धावताय?
भूतपञ्चकसङ्घट्टसंस्थानं ललनाभिधम् । रसाद् अभिवहत्व् एतत् कथं नाम धियान्वितः
पंचमहाभूतांच्या संयोगाने बनलेला हा देह, ज्याला आपण शरीर म्हणतो, फक्त चवीचं वहन करतो—मग त्याला बुद्धी आहे असं कसं म्हणता येईल?
शाखावितानगहना कट्वम्लफलशालिनी । प्रतानोत्तालताम् एति चिन्ता कान्तानुसारिणी
इच्छेनुसार मनाची विचारधारा झाडासारखी फांद्यांनी दाट होते, आणि त्यावर कडू-आंबट फळं लागतात.
क्वचिद् भूततया चेतो धनगर्धान्धम् आकुलम् । परं मोहम् उपादत्ते यूथभ्रष्टो मृगो यथा
कधी कधी मन धनाच्या मोहाने, लोभाने आंधळं होऊन अस्वस्थ होतं आणि गोंधळून जातं, जसं कळपापासून वेगळा पडलेला हरिण भरकटतो.
शोच्यतां परमाम् एति तरुणस् तरुणीरतः । निबद्धः करिणीलोभाद् विन्ध्यखाते यथा द्विपः
जो तरुण स्त्रीसोबत भोगात रमतो, तो मोठ्या दयनीय अवस्थेला पोहोचतो, जसा करिणीच्या मोहाने विंध्य पर्वतातल्या खड्ड्यात अडकलेला हत्ती.
यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निस्स्त्रीकस्य न भोगभूः । स्त्रियं त्यक्त्वा जगत् त्यक्तं जगत् त्यक्त्वा सुखी भवेत्
ज्याच्याकडे स्त्री आहे त्याला भोगाची इच्छा असते; ज्याच्याकडे स्त्री नाही त्याला भोगायला काहीच उरत नाही. स्त्रीचा त्याग केला की जगाचा त्याग होतो; जगाचा त्याग केला की माणूस सुखी होतो.
आपातमात्ररमणेषु दुरन्तरेषु भोगेषु नाहम् अलिपक्षतिपेलवेषु । ब्रह्मन् रमे मरणरोगजरादिभीत्या शाम्याम्य् अहं परम् उपैमि वनं प्रयत्नात्
क्षणिक आणि कठीण भोगांमध्ये मला काहीच आनंद वाटत नाही, मधमाशांच्या नाजूक पंखांमध्येही नाही. हे ब्रह्मन्, मृत्यू, रोग आणि वार्धक्य यांच्या भीतीने मी वनात जाऊन, प्रयत्नपूर्वक, सर्वोच्च शांती मिळवतो.
अपर्याप्तं हि बालत्वं बाल्यं पिबति यौवनम् । यौवनं च जरा पश्चात् पश्य कर्कशतां मिथः
बालपण अपुरं असतं असतं, तरुणपण ते सहज गिळून टाकतं; आणि मग त्या तरुणपणानंतर लगेचच म्हातारपण येतं. पहा, एकमेकांनंतर किती कठोरपणे ही अवस्था बदलतात!
हिमाशनिर् इवाम्भोजं वात्येव शरदम्बुदम् । देहं जरा जरयति सरित् तीरतरुं यथा
जसं हिमाचं थंडगारपण कमळाला कोमेजवतं, किंवा वादळ शरद ऋतूतील ढगांना उडवून लावतं, तसं म्हातारपण शरीराला झिजवतं, जसं एखादी नदी काठावरचं झाड झिजवत जाते.
शिथिलादीर्घसर्वाङ्गं जराजीर्णकलेवरम् । समं पश्यन्ति कामिन्यः पुरुषं करभं तथा
म्हातारपणामुळे ज्याचं शरीर शिथिल आणि लांबट झालं आहे, अशा पुरुषाकडे स्त्रिया जसं हत्तीच्या पिल्लाकडे पाहतात, तसंच पाहतात.
श्वासायासकदर्थिन्या गृहीते जरसा जने । पलाय्य गच्छति प्रज्ञा सपत्न्येव हताङ्गना
म्हातारपणामुळे जेव्हा माणसाला श्वास लागतो, थकवा येतो, तेव्हा त्याची शहाणपण जणू काही पराभूत पत्नीसारखी पळून जाते.
दासाः पुत्रास् स्त्रियश् चैव बान्धवास् सुहृदस् तथा । हसन्त्य् उन्मत्तकम् इव नरं वार्द्धककम्पितम्
नोकर, मुलं, बायका, नातेवाईक आणि मित्र — हे सगळे म्हातारपणामुळे थरथरणाऱ्या माणसाकडे वेड्याप्रमाणे हसतात.
दुष्प्रज्ञं जरढं दीनं हीनं गुणपराक्रमैः । गृध्रो वृक्षम् इवादीर्घं गर्धो ह्य् अभ्येति वृद्धताम्
ज्याच्याकडे समज नाही, जो म्हातारा, दुःखी आणि गुणशक्तीपासून वंचित आहे, त्याच्याकडे म्हातारपण जणू काही गिधाड जुन्या झाडाकडे येतं तसं येऊन बसतं.
दैन्यदोषमयी दीर्घा हृदि दाहप्रदायिनी । सर्वापदाम् एकसखी वर्धते वार्द्धके स्पृहा
म्हातारपणी इच्छा वाढते, ती दुःख आणि दोषांनी भरलेली असते, हृदयात जळजळ निर्माण करणारी आणि सगळ्या संकटांची एकमेव सोबती असते.
कर्तव्यं किं मया कष्टं परत्रेत्य् अतिदारुणम् । अप्रतीकारयोग्यं हि वर्धते वार्द्धके भयम्
माझ्याकडून पुढच्या जन्मात कोणतं कठीण कर्तव्य होईल? म्हातारपणी फार भयंकर भीती वाढते, जिला कुठलाही उपाय नाही.
को ऽहं वराकः किम् इव करोमि कथम् एव वा । तिष्ठामि मौनम् एवेति दीनतोदेति वार्द्धके
मी कोण आहे, असा दुर्दैवी? मी काय करतो, आणि कसा जगतो? शेवटी मी फक्त शांत बसतो — असं हताशपण म्हातारपणी मनात येतं.
गर्धो ऽभ्युदेति सोल्लासम् उपभोक्तुं न शक्यते । हृदयं दह्यते नूनं शक्तिदौस्स्थ्येन वार्द्धके
भूक लागते, पण आनंदाने काहीच खाता येत नाही; म्हातारपणात शक्तीच नसल्यामुळे मन खरोखर जळतं.
जराजीर्णबकी यावत् कासक्रेङ्कारकारिणी । रौति रोगोरगाकीर्णा कायद्रुमशिरस्स्थिता
जोपर्यंत म्हातारपणाची जीर्ण, खंगलेली बगळ्यासारखी छाया, खोकल्याचे आणि घरघर करण्याचे कारण बनून, रोगरूपी सापांनी वेढलेली, या देहरूपी झाडाच्या टोकावर ओरडत राहते—
तावद् आगत एवाशु कुतो ऽपि परिदृश्यते । घनान्धतिमिराकाङ्क्षी मुने मरणकौशिकः
तोपर्यंत कुठूनतरी, पटकन, गडद अंधाराची इच्छा करणारा मृत्यूचा घुबड, रे मुनिवर, दिसायला लागतो.
सायंसन्ध्या प्रजातैव तमस् समनुधावति । जरा वपुषि दृष्टैव मृतिं समनुधावति
जसं संध्याकाळी अंधार पाठीमागे धावत येतो, तसंच शरीरावर म्हातारपण दिसलं की मृत्यू त्याच्या मागे लागतो.
जराकुसुमितं देहद्रुमं दृष्ट्वैव दूरतः । मृतिभृङ्गी द्रुतं ब्रह्मन् नरस्यायाति सूत्सुका
हे ब्राह्मण, जेव्हा शरीराचं झाड दूरून म्हातारपणाच्या फुलांनी फुललेलं दिसतं, तेव्हा मृत्यूचं मधमाशी सारखं भुंगा लगेच आणि उत्सुकतेने त्या माणसाकडे धाव घेतो.
शून्यं नगरम् आभाति भाति च्छिन्नलतो द्रुमः । भात्य् अनावृष्टिमान् देशो न जराजर्जरं वपुः
रिकामं शहर दिसू शकतं, फांद्या तुटलेलं झाड दिसू शकतं, पाऊस न पडलेला प्रदेशही दिसू शकतो; पण म्हातारपणाने थकलेलं शरीर मात्र दिसत नाही.
क्षणान् निगिरणायैव कासक्वणितकारिणी । गृध्रीवामिषम् आदत्ते तरसैव नरं जरा
म्हातारपण क्षणात, खोकल्याचा आवाज करत, गिधाड जसं मांस झडप घालून उचलतं तसं जोरात माणसाला पकडून गिळायला येतं.
दृष्ट्वैव सोत्सुकेवाशु प्रगृह्य शिरसि क्षणात् । प्रलुनाति जरा देहं कुमारी कैरवं यथा
वृद्धत्व जेव्हा शरीराकडे उत्सुकतेने पाहतं, तेव्हा क्षणातच डोकं पकडून शरीर नष्ट करतं, जसं एखादी तरुणी पाण्यातील कमळ तोडते.
सीत्कारकारिणी पांसुपरुषा परिजर्जरम् । शरीरं शातयत्य् एषा वात्येव तरुपल्लवम्
ही वृद्धत्व धूळभरलेली, शिळ्या आवाजात फुसफुसणारी, थकलेलं शरीर फाडून टाकते, जसं वादळ झाडाच्या कोवळ्या पानांना फाडून टाकतं.
जरसोपहतो देहो धत्ते जर्जरतां गतः । तुषारनिकराकीर्णपरिम्लानाम्बुजश्रियम्
वृद्धत्वाने पछाडलेलं शरीर अगदी जीर्ण होतं, जसं हिम आणि गारठ्याने झाकलेलं, तेज हरवलेलं कमळ दिसतं.
जराज्योत्स्नोदितैवेयं शिरश्शिखरिपृष्ठतः । विकासयति संरब्धवातां कासकुमुद्वतीम्
हे वृद्धत्व जणू डोक्याच्या टोकावरून चंद्रप्रकाशासारखं उगवतं आणि खोकल्याच्या तापलेल्या वाऱ्यासारखं शरीरभर पसरतं, जसं रात्री उमलणारं कमळ फुलतं.