व्यतिरिक्ता यथा हेम्नो न हैमवनिता तथा । जाग्रत्स्वप्नक्रियालक्ष्मीर् व्यतिरिक्ता न चेतसः
जसं सोन्यापासून बनवलेल्या दागिन्यांचं सोन्यापासून वेगळं अस्तित्व नसतं, तसंच जागेपणात आणि स्वप्नात घडणाऱ्या सगळ्या गोष्टी मनापासून वेगळ्या नाहीत.
धाराकणोर्मिफेनश्रीर् यथा संलक्ष्यते ऽम्भसः । तथा विचित्रविभवा नानातेयं हि चेतसः
जसं पाण्यातून धारा, थेंब, फेस आणि त्याचं सौंदर्य दिसतं, तसंच मनातून वेगवेगळ्या आणि अद्भुत गोष्टी प्रकट होतात.
स्वचित्तवृत्तिर् एवेयं जाग्रत्स्वप्नदृशोदिता । रसावेशाद् उपादत्ते शैलूष इव भूमिकाम्
जागेपणात आणि स्वप्नात दिसणारी ही मनाचीच हालचाल आहे; जसं एखादा नट वेगवेगळ्या भूमिका करतो, तसं मन ज्या रसात रंगतं, त्याप्रमाणे वेगवेगळ्या रूपात प्रकट होतं.
चण्डालत्वं हि लवणः प्रतिभासवशाद् यथा । तथेदं जगद् आभोगि मनोमननमात्रकम्
जसं लवणाला केवळ भासामुळे चांडाळपण आलं, तसं हे जगदेखील मनाच्या कल्पनेमुळेच अनुभवायला येतं.
यद् यत् संवेद्यते किञ्चित् तेन तेनाशु भूयते । मनोमनननिर्माणं यथेच्छसि तथा कुरु
जे काही जसं जाणवलं, ते तसंच लगेच घडतं; मनाच्या कल्पनेचं हे निर्माण आहे, तू जसं हवं तसं ते घडवू शकतोस.
नानापुरसरिच्छैलरूपताम् एत्य देहिनाम् । तनोत्य् अन्तस्स्थम् एवेदं जाग्रत्स्वप्नभ्रमं मनः
शरीरधारकांच्या मनानेच वेगवेगळ्या शहरांचं, नद्यांचं, डोंगरांचं रूप घेतलं जातं आणि जागेपणाचं व स्वप्नाचं भास निर्माण केलं जातं.
सुरत्वाद् दैत्यताम् एति नागत्वान् नगताम् अपि । प्रतिभासवशाच् चित्तम् आपदं लवणो यथा
जसं लवणाला भासामुळे संकट आलं, तसंच मनही कधी देवपण, कधी दैत्यपण, कधी नागपण किंवा डोंगरपण धारण करतं.
नरत्वाद् एति नारीत्वं पितृत्वात् पुत्रतां पुनः । यथा क्षिप्रं प्रति नटस् स्वसङ्कल्पात् तथा मनः
माणूस असताना ते मन स्त्री होतं, वडील असताना पुन्हा पुत्र होतं; जसा नट आपल्या इच्छेनं पटकन वेगवेगळ्या भूमिका घेतो, तसंच हे मनही आपल्याच संकल्पानुसार रूप बदलतं.
सङ्कल्पतः प्रम्रियते सङ्कल्पाज् जायते पुनः । मनश् चिरतराभ्यस्ताज् जीवताम् एत्य् अनाकृति
संकल्पामुळे मन नष्ट होतं, आणि संकल्पातूनच ते पुन्हा जन्म घेतं; खूप काळापासून सरावलेलं हे मन, ठराविक रूप नसतानाही, जिवंत प्राण्यांची स्थिती प्राप्त करतं.
मनो मननसम्मूढम् ऊढवासनमारुतात् । सङ्कल्पाद् योनिम् आयाति सुखं दुःखं भयाभये
मन आपल्या विचारांनी गोंधळलेलं असतं आणि खोल वासनांच्या वाऱ्याने वाहून नेलं जातं; संकल्पामुळे ते वेगवेगळ्या गर्भात जन्म घेतं आणि सुख, दुःख, भीती, नि सुरक्षितता यांचा अनुभव घेतं.
सुखं दुःखं च मनसि तिले तैलम् इव स्थितम् । तद् देशकालवशतो घनं वा तनु वा भवेत्
सुख आणि दुःख हे मनातच असतात, जसं तीळामध्ये तेल असतं; जागा आणि काळानुसार ती भावना कधी गडद, कधी सूक्ष्म अशी होते.
तैलं तिलस्य च क्रान्त्या स्फुटताम् एति शाश्वतीम् । चेतसो मननासङ्गाद् घनीभूते सुखासुखे
जसं तीळ दाबल्यावर त्यातून तेल बाहेर येतं आणि ते कायमचं स्वच्छ राहतं, तसं मनानं सुख-दुःखाचा सतत विचार केला की ती दोन्ही गोष्टी ठळकपणे समोर येतात.
देशकालाभिधानेन राम सङ्कल्प एव हि । कथ्यते तद्वशाद् यस्माद् देशकालौ स्थितिं गतौ
राम, 'देश' आणि 'काल' असं जे आपण म्हणतो, ते खरंतर फक्त मनाची कल्पना आहे; कारण मनाच्या इच्छेवरच देश आणि काळ असं काहीतरी अस्तित्वात येतं.
प्रशाम्यत्य् उल्लसत्य् एति याति नन्दति वल्गति । मनश् शरीरसङ्कल्पे फलिते न शरीरकम्
मन जेव्हा शरीराची कल्पना करतं, तेव्हा ते कधी शांत होतं, कधी उसळी घेतं, कधी आनंदी होतं, कधी उड्या मारतं; पण ही कल्पना पूर्ण झाली की खरंतर शरीर काही उरत नाही.
नानास्फालसमुल्लासैस् स्वसङ्कल्पोपकल्पितैः । मनो वल्गति देहे ऽस्मिन् स्वश्ववार इवाजिरे
हे मन आपल्या कल्पनेतून शरीरात वेगवेगळ्या उमाळ्यांनी आणि उत्साहानं उड्या मारतं, जसं घोडा आपल्या मोकळ्या जागेत धावतो.
चापले प्रसरस् तस्माद् अन्तर् येन न दीयते । मनो विनयम् आधत्ते तस्यालान इव द्विपः
मनाच्या चंचलतेला आतून संमती दिली नाही, तर मन आपोआप वश होते, जणू काही हत्तीला दोरीने बांधल्यासारखे.
न स्पन्दते मनो यस्य शस्त्रस्तम्भ इवोत्तमः । सद्वस्तुनो ऽसौ पुरुषश् शिष्टाः कर्दमकीटकाः
ज्याचे मन हलत नाही, ते जणू शस्त्राने रोवलेल्या खांबासारखे असते; तोच खरा मनुष्य आहे, उरलेले सगळे चिखलातील किड्यांसारखे आहेत.
यस्याचापलतां यातं मन एकत्र संस्थितम् । अनुत्तमपदेनासौ ध्यानेनानुगतो ऽनघः
ज्याचे मन एकेकाळी चंचल होते, पण आता एका ठिकाणी स्थिर झाले आहे, तो ध्यानाच्या सहाय्याने श्रेष्ठ अवस्थेकडे जातो, हे पापरहित.
संयमान् मनसश् शान्तिम् एति संसारसम्भ्रमः । मन्दरे ऽस्पन्दतां याते यथा क्षीरमहार्णवः
मनावर संयम मिळाल्यावर संसारातील गोंधळ शांत होतो, जसे मंदार पर्वत थांबल्यावर क्षीरसागर स्थिर होतो.
मनसो वृद्धयो या या भोगसङ्कल्पविभ्रमैः । संसारविषवृक्षस्य ता एवाङ्कुरयोनयः
मनात जी काही वाढ होते ती नेहमी भोगाची इच्छा आणि गोंधळामुळेच होते. ह्याच गोष्टी संसाराच्या विषारी झाडाच्या अंकुरांची मुळे आहेत.
चित्तं चलत्कुवलयं वलयन्त एते मूढा महाजडजवे मदमोहमन्दाः । आवर्तवर्तिनि विलूनविशीर्णचित्ताश् चक्रभ्रमे पुरुषदुर्भ्रमराः पतन्ति
मन म्हणजे एक चंचल निळे कमळ आहे, आणि हे मूढ, मोठ्या अज्ञानात, वेडगळपणात जलद, मोहाने मस्त आणि मंद झालेले लोक त्याला वेढतात. त्यांच्या मनात सतत गोंधळ आणि तुटफुट झाल्यामुळे, ते जणू चक्र फिरताना हरवलेल्या मधमाशांसारखे खाली पडतात.
अस्य चित्तमहाव्याधेश् चिकित्सायां वरौषधम् । स्वायत्तं शृणु युक्त्यात्मसुसाधं स्वात्मनि स्थितम्
या मनाच्या मोठ्या आजारावरची एक उत्तम, स्वतःच्या हातात असलेली आणि सहज वापरता येणारी अशी औषधाची गोष्ट ऐक. हे औषध स्वतःमध्येच आहे आणि योग्य समजुतीने वापरता येते.
स्वेनैव पौरुषेणाशु स्वसंवेदनरूपिणा । यत्नेन चित्तवेतालस् त्यक्त्वेष्टं वस्तु जीयते
स्वतःच्या प्रयत्नाने, स्वतःची खरी जाणीव ठेवून आणि मेहनतीने, मनाचा भुतासारखा हट्टीपणा सोडून दिल्यावर तो सहज जिंकता येतो.
त्यजन्न् अभिमतं वस्तु यस् तिष्ठति निरामयः । जितम् एव मनस् तेन कुदान्त इव दन्तिना
जो माणूस आपल्या आवडत्या गोष्टीचा त्याग करून, सर्व दुःखांपासून मुक्त राहतो, त्याने खऱ्या अर्थाने मनावर विजय मिळवला आहे—जसं हत्तीला वश करणारा माणूस 'हत्ती-पालक' म्हणून ओळखला जातो.
स्वसंवेदनयत्नेन पाल्यते चित्तबालकः । अवस्तुनो वस्तुनि च योज्यते बोध्यते ऽपि च
स्वतःची जाणीव ठेवून, मन या लहान मुलासारख्या अस्थिर गोष्टीचं जपणं आवश्यक आहे; खोट्या गोष्टींपासून खर्या गोष्टींकडे ते वळवावं आणि त्याला योग्य मार्गदर्शन द्यावं.
शास्त्रसङ्गमधीरेण चिन्तातप्तम् अतापिना । छिन्द्धि त्वम् अयसेवायो मनसैव मनो मुने
हे ऋषी, चिंता आणि शास्त्रांमध्ये गुंतलेल्या मनाला, आपल्या स्वतःच्या मनाच्या शस्त्राने छाटून टाका—जसं लोखंड फक्त लोखंडानेच कापता येतं.
अयत्नेन यथा बाल इतश् चेतश् च युज्यते । भव्यैस् तथैव चेतो ऽन्तः किम् इवात्रातिदुष्करम्
जसं लहान मुलाचं मन सहजपणे इकडून तिकडे वळतं, तसंच आपलं मनही उत्तम गोष्टींकडे आणि आतल्या बाजूला सहज वळवता येतं—यात फार कठीण असं काहीच नाही.
सत्कर्मणि समाक्रान्तम् उदर्कोदयदायिनि । स्वपौरुषेणैव मनश् चेतनेन नियोजयेत्
सत्कर्म करत असताना, जे पुढे फळ देणार आहे, तेव्हा आपलं मन स्वतःच्या प्रयत्नाने आणि जागरूकतेने योग्य मार्गावर लावावं.
स्वायत्तम् एकान्तहितं स्वेप्सितत्यागवेदनम् । यस्य दुष्करतां यातं धिक् तं पुरुषकीटकम्
जे आपल्या हातात असलेलं आणि स्वतःच्या खऱ्या हिताचं त्याग करणं कठीण समजतात, अशा माणसावर लाज वाटावी; तो तर माणसांत जणू एखादा किडा आहे.
अरम्यं रम्यरूपेण भावयित्वा स्वसंविदा । मल्लेनेव शिशुश् चित्तम् अयत्नेनैव जीयते
आपल्या समजुतीने जे अप्रिय आहे ते प्रिय आहे असं मनाशी ठरवलं, तर मन लहान मुलासारखं पट्कन वश होतं, जसं एखादा पहिलवान मुलाला सहज वश करतो.