सर्वभावानुगतया न चेत्यार्थविभिन्नया । रामात्मसत्तयामूकम् अपि देहसमं जडम्
रामाच्या आत्म्याच्या स्वरूपामुळे, जी सर्व अवस्थांमध्ये असते आणि जी ज्ञानाच्या विषयांनी विभागली जात नाही, अगदी मूक आणि जड शरीरही चैतन्यासारखे होते.
मनो ऽन्तर् वल्गति व्यस्तमननैषणम् ऊर्जया । बहिर्गिरिसरिद्व्योमसमुद्रपुरलीलया
मन आतून विखुरलेल्या विचारांच्या जोरावर फिरते आणि बाहेर डोंगर, नद्या, आकाश, समुद्र, नगरे यामध्ये मुक्तपणे खेळते.
जाग्रच् चाभिमतं वस्तु नयत्य् अमृतमृष्टताम् । अनीहितं च विषतां नयत्य् अमृतम् अप्य् अलम्
जागृत अवस्थेत, मनाला हवे ते वस्तू अमृतासारखी गोड वाटते; आणि नकोसे काही असले, तर ते अगदी अमृत असले तरी विषासारखे भासते.
प्रसृज्य सर्वभावानाम् अलम् आत्मचमत्कृतिम् । मनस् त्व् अभिमताकारं रूपं सृजति वस्तुषु
सर्व अवस्थांची आश्चर्यकारकता बाजूला ठेवून, मन आपल्या इच्छेप्रमाणे वस्तूंमध्ये हवी तशी रूपे निर्माण करते.
स्पन्देषु वायुताम् एति प्रकाशेषु प्रकाशताम् । द्रवेषु द्रवताम् एति चिच्छक्तिच्छुरितं मनः
हलचालींमध्ये ते वाऱ्यासारखं होतं; प्रकाशात ते प्रकाशासारखं होतं; द्रवांमध्ये ते द्रवतेसारखं होतं — हे मन चेतनाशक्तीने ओतप्रोत असतं.
पृथ्व्यां कठिनताम् एति शून्यवृत्तिषु शून्यताम् । सर्वत्रेच्छास्थितौ याति चिच्छक्तिच्छुरितं मनः
पृथ्वीवर ते कडकपणा घेतं; रिकाम्या अवस्थांमध्ये ते शून्यपण घेतं; सर्वत्र, इच्छेनुसार, चेतनाशक्तीने भरलेलं मन आपलं रूप घेतं.
शुक्लं कृष्णीकरोत्य् एतत् कृष्णं नयति शुक्लताम् । विनैव देशकालाभ्यां शक्तिं पश्यास्य चेतसः
हे मन पांढरं काळं करतं आणि काळं पांढरं करतं; जागा किंवा काळ न पाहता, या मनाची शक्ती पाहा.
मनस्य् अन्यत्र संसक्ते चर्वितस्यापि जिह्वया । भोजनस्यातिमृष्टस्य न स्वादो ह्य् अनुभूयते
मन कुठेतरी दुसरीकडे गुंतले असेल, तर जिभेने अन्न कितीही चावलं, तरी त्याची चव खरीखुरी लागत नाही.
यच् चित्तदृष्टं तद् दृष्टं न दृष्टं तदलोकितम् । अन्धकारे यथा रूपम् इन्द्रियं निर्मनस् तथा
मनाने जे पाहिलं, तेच खरं पाहिलं जातं; मनाने न पाहिलेलं, ते दिसत नाही—जसं अंधारात डोळ्यांना रूप दिसत नाही, तसंच मन नसताना इंद्रियांना काहीच कळत नाही.
इन्द्रियेण विनोदेति मनो नेन्द्रियम् उन्मनः । इन्द्रियाणि प्रसूतानि मनसो नेन्द्रियान् मनः
इंद्रियांच्या साहाय्याने मनाला आनंद मिळतो, पण मनाशिवाय इंद्रियांना काहीच आनंद मिळत नाही; इंद्रिये मनापासून उत्पन्न होतात, पण मन इंद्रियांनी निर्माण होत नाही.
अत्यन्तभिन्नयोर् ऐक्यं येषाम् चित्तशरीरयोः । ज्ञातज्ञेया महात्मानो नमस्यास् ते सुपण्डिताः
ज्यांना मन आणि शरीर या अगदी वेगळ्या गोष्टींचं एकत्व उमगलं आहे, जे ज्ञाता आणि ज्ञेय या दोन्हींचं ज्ञान ठेवतात—ते महान, खरे विद्वान वंदनीय आहेत.
कुसुमोल्लासिधम्मिला हेलावलितलोचना । काष्ठकुड्योपमाङ्गेषु लग्नाप्य् अमनसो ऽङ्गना
फुलांनी सजलेली, डोळ्यांत खेळ असलेली एखादी स्त्री, जरी लाकडासारख्या किंवा भिंतीसारख्या शरीराला लावली गेली, तरी तिचे मन तिथे नसते.
मनस्य् अन्यत्र संसक्ते वीतरागेण कानने । क्रव्यादचर्वितो ऽङ्गस्थस् स्वकरो ऽपि न लक्षितः
मन दुसरीकडे गुंतले असताना, विरक्त माणूस जरी जंगलात असला आणि त्याचा हात जंगली प्राण्याने चावला, तरी तो ते लक्षात घेत नाही.
सुखीकर्तुं सुदुःखानि दुःखीकर्तुं सुखानि च । सुखेनैवाशु युज्यन्ते मनसो ऽतिशयान् मुनेः
मोठ्या दुःखालाही सुखात बदलणे किंवा सुखालाही दुःखात बदलणे, हे ऋषीच्या मनाला सहज शक्य होते; त्याचे मन लगेच जुळवून घेते.
मनस्य् अन्यत्र संसक्ते कथ्यमानापि यत्नतः । लता परशुकृत्तेव कथा विच्छिद्यते बत
मन दुसरीकडे असताना, कुणी कितीही प्रयत्नाने गोष्ट सांगितली तरी, ती गोष्ट मध्येच तुटते, जशी कुऱ्हाडीने वेल कापली जाते.
मनस्य् अद्रितटारूढे गृहस्थेनापि जन्तुना । श्वभ्राभ्रकन्दरभ्रान्तिदुःखं समनुभूयते
जेव्हा कुणाचं मन आसक्तीच्या खोल गर्तेत अडकतं, तेव्हा तो गृहस्थ असला तरी, जणू कुठल्या खड्ड्यात, ढगात किंवा दरीत भरकटल्यासारखं गोंधळ आणि दुःख अनुभवतो.
मनस्य् उल्लसिते स्वप्ने हृद्य् एव पुरपर्वताः । आकाश इव विस्तीर्णे दृश्यन्ते निर्मिताः क्षणात्
मन स्वप्नात आनंदी आणि उजळ झालं की, अगदी आकाशासारखं विशाल हृदयात क्षणातच शहरं आणि डोंगर उभे राहतात.
मनो विलुलितं स्वप्ने हृद्य् एवाद्रिपुरावलीम् । तनोति चलितो ऽम्भोधिर् वीचीचयम् इवात्मनि
स्वप्नात मन अस्वस्थ झालं की, ते आपल्या आतच डोंगरांच्या आणि शहरांच्या रांगा निर्माण करतं, जसं वाऱ्याने हललेल्या समुद्रात लाटा तयार होतात.
अन्तर् अब्धेर् जलाद् यद्वत् तरङ्गापीडवीचयः । देहान्तर् मनसस् तद्वत् स्वप्नाद्रिपुरराजयः
जसं समुद्राच्या पाण्यातून लाटांची आणि त्यांच्या शिखरांची रांग तयार होते, तसंच शरीराच्या आत मन स्वप्नात डोंगर आणि राजवाड्यांची निर्मिती करतं.
अङ्कुरस्य यथा पत्त्रलतापुष्पफलश्रियः । मनसो ऽस्य तथा जाग्रत्स्वप्नविभ्रमभूतयः
जसं एखाद्या कोंबातून पानं, वेल, फुलं आणि फळं येतात, तसंच या मनातून जागेपणात आणि स्वप्नात दिसणाऱ्या सगळ्या भ्रांत्या निर्माण होतात.
व्यतिरिक्ता यथा हेम्नो न हैमवनिता तथा । जाग्रत्स्वप्नक्रियालक्ष्मीर् व्यतिरिक्ता न चेतसः
जसं सोन्यापासून बनवलेल्या दागिन्यांचं सोन्यापासून वेगळं अस्तित्व नसतं, तसंच जागेपणात आणि स्वप्नात घडणाऱ्या सगळ्या गोष्टी मनापासून वेगळ्या नाहीत.
धाराकणोर्मिफेनश्रीर् यथा संलक्ष्यते ऽम्भसः । तथा विचित्रविभवा नानातेयं हि चेतसः
जसं पाण्यातून धारा, थेंब, फेस आणि त्याचं सौंदर्य दिसतं, तसंच मनातून वेगवेगळ्या आणि अद्भुत गोष्टी प्रकट होतात.
स्वचित्तवृत्तिर् एवेयं जाग्रत्स्वप्नदृशोदिता । रसावेशाद् उपादत्ते शैलूष इव भूमिकाम्
जागेपणात आणि स्वप्नात दिसणारी ही मनाचीच हालचाल आहे; जसं एखादा नट वेगवेगळ्या भूमिका करतो, तसं मन ज्या रसात रंगतं, त्याप्रमाणे वेगवेगळ्या रूपात प्रकट होतं.
चण्डालत्वं हि लवणः प्रतिभासवशाद् यथा । तथेदं जगद् आभोगि मनोमननमात्रकम्
जसं लवणाला केवळ भासामुळे चांडाळपण आलं, तसं हे जगदेखील मनाच्या कल्पनेमुळेच अनुभवायला येतं.
यद् यत् संवेद्यते किञ्चित् तेन तेनाशु भूयते । मनोमनननिर्माणं यथेच्छसि तथा कुरु
जे काही जसं जाणवलं, ते तसंच लगेच घडतं; मनाच्या कल्पनेचं हे निर्माण आहे, तू जसं हवं तसं ते घडवू शकतोस.
नानापुरसरिच्छैलरूपताम् एत्य देहिनाम् । तनोत्य् अन्तस्स्थम् एवेदं जाग्रत्स्वप्नभ्रमं मनः
शरीरधारकांच्या मनानेच वेगवेगळ्या शहरांचं, नद्यांचं, डोंगरांचं रूप घेतलं जातं आणि जागेपणाचं व स्वप्नाचं भास निर्माण केलं जातं.
सुरत्वाद् दैत्यताम् एति नागत्वान् नगताम् अपि । प्रतिभासवशाच् चित्तम् आपदं लवणो यथा
जसं लवणाला भासामुळे संकट आलं, तसंच मनही कधी देवपण, कधी दैत्यपण, कधी नागपण किंवा डोंगरपण धारण करतं.
नरत्वाद् एति नारीत्वं पितृत्वात् पुत्रतां पुनः । यथा क्षिप्रं प्रति नटस् स्वसङ्कल्पात् तथा मनः
माणूस असताना ते मन स्त्री होतं, वडील असताना पुन्हा पुत्र होतं; जसा नट आपल्या इच्छेनं पटकन वेगवेगळ्या भूमिका घेतो, तसंच हे मनही आपल्याच संकल्पानुसार रूप बदलतं.
सङ्कल्पतः प्रम्रियते सङ्कल्पाज् जायते पुनः । मनश् चिरतराभ्यस्ताज् जीवताम् एत्य् अनाकृति
संकल्पामुळे मन नष्ट होतं, आणि संकल्पातूनच ते पुन्हा जन्म घेतं; खूप काळापासून सरावलेलं हे मन, ठराविक रूप नसतानाही, जिवंत प्राण्यांची स्थिती प्राप्त करतं.
मनो मननसम्मूढम् ऊढवासनमारुतात् । सङ्कल्पाद् योनिम् आयाति सुखं दुःखं भयाभये
मन आपल्या विचारांनी गोंधळलेलं असतं आणि खोल वासनांच्या वाऱ्याने वाहून नेलं जातं; संकल्पामुळे ते वेगवेगळ्या गर्भात जन्म घेतं आणि सुख, दुःख, भीती, नि सुरक्षितता यांचा अनुभव घेतं.